Basqı bet / Jarıq nwrdıñ säulesi / İlgeride ötken jaqsılar / Mırzabi oqiğası jäne Asqarqoja

Mırzabi oqiğası jäne Asqarqoja

Mädeliniñ qoqan handığına qarsı küresiniñ ülken bir belesi Mırzabi oqiğasına baylanıstı. Ol kezde  qazirgi  Oñtüstik Qazaqstan oblısı öñirin Taşkent begi Mırzahmet basqardı.  Onıñ zwlımdığında, qataldığında şek bolmadı.  Ol turalı Şoqan Uälihanovtıñ eñbekterinde de birqos jaqsı bayandalğan.  Mırzabi – Mırzahmettiñ inisi äri Türkistan-Şımkent öñiriniñ bas zeketşisi.  Ol mal-jandı bılay qoyıp, täuir qızdardan da zeket alıp otırğan. Qızdardıñ keybireuin Qwdiyar hanğa jöneltse, köbin öz  töseginen keri qaytarıp otırğan. Bwl bassızdıq el namısına tiip, köptegen jigittiñ qolına qaru  alıp, atqa minuine sebep bolğan.

Bir jazda zeketşiler qoñırattardıñ belgili adamı Sapaq bidiñ auılına kelip, mal-jannıñ esebin alıp jürgende, bidiñ qızı Ayımswludıñ erkekşe kiinip, jılqı qayırıp jürgenin körip qaladı.  «Qızıñdı zeketten jasırıp, erkekşe kiindirip  qoyıpsıñ, hannıñ sengen adamı – sender büytkende, qalğan qazaq ne istemeydi?! Mırzabi kelgende, qızıñdı aldına öziñ alıp barasıñ. Alıp barmasañ, bizdiñ isimiz senimen boladı» -dep nığızdap ketedi.

Zeketşiler ketken soñ, qızdıñ şeşesi: «Äuletimizde qarındasın näpsiqwmar sarttan ayırıp alar wl joq eken-au» dep, zarlap jılağanın esitken Sapaq bidiñ inisi Mwsabek batır Mırzabidiñ öltiruge ant işken desedi köneköz qariyalar.

Mwsabek arnayı kelip, äri qwrdas, äri sırlas (arası bir-aq jas) Mädelige oyın aytadı. Qoqan handığımen bwrınnan  wrıs jağdayında jürgen Mädeli el namısınıñ oyanıp, şıdamnıñ şegine jetkenin jaqsı tüsinedi. «Kemi qırıq-elu sarbazben jüretin Mırzabidi jekelep öltire almaymız. Al, onıñ jasağımen tügel qwrtu üşin qosımşa küş kerek. Eñ qiını – bwl istiñ artı. Taşkent begi Mırzahmet inisiniñ qwnın malday alsa bir sara, «qanğa-qan» dep jazıqsız talay momınnıñ qanın tökse qaytemiz? Bwl isti el basşısı Asqarqojamen aqıldasayıq» deydi.

Asqarqoja  qoñırat eliniñ basşıları: Qanay, Sapaqtı  jäne dulattardıñ elbasşıların, Tölebi wrpaqtarınan birneşe adamdı  keñeske şaqırtadı. Sirgeli, qoñırat, qoja jäne dulat eliniñ  igi jaqsıları Mırzabidiñ sarbazdarımen tügel joyıp jiberuge Mädeliniñ üyinde şeşim qabıldap,  Asqarqoja bata  beredi.  Äñgime ükimdi orındaytın jerge tirelgende,  qoñırat jağı da dulat jağı da  Mırzabidiñ öz auıldarında öltiruge kelispeydi.  Tas tüsken jerge auır.  Qoqan hanı eñ aldımen Mırzabi ölgen jerdiñ auılın şabadı.   Jazıqsız köptegen jan qırılıp ketui mümkin dep qorıqtı.  Jinalğan top salmaqtı Asqarqojanıñ özine saladı. «Mädeli, Kenjehan, Uälihanday batır inileriñ bar, onıñ üstine qwn töleter, onda biz de qarap qalmaspız. Payğambar äuleti dep senderge qol jwmsauğa hannıñ batılı barmas» degen uäjdi alğa tartadı.

Asqarqoja ol uäjge twradı. Balası Jäbekbi men Mädelige «Ükim osı qoja auılında orındalsın» dep kesip aytadı. Özi bäleniñ aldın alğanday bolamın ba degen ümitpen, köp wzamay Taşkentke attanadı.  Oqiğanıñ jalğası Mädeliniñ öz öleñinde jaqsı aytılğan.

Qara ağaştı Taşkentten

Mırzabi degen bek şıqtı,

Eki iinin jep şıqtı,

«Qatın menen qızıñnan

Zeket bergin» dep şıqtı.

Ordabası basında,

Qotırbwlaq qasında.

Jer astınan jik şıqtı.

Qaharın şaşıp halıqqa,

Eki qwlağı tik şıqtı.

Onıñ qılğan isine

El denesi türşikti.

Jelkege şaşın tüygizip,

Erkekşe kiim kigizip,

Jasırıp qız ben äyelin,

Köşpeli bettep el şıqtı.

Köştiñ betin qayırıp,

Aq bilek aru qızdardı

Ata-anadan ayırıp,

Közinen jasın ırşıttı.

Şamadan asıp ketken soñ,

Zwlımdığı ötken soñ,

El namısın qorğaytın

Qazaqtan da wl şıqtı.

Qıran qwstay tüyilip,

Jeñsiz sauıt kiinip,

Äruağına sıyınıp,

Mädeli batır saylanıp,

Qoja işinen bwl şıqtı.

Halıqtıñ qamın oylanıp,

Beline jaraq baylanıp,

Orta jüzde Qoñırattan

Mwsabek degen er şıqtı.

Aqqan suday sarqırap,

Altındı tonı jaltırap,

Wlı jüzdiñ danası,

Er Şoñaydıñ balası –

Rısqwlbek keldi jarqırap.

Aqbwlaqtıñ basında,

Qarabastau qasında

Üş eldiñ eri bas qosıp,

Ükimim aytqan halıqqa wnap,

Qoqannıñ beybas bekteri

Jäbek bidiñ üyinde

Qımızğa toyıp balqıp ap,

Qazı menen qarta jep,

Otırğan sätte şalqıp-aq,

«Asqanğa – tosqan» osı dep,

Bekterdiñ basın keskenbiz,

Şariğattıñ şartı wnap.
Oqiğanıñ izin suıtpay jazğan mädeliniñ bwl öleñi – Mırzabi oqiğasınıñ şejiresi ispetti naqtı tarihi derek. Halıq jadında da onıñ keybir körinisteri saqtalıp qalğan.

Sarbazdarın är üyge bölip ornalastırıp: «Keşke Sapaq bidiñ qızı «Ayımswludı aldırayıq» dep Mırzabi Jäbek bidiñ üyine jeke tüsiredi.  Mädeli öleñinde aytılğanday, qımız wsınıp, qazı-qarta asıp, et berip jaqsılıp kütedi.Mırzabidiñ bir jağında Mädeli, ekinşi jağında Mwsabek  otıradı. Belgilengen uaqıtta Mırzabidiñ serikteri jappay köterile bastağanda, abır-sabır, oqıs dauıstardan sekem alıp, orınınan  twra bergen Mırzabidiñ eki batır eki iığınan basıp, qayta otırğızadı.  Sol kezde Mädeli sapısın Mırzabidiñ büyirine süñgitip jiberedi, ökire qisayğan bektiñ basın Mwsabek jerge domalatıp tüsiredi.  Al bektiñ  qırıq-elu sarbazdarı tügel öltiriledi. Tek bireui jüyrik atqa minip, abır-sabırda  qwtılıp ketedi. Erteñine ol Taşkent begine bolğan oqiğanı tolıq jetkizedi. İnisi Mırzabidiñ Ordabasında, Jäbek bidiñ üyinde öltirilgenin esitken bek, bwl oqiğağa Asqarqojanıñ qatısı barın birden tüsinedi. Asqarqojanı tez taptırıp aladı. El közinşe jazaluğa Asqarqojanıñ bedelinen seskenedi. Onsız da wşınıp twrğan halıq narazılığın odan beter wşındırıp almayın degen oyğa kelgen bolar. Qaşanğı özderine tän ayla-şarğığa salıp: «Aseke, auılıñızda jigitter beybastıq jasaptı. Sonıñ kinälilerin elge barıp, öziñiz anıqtap beriñiz» dep, sıpayılıp ötiniş jasağan bolıp, jürer aldında u qosılğan tamaq berizedi. Ne kerek, sol udan Asqarqoja elge jete almay, jolda qaytıs boladı. Şımkent  öñiriniñ bir bäyteregi osılay qwlaydı.

Maylıqoja aqınnıñ qartayğan şağında jazğan «Qaranıñ ötti handarıä degne öleñi bar.  Bwl tolğauında aqın özi körgen Oñtüstik öñiriniñ  el basqarğan, halıq  nazarında bolğan bastı-bastı: Sıpatay batır,  Bayzaq, Batırbek datqa, Mämet bi, Telqoja batır, Elqondı datqa, Imanberdi, mädeli batır, Qanay datqa siyaqtı otız üş adamnıñ atın ataydı. Olardıñ artında qaldırğan önegeli isterin aytadı.Tolğauda:

Jılqıda ötken, qoy da ötken,

Jiın da ötken, toyda ötken,

Ajırıq qısqan tarıday

Adamzatta boy ketken.

Jası ülkennen Şımkentte

Sapaqtı kördik Şoybekpen.

Halıq qayra qaluşı ed

«Aqıldı Asqarqoja dep»

Ordada omırau boluı edi

Şoqay datqa Qojabek … –degen joldar bar. Aqınnıñ öz sözimen aytsaq:

Tarpañ menen Köbendi,

Emen menen Semendi bastağan erlerdiñ qatarında Asqarqojanıñ törtinşi bolıp ataluı kezdeysoqtıq emes.  Bükil bir öñirdiñ  ezilgen eliniñ  äri aqılgöyi, äri batagöyi, esil er zwlımdıqtıñ qwrbanı boldı. Bala-şağası men ağayın-jwrt onıñ qinalğan sätinde basın süyep, auzına su tamıza almadı. Odan da  ökiniştisi – Mırzabi oqiğasına baylanıstı onıñ atınıñ tipti atalmay, wrpaq jadınan  birte-birte wmıtıla bastağanı.

Oqiğanı aqırı

Mırzabi ölimine baylanıstı   han aldında juaaptı Mädeli batır bergen. Onıñ  jauabı  köpke keñinen mälim, söytse de keltire keteyin:

Bwl jerden üş jwrt ötipti
Parsı dari – qızılbas,
Aqtaban noğay, qalmaq-ay,
Törtinşisi biz edik,
Bizge de tüsti salmaq-ay!
Bekteriñniñ qorlağan
Qorlığına şıdamay
Köşti elim japa-tarğamay,
Adamğa tən ar-wyat
Bökteriñde qalmadı-ay!
Atadan qalğan jol ma edi
Qu nəpsige qwl bolıp,
Qayuanday toyat almay-ay?!
Biz bilmeytin bolmasa
Şariğatta bar ma jol
Qızdan zeket almaq-ay?
Ayt deseñ aytıp bereyin,
Aq şındıqtı söyleuden
Til menen jağım talmağay!
Jazıqsız eldi jazğırma,
Ayıptıñ twr aldında
Mırzabidi öltirgen
Basın kesip almaday,
Keşseñ – keş, kesseñ – mine bas,
Şariğat jolı sara der
Dañğıl jatqan sarnap-ay
Jarlı menen bayğa da-ay,
Qara menen hanğa da-ay!
Bwl – Merki men Türkistan aralığında halıqtıñ  qolına qaru alıp, qoqan handığınıñ şekten tıs ezgisi men ozbırlığına qarsı küreske şıqqan jıldarı edi.  Hannıñ Mädelini tikeley  jazalauğa batılı barmaydı. Ne de bolsa zwlımdıq oyı men ayla-şarğını işine bügip qaladı. Tübinde olardıñ keşpesin Mädeli de  tüsinedi. Bwhar handığına boy tasalau jöninde şeşim qabıldaydı. Mädeliniñ  Bwharğa jürer aldında Sır boyımen qoştasıp aytqan öleñi sonıñ kuäsi.

«Elimdi köp jıl körmespin» dep kökiregi qars ayırılıp, közine jas alıp, tebirenip ketken batır Bwharada köp bolmaydı.  Qoqan handığınıñ öz işindegi taqtıq özgerister qazaq dalasına  az uaqıt jılımıq äkeledi. Sonı paydalanğan batır eki ayda qaytıp oraladı. Sözdi Mädeliniñ  özine bereyik.

Twrmısıñ aman-esen, Ordabası,
Ne körmes tirşilikte bastıñ jası,
Aldınan qız-qatındı şwbırtqan soñ,
Qoqannıñ qırğın taptı bozbalası.

Twrmısıñ aman-esen, Qotırbwlaq,
Mırzabi zeket aldı jauday bwlap.
Öltirip Mırzabidiñ ötin alıp,
Elimiz tömen audı Arıs qwlap.

Twrmısıñ aman-esen, Badamım-ay,
Qahar qıp atqa mindi adamım-ay,
Körgenşe endi seni köp qoy deuşi-ek,
Eki ayda qaytıp tidi qadamım-ay.

Sağındıq Qwrısay men Börijardı-ay,
Kötergen auır jükti men bir nardı-ay,
Aldınan qız-qatındı ötkizgen soñ,
Qalşanıñ qırıp saldıq bərin malday.

Arıstıñ  ötkel bermes suı tasıp.

Mırzabi qaşa almadı qara basıp,

Zeketke zerdeli el twra almadı,

Qız-qatın köşten şıqtı şuıldasıp.

 

Arıstıñ suı ağadı jarımenen.

Baylar qozı tasidı narımenen.

Öltirip Mırzabidiñ ötin alıp,

Qolımnıñ et asadım qanımenen!

Mädeliniñ bwl öleñi Mırzabi  oqiğasına baylanıstı köptegen jäytterdiñ betin aşıp twrğan tarihi derek bolğandıqtan, tolıq keltirudi jön kördim. Mırzabi oqiğasınan keyin Mädeliniñ el arasındağı bedeli bwrınğıdan da arta tüsedi. «Qızım qoqandıqtarğa  zeketke ketip qala ma dep qorıqqan Sapaq bidiñ köñili jaylanadı. Qoqandıqtardıñ qandı şeñgelinen  äzer ajıratıp alğan qızı Ayımswludı Mädeliqojanıñ inisi Kenjehanğa qalıñmalsız berip, batırmen qwda boladı. Äsirese, barlıq jorıqtarda  Mädelimen birge jüretin  Sapaq bidiñ balası Imanberdi qarındasın Kenjehanğa beruge köp küş saladı.

Mädeli men Imanberdiniñ  dostığı, qwdalığı, Maylıqoja aqın talay-talay jırğa qosqanı belgili.

Mırzabi men onıñ jasaqtarın qırıp salğan bwl oqiğa – Mädeli batırdıñ qoqan handığına qarsı öz eliniñ azattığı jolındağı küresiniñ bir körinisi.

 

Ädiham Şilterhanov

Ädiham Şilterhanov, 2007 jıl Şığarmaları, İİ tom

 

Sonday-aq, oqıñız

Etjemes işan derekteri

Baladan balağa jetken äñgimelerdiñ talayın biz de estidik.  Etjemes işan ata turalı sol zamanda jazba …

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan