باسقى بەت / عيبادات / قارناق حالفا مەدرەسەسى جايلى نە بىلەمىز؟

قارناق حالفا مەدرەسەسى جايلى نە بىلەمىز؟

جاستىق شاقتارىم وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قارناق اۋىلىندا ءوتتى. سول جەردەگى كارل ماركس، قازىرگى ماحمۇت قاشقاري اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەپتە وقىعانمىن. شامامەن التىنشى نە جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ماركسيزم يدەالىن وتە شىنايى ناسيحاتتايتىن تاريحشى وقىتۋشىمىز بولاتىن ەدى.

ونىڭ: «كوممۋنيزمدە تەحنيكانىڭ وركەندەۋى سونداي شىڭعا جەتەدى دە، تراكتورشى ۇيىندە وتىرىپ، دالادا جەر ايداپ جاتقان تراكتوردى باسقارادى»، – دەگەن سوزدەرى ءالى ەسىمدە. مىنە، ارادا ءبىرشاما جىلدار ءوتىپ، كوممۋنيستىك يدەيانىڭ دا ءبىر ءولى قيال ەكەندىگى ايداي انىق بولدى. بىراق ءۇش ۇيىقتاساق تا تۇسىمىزگە كىرمەگەن مارقۇم وقىتۋشىمىزدىڭ ايتقان سوزدەرى، ياعني تەحنيكا وركەندەۋىنىڭ وسىنداي دارەجەدەگى پروگرەسسكە جەتۋىنە بۇگىن ءبارىمىز كۋا بولىپ وتىرمىز. ءجۇز مىڭ شاقىرىم الىس قارناقتاعى دوسىم حۋسانمەن كۇندە، كۇنارا كومپيۋتەرمەن ۆيدەوبايلانىس ارقىلى ديدار كورىسىپ، سۇحبات قۇرامىز.

ون بەس-جيىرما جىل بۇرىن مۇنداي نارسەلەر بارلىعىمىزعا دا فانتاستيكاداي كورىنگەنى جاسىرىن ەمەس. جاقىندا، حۋسان سونداي سۇحباتتارىنىڭ بىرىندە، قارناق ەلدى-مەكەنىنىڭ ەكى مىڭ جىلدىعىن تويلاۋعا دايىندىق بولىپ جاتقانى تۋرالى ايتىپ، مەنەن ءبىر ماعلۇمات جازىپ بەرۋىمدى ءوتىنىش جاسادى.

قارناق ەلدى-مەكەنى ەجەلدەن وقۋ-اعارتۋ ورتالىعى، مادەنيەت وشاعى بولىپ ەسەپتەلىنگەن. وكىنىشكە وراي، ونىڭ تاريحى وسى ۋاقىتقا دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن. بازارتوبەدە ارحەولوگيالىق قازبالار دا جۇرمەگەن. كەيىنگى جىلداردا قارناق تاريحىنا ارنالعان ەكى كىتاپ جارىق كوردى. ولاردىڭ ءبىرىن مارقۇم وقىتۋشى سۋلايمون اميروۆ جازىپ قالدىرعان جانە قولجازبانى ونىڭ پەرزەنتى ابدۋلحاميد اعا باسىلىمعا دايىنداعان. ەكىنشى كىتاپ قارناق اۋىلىنا ءماشھۇر دارىگەر يۋلدوش ورزۋمەتوۆ قالامىنا ءتان. بۇل اۆتورلار وزدەرى تاريحشى بولماسا دا، اۋىزشا دەرەكتەردەن جينالعان ماتەريالدار ارقىلى قارناق تاريحىن جازۋعا ارەكەت ەتكەندەر.

كىتاپتا جازىلعانداي، 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن بۇرىن اۋىلدا ءتورت مەدرەسە بولعان. بۇل مەدرەسەلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز تاريحى بار جانە ولاردىڭ ءاربىرى تۋرالى بولاشاقتا عىلىمي جۇمىستار جاسالىنىپ، ماقالالار، كىتاپتار جازىلاتىنىنا كۇمانىم جوق. بۇل ماقالامدا وسى وقۋ-اعارتۋ وشاقتارىنىڭ ءبىرى – حالفا (اۋىل ديالەكتىسىندە – حالپا) مەدرەسەسى جونىندەگى ىزدەنۋىم ناتيجەسىندە جينالعان ماعلۇماتتاردى وقىرماندارعا ۇسىنامىن.

حالفا مەدرەسەسىنىڭ نەگىزىن ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن حافيز مولدا جانە ونىڭ ۇلى ويمۋحامماد مولدا (لاقاپتارى – قوزى قوجا، قوزى مولدا، قوزى تۋركيستوني) سالعان. حافيز مولدا تۋرالى قازىر اۋىز تولتىرىپ ەشتەڭە ايتا الماساق تا، ونىڭ ۇلى قوزى مولدا جانە ول اشقان مەدرەسە تۋرالى اۋىزشا، بالكىم جازباشا دا ماعلۇماتتار بار. قارناق تاريحى اۆتورى سۋلايمون اميروۆتىڭ جازۋىنشا، حالفا مەدرەسەسىندە قىزىلجار، قاراعاندى، اتباسار سياقتى قالالاردان كەلگەن 200-دەن اسا قازاق جىگىتتەرى ءتالىم العان. سولاردىڭ ءبىرى – اتاقتى اقىن، اراب-پارسى تىلدەرىنىڭ بىلگىرى مۇسا بايزاقۇلى (1849-1932). قازاقتان شىققان اتاقتى كىسىلەردىڭ ءومىربايانىن جازا-تىن ينتەرنەتتەگى «Ardaktylar (ارداقتىلار)» سايتىنداعى مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتسەك، مۇسا بايزاقۇلى «قارناق ەلدى-مەكەنىندە قوزى مولدا مەدرەسەسىندە وقىعان» (قاراڭىز: http://ardaktylar.kz/persons/msa-bajzaly/). «ەل» دەپ اتالاتىن سايتتان دا سوعان ۇقساس مالىمەتتى ۇشىراتتىق: «مۇسابەك بايزاقۇلى… قارناق دەگەن قىستاقتا قوزى موللا اشقان ءدىني مەدرەسەدە ءبىلىم الادى» (قاراڭىز: http://el/bm4471). بۇدان باسقا، شورتانباي قانايۇلى (1808-1881), ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى (1858-1931) جانە سارى مولدا، جەزقازعاندىق بالماعامبەت بالقىبايۇلى سياقتى قازاق حالقىنىڭ اتاقتى زيالىلارى دا قارناقتا ءتالىم العان.

قارناق ەلدى-مەكەنىنە ۇزاق قالالاردان، اۋىلداردان ەر بالالار عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قىزدار دا وسى مەدرەسەدەن ءبىلىم العان.

حالفا مەدرەسەسىندە قوزى مولدادان كەيىن ونىڭ پەرزەنتتەرى، نەمەرەلەرى مۋحيددين حالفا، يسوميددين حالفا، بادرۋددين حالفالار ءدارىس بەرەدى. ۇلكەن مارتەبەگە جانە ابىرويعا يە بولعان بۇل كىسىلەردى قارناق تۇرعىندارى قازىرگە دەيىن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. قوزى مولدانىڭ قارناقتا قالعان نەمەرە-شوبەرەلەرى دە ءوز ءدىني بىلىمدەرىن باسقالارعا جەتكىزۋدى ساۋاپ دەپ ەسەپتەگەن ادامدار ەدى. يسلام دىنىنەن ءتالىم بەرىپ، قۇران كارىمدى ۇيرەتكەن. 70-جىلداردىڭ اياعىندا دا قازاق اۋىلدارىنان قارناققا ءبىلىم الۋعا كەلگەن جاستاردى ۇشىراتۋعا بولاتىن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى قاراعاندىلىق وقاس مولدا قارناقتا ءبىر جىل ءومىر ءسۇرىپ، حالفا مەدرەسەسىنىڭ سوڭعى ءمۋدارريسىنىڭ ءبىرى، حابيبۋللو مولدادان (1977 جىلى قايتىس بولعان) ءتالىم العان. شاكىرتتەرىنىڭ تاعى ءبىرى سادۋاقاس مولدا بۇگىنگى كۇندە استانا قالاسىنداعى مەدرەسەلەردىڭ بىرىندە باسشىلىق ەتۋدە جانە قۇران كارىمنەن ساباق بەرۋدە.

ءوز ءداۋىرىنىڭ ءبىلىمدى عالىمى ويمۋحامماد مولدانى جاستىق شاعىندا اتا-اناسى جانە جاسى ۇلكەن تۋىسقاندارى «قўزي، قўزيچوق» دەپ ەركەلەتكەندەرى سەبەپتى ۇلعايعاندا «قوزى قوجا»، «قوزى مولدا» ەسىمدەرىمەن اتاقتى بولعان. قوزى مولدا ءدىني ىلىمدەردى، قۇران كارىمدى جانە حاديستەردى بىلگەن، پارسى، اراب تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن زيالى عۇلاما ەدى.

ول بىرنەشە عىلىمي كىتاپ جازعان بولسا كەرەك، بىراق قازىر بىزگە ءمالىمى – «حيدايات ۋل-مۋتتاقيين» اتتى ەڭبەگى. ونىڭ قولجازبا نەگىزىندەگى ەكى نۇسقاسى بار. ءبىرىنشىسى وزبەكستان عىلىم اكادەمياسى بەرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قازىناسىندا ساقتاۋلى. ەكىنشىسىن مەن ساقتاپ جۇرگەن ەدىم، وتكەن جىلى ناۋاي اتىنداعى وزبەكستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنا تاپسىردىم.

قوزى مولدانىڭ شىعارماسىندا اتاقتى ءدىني اقىن سوفى اللاياردىڭ (1644-1724) «ماسلاك ۋل-مۋتتاقيين» اتتى شىعارماسىن پارسىنى تۇسىنبەيتىن تۇركى وقۋشىلارىنىڭ ۇسىنىسىنا بايلانىستى اۋدارما قىلعاندىعى جانە ونى «حيدايات ۋل-مۋتتاقيين» دەپ اتاعان بولسا دا، شىعارما پارسىدان تۇركيگە ناسر جولىمەن ەركىن اۋدارىلعانىن ايتادى.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سايفيددين سايفۋللوح جانە عالىم اكروم دەحقون «حيدايات ۋل-مۋتتاقيين» شىعارماسىنىڭ ناۋاي كىتاپحاناسىندا ساق-تالعان قولجازباسىن باسىلىمعا دايىنداپ، وزبەكستاندا «ماسلاك ۋل-ماتتاقاين» دەگەن اتپەن 2012 جىلى 5000 دانا بولىپ جارىق كوردى. وندا حافيزۇلى قوزى مولدا اۋدارماشى رەتىندە كورسەتىلگەن.

 

جاقىندا دوسىم، اتاقتى شىعىستانۋشى عالىم عۋلوم كاريمنان: «ءسۇيىنشى بەرىڭىز، اتاڭىز تۋرالى ءبىر پارسىشا قولجازبادا ماعلۇمات شىعىپ قالدى»، – دەگەن مازمۇندا حات الدىم. قوزى مولدا تۋرالى قىسقا مالىمەت جازىلعان سول قولجازبا پاراعىن ول ماعان جىبەردى.

قولجازبا تاشكەنتتەگى شىعىستانۋ ينستيتۋتى قورىندا ساقتالعان «تاريحي حۋمۋلي» اتتى شىعارما ەكەن. ونىڭ اۆتورى – ءحVىىى عاسىر سوڭى، ءحىح عاسىردىن باستارىندا ءومىر سۇرگەن ۋرگۋتتىق تاريحشى اقىن جانە مولدا جۋماقۋلي حۋمۋلي سامارقاندي. ءوز شىعارماسىندا حۋمۋلي ءحVىىى عاسىرداعى بۇحارا امىرلىگى تاريحىنا بايلانىستى وقيعالاردى بايان ەتكەن. ونىڭ جازۋىنشا، ماڭعىتتار سۋلالاسىنىڭ العاش امىرلەرى مۋحامماد راحيمحون (1747-1759), دونيولبي (1759-1785), شوحمۋرود ماسۋم (1785-1800) داۋىرىندە سامارقاندتا ءىلىم دامىپ، كوپتەگەن عۇلامالار جەتىلىپ شىققان. حۋمۋلي، ناقشبانديا تاريقاتىنىڭ سول داۋىردەگى شەيحى مۋسوحون دەحبيدي (1709-1776) جانە ونىڭ حاليفالارى (حالفا) ەكەندىگىن دالەلدەپ، ولار اراسىندا قوزى تۋركيستوني دە بولعانىن جازعان. ءحۋمۋليدىڭ جازۋىنشا، دەحبيدي جانە ونىڭ حاليفالارىنىڭ بارلىعى ناقشبانديا تاريقاتىنىڭ مۋجادداديا سۋلۋكىندە بولعاندار. مۋجاددادياعا ۇندىستاندىق احماد سيرحيندي (1564-1624) نەگىز سالعان جانە ءدىندى ازات ەتىپ، يسلامعا قايتۋ بۇل اعىمنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى بولعان.
حۋمۋلي بەرگەن مالىمەتتەر نەگىزىندە قورىتىندىلايتىن بولساق، قوزى مولدا ءبىلىم الۋ ماقساتىندا ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، انىعىراعى 1770-جىلدار اراسىندا قارناقتان شىعىپ، سامارقاندقا بارعان. شەيح مۋسحون دەحبيديدەن ءتالىم العان جانە حاليفا دارەجەسىنە جەتكەن. شاكىرت ۇزاق ۋاقىت ءبىلىم الىپ، كەرەك ىلىمدەردى يەلەنىپ ۇستازىنىڭ ەمتيحانىنان ءوتىپ، اق باتاسىن الادى. حاليفا (حالفا) ءسوزىنىڭ ماعىناسى «ارقادا تۇرۋشى»، «ورىنباسار» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

قوزى مولدا سامارقاندتان قايتقان سوڭ، قارناقتا اشقان مەدرەسەسى «حالفا (حاليفا) مەدرەسەسى» دەگەن اتپەن ءماشھۇر بولعان. وسى مەدرەسە قازىرگى تىلمەن ايتاتىن بولساق، اككرەديتاتسيادان وتكەن جانە ونداعى ءبىلىم بەرۋ دارەجەسى سامارقاند، بۇحارا مەدرەسەلەرىنەن قالىسپايتىن، ابىرويلى ءىلىم ورىندارىنىڭ ءبىرى بولعان.
قوزى مولداعا ءتيىستى ەسكى كىتاپتاردىڭ بىرەۋىندە، ونىڭ اراب ەملەسىندەگى جەكە ءمورىن ۇشراتتىق. وندا: «مۋفتي-ي شار-ي شاريف يبن حافيز مولدا قوزى موللا» دەپ جازىلعان. دەمەك، قوزى مولدا مۋفتي دە بولعان، ياعني مۇسىلماندار قۇرامىنا باسشىلىق ەتۋ جانە ءپاتۋا بەرۋمەن شۇعىلدانعان.

قوزى مولدانىڭ «حيدايات ۋل-مۋتتاقين» شىعارماسىنان ونىڭ وتە ءبىلىمدى ادام بولعاندىعىن كورۋگە بولادى. شىعارمادا قۇران كارىمنەن اياتتار جانە حاديس-شارىپتەردى وتە كوپ قولدانادى. اۆتوردىڭ تۇركى-شىعاتاي، پارسى، اراب تىلدەرىن وتە جوعارى مەڭگەرگەنىن بايقايمىز.

وكىنىشكە وراي، سوۆەت داۋىرىندەگى كوممۋنيستىك قۇرىلىستىڭ اقىماق اتەيستىك ساياساتى جانە حالىقتاردى ءدىني كوزقاراستان بەزدىرۋ يدەياسى ارقىلى كوپتەگەن عۇلامالارىمىزدىڭ اتتارى ۇمىتىلا جازدادى. حافيزۇلى قوزى مولدا دا سولاردىڭ قاتارىندا. ونىڭ ءومىرى جانە ول نەگىز سالعان حالفا مەدرەسەسى تاريحىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ىزدەنىستەر ارى قاراي جالعاسىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز.
اكرام حابيبۋللاەۆ،
بلۋمينگتون، اقش

 

سونداي-اق، وقىڭىز

«اپپاق يشان – رۋحانيات الەمىنىڭ دارابوزى!»

وسىدان ءۇش جىل بۇرىن «اپپاق يشان — رۋحانيات الەمىنىڭ دارابوزى!» دەگەن تاقىرىپتا بايدىبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان