باسقى بەت / ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى / مادەلىقوجا باتىردىڭ ولجالاعان زەڭبىرەگى

مادەلىقوجا باتىردىڭ ولجالاعان زەڭبىرەگى

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى وتىرار اۋدانىنىڭ ورتالىعى ءشاۋىلدىر كەنتىندە بۇگىندەرى بۇكىل رەسپۋبليكاعا بەلگىلى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق مۋزەيىنىڭ اشىلعانىنا كەلەسى جىلى 35 جىل تولادى. ال ەندى وسى مەكەمەدەن قول سوزىم جەردە تاعى ءبىر كەرەمەت مۇراجايدىڭ ورنالاسقانىن كوپشىلىك ونشا بىلە بەرمەيدى. بۇل مادەنيەت وشاعىن العاشىندا كىشىگىرىم عانا، وتىرار مۋزەيىنىڭ فيليالى رەتىندە اشىپ ىرگەسىن قالاعان ابدوللا جۇماشەۆ دەگەن ءبىرتۋار ازامات، بولىمشە قورىن ءوزىنىڭ تولاسسىز ىزدەنىستەرى ارقاسىندا بارىنشا تولىقتىرىپ 2011 جىلدان باستاپ ءوز الدىنا مەملەكەتتىك نەگىزدەگى «رۋحانيات – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي»  مۇراجايى دەپ اتاپ ءوز الدىنا جاڭا مۋزەي ەتە بىلگەن. وسى جاڭا مۇراجايدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ وزەگىن قۇرايتىن زاتتار كۇنگەي زيالىلارىنىڭ تۇتىنعان جادىگەرلەرى بولىپ تابىلادى. سول جۇزدەگەن دۇنيەلەردىڭ ىشىندە ناعىز  مارجاندارى بولىپ سانالاتىندارى – مادەلىقوجا، قۇلىنشاق، مايلىقوجا، مانات قىز، ەرگوبەك، ءشادى تورە، نۇرالى اقىن، سۇگىر كۇيشى، قىزىل جىراۋ، تاعى باسقا دا ونەگەلى ازاماتتاردىڭ ونەرى مەن ومىرىنە قاتىستى بۇيىمدار. مىنە سولاردىڭ ىشىندە ءبىر كورگەننەن كوڭىلىڭدى باۋراپ الىپ، ەرەكشە اسەر بەرەتىندەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇرعانى – مادەلىقوجا باتىردىڭ قوقان حانىنىڭ قالشالارىمەن سوعىسىپ ءجۇرىپ، كوسسىز ەرلىك كورسەتىپ ولجالاپ العان شويىن زەڭبىرەگى. بۇل اۋىر قارۋ-جاراق تۇرىنە جاتاتىن سوعىس قۇرالى جونىندە ءبىز نە بىلەمىز، اڭگىمە وسى جونىندە بولماق.

مادەلىقوجانىڭ زەڭبىرەگىن 60-شى جىلدارى حالىق مۇراسىن جيناۋدا وراسان قىزمەتتەر اتقارعان، جەرلەستەرى «مۋزەي-ادام» اتاپ كەتكەن اسانتاي ءاشىموۆ – باتىردىڭ ۇرپاقتارى تۇرىپ جاتقان اقبۇلاق ەلدى-مەكەنىنەن ىزدەستىرىپ تاۋىپ، ءوزى اشقان مەكتەپ مۇراجايىنا الىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر قىزىعى، اسانتاي اعا سول جولى «باتىر بابالارىڭىزدان قانداي زاتتار قالىپ ەدى؟» دەپ سۇراستىرعانىندا شالداردىڭ ءبىرى «ەسكى جۇرتىندا زەڭبىرەگى جاتاتىن ەدى» دەگەندى ايتىپ، سول قاريانىڭ ەرتىپ بارىپ كورسەتكەن تۇسىن ءبىراز قازبالاعان سوڭ زەڭبىرەكتى ءتورت ەلىدەي توپىراقتىڭ استىنا باتىپ كەتكەن جەرىنەن تاۋىپ الىپتى. قۋانىشى قوينىنا سىيماعان اسانتاي اعا ونى تراكتورعا سالىپ ارىس ستانساسىنا اپارىپ، سول بەكەتتىڭ باستىعىمەن كەلىسىپ ءوتىپ بارا جاتقان پويىزداردىڭ بىرىنە ارتىپ تەمىر ستانساسىنا جەتكىزىپ، سول جەردەن ءوزى اشقان مەكتەپ مۇراجايىنا كىرگىزىپ قويىپتى. كەيىندەرى ابدوللا جۇماشەۆتىڭ جاڭا باستاماسىن قولداپ وسى زەڭبىرەكپەن بىرگە مايلىقوجا اقىننىڭ سىقىرلاۋىق ەسىگىن وعان امانات ەتىپ تاپسىرىپتى.

زەڭبىرەكتىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە ابدوللا جۇماشەۆ ونى باتىر مىرزابي وقيعاسى كەزىندە ولجالاپ العانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ بىلۋىنشە وقيعا بىلاي وربىگەن ەكەن: باس زەكەتشى بۇل قارۋدى ءبىر توبەنىڭ باسىنا ورناتىپ قاسىنا 12 ساربازدى قاراۋىل قويىپ، مادەلىقوجا سولاردىڭ تۋ سىرتىنان وراعىتا شاۋىپ كەلىپ ءبارىن قىلىشىمەن كەسكىلەپ ءولتىرىپ، زەڭبىرەكتى بادام وزەنىنە دومالاتىپ جىبەرىپ، ءوزى ءارى سوعىسىپ ءمىرزابيدى ولتىرگەن سوڭ تۋعان ەلىنەن اۋىپ كەتىپ ءبىراز ۋاقىت قوجاتوعاي ماڭىنداعى ۇڭگىردى پانالاپ، سول ۋاقتا وعان مايلىقوجا جيەنى تاماق تاسىپ، كەيىن ەل ءىشى تىنىشتالعاننان كەيىن قارۋدى سۋ تۇبىنەن كوتەرىپ ءوزىنىڭ ءۇيىنىڭ الدىنا ورناتىپ قويىپتى.

مىنە، وسى شويىن قوقاننىڭ زەڭبىرەگىن مادەلىقوجا باتىرعا قاتىستى بارلىق زەرتتەۋلەردە «قىتايشا» دەپ اتاۋ قالىپتاسقان. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبى باتىردىڭ مايلىقوجا اقىنمەن ايتىسىندا:

مەندەگى قىتايشانىڭ وعى تۇگىل،

اپتا سەنى ىڭىرانتقان جيدە تىكەن،1 – دەگەن سوزدەر بار، سودان باستاۋ الاتىن سەكىلدى، ودان باسقا ءۋاج ۇشىراسپايدى.

ال ەندى مۇنداعى «قىتايشا» مەن مۇراجايدا ساقتاۋلى شويىن زەڭبىرەكتىڭ اتى مەن زاتى ءبىر ما، الدە جوق پا؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. بۇل ءۇشىن الدىمەن قوقان تاريحىن زەرتتەۋشى، بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ت.ك. بەيسەمبيەۆتىڭ «كوكاندسكايا يستوريوگرافيا» اتتى زەرتتەۋ كىتابىندا كەلتىرىلگەن سوزدىكتەن زەڭبىرەكتەر تۋرالى نە جازىلعانىمەن تانىسىپ كورەلىك. وندا:

«زامبۋراك/زانبۋراك/گامبۋراك (بۋكۆ. «مالەنكايا وسا») – نەبول-شايا ۆراششايۋششاياسيا پۋشكا، پەرەۆوزيمايا نا ۆەربليۋدە ي پريمەنيامايا ي كاك ورۋديە كازني»2 – دەپ جازىلىپتى.

بۇدان بولەك قىتايشا جونىندە دە قىسقاشا مالىمەت بەرىلىپتى. بۇل جولى اۆتور «حيتايچا – رود پۋشكي»3 دەپ قىسقا عانا قايىرىپتى.

ولاي بولسا زەڭبىرەك اتاۋلىنىڭ ىشىندە ەڭ كىشكەنتايى، اينالمالىسى، الىپ جۇرۋگە وتە ىڭعايلىسى بۇگىنگى قازاق تىلىندە وسى سوعىس قۇرالىنىڭ جالپى اتاۋىنا اينالىپ كەتكەندىگىن كورەمىز. نەلىكتەن بۇلاي بولعانىن كوشپەلى قازاقتاردىڭ زەڭبىرەكتى العاشقى رەت تۇيەنىڭ قومىنا ورناتىپ الىپ جۇرگەندە كورگەندەرىنەن بولسا كەرەك. ويتكەنى اۋىر، ارباعا ورناتىلعان ۇلكەن زەڭبىرەكتەردى جولسىز، وي-شۇقىرى كوپ دالالى جەرمەن الىپ ءجۇرۋ بۇقارلىق جانە قوقاندىق اسكەرلەر ءۇشىن ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋدىرعانى تۇسىنىكتى جاي. سول سەبەپتى مۇنداي ءىرى زەڭبىرەكتەردى قازاقتار كەيىندەرى، جاۋلارى تۇرعىزعان قامالداردىڭ قورعانىنا ورناتا باستاعان سوڭ عانا بارىپ جاقسىلاپ تانىسقان بولسا كەرەك. ال ەندى زەڭبىرەكتەردىڭ ىشىندەگى «قىتايشا» دەگەن تۇرىنە قايتا ورالاتىن بولساق، ول تۋرالى تاريح بەتتەرىندە تاعى دا ءبىر مالىمەت ساقتالىپتى. بۇل سيرەك دەرەك مولدا ءجۇنىس دەگەن سارتتىڭ ورىستاردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا 1865 جىلى پولكوۆنيك چەرنياەۆتىڭ تاشكەنتتى قالاي العانى جايلى شاعاتاي تىلىندە جازعان اڭگىمەسىندە كەزدەسەدى. وندا:

«13-گو دنيا مەسياتسا زيلحيدجا 1820 گودا رۋسسكيە ۆويسكا پودستۋپيلي ك نيازبەكۋ. ناچالنيكوم ساربازوۆ بىل چۋجەسترانەتس پو يمەني باتچا-باتۋر. كوش پارۆاناشي س تاشكەنتسكيمي ۆويسكامي ي ناچالنيكوم گارنيزونا ۆىستۋپيل ك دۋرمەنۋ. ۋتروم نا درۋگوي دەن كوش پارۆاناشي سەل نا كونيا ي، ۆىەحاۆ نا حولم بليز كيشلاكا كىبرايا، ستال نابليۋدات رۋسسكيح ۆ پودزورنۋيۋ ترۋبۋ. باتچا-باتۋر، زاحۆاتيۆ س سوبويۋ نەسكولكو نەبولشيح پۋشەك ي نەسكولكو كيتايسكيح، وتپراۆيلسيا ك ۋيماۋت-ارىكۋ; زدەس ون سدەلال پو رۋسسكيم نەسكولكو حولوستىح ۆىسترەلوۆ».4 – دەگەن سوزدەر بار ەكەن.

الايدا بۇل جەردە «قىتايلاردىڭ» دەگەن ءسوزى ناقتى قىتايدا جاسالعان زەڭبىرەكتەردى بىلدىرە مە، الدە «قىتايشا» دەگەن ءسوزدىڭ قاتە اۋدارماسى ما، ونى بۇگىندەرى انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس بولىپ تۇرعانى. سەبەبى، مولدا ءجۇنىستىڭ قولجازباسى ساقتالماعان، تەك ورىسشا اۋدارماسى عانا بىزگە جەتىپ وتىر. مەنىڭ ويىمشا قوقان اسكەرلەرى قىتايلىقتاردان زەڭبىرەكتەر ولجالاپ الۋى ەكىتالاي، اقىلعا قونبايتىن جاي. راس، قوقاندىقتار قاشعار ءۇشىن قىتاي مەملەكەتىمەن ءبىراز شيەلىنىستە بولدى، الايدا سوعىس جۇرگىزدى دەۋگە اۋىز بارمايدى. تەك ءبىر مارتە 1827 جىلى مۇحاممەد-ءالي-حاننىڭ اسكەرلەرى قاشعاردى جاۋلاپ الىپ، سول كۇندەرى-اق قايتىپ ايرىلىپ قالعانى تاريحتان بەلگىلى. ەگەردە سول كەزدە قوقاندىقتار زەڭبىرەكتەر ولجالاسا بۇل جونىندە ولار بۇكىل دۇنيەگە جاريا ەتىپ ۇلان-عاسىر توي جاسار ەدى جانە بۇل جونىندە ءبىر جەردە بولماسا، باسقا ءبىر جەردە قانداي بولسا دا دەرەك ساقتالىپ قالار ەدى. سەبەبى 1864 جىلعى يقان تۇبىندە ورىس وتارشىلارىمەن بولعان شايقاستا قىپشاق الىمقۇل مولدا مەن سىزدىق تورە ولجالاپ العان ءبىر زەڭبىرەك تۋرالى جاڭالىقتى كەلەسى جىلى مولدا ءجۇنىس ءوز جازباسىندا قۋانىشىن ىشىنە جاسىرا الماي «…بولشايا چاست رۋسسكيح بىلا ۋبيتا، ا مەنشايا ۆوزۆراتيلاس ۆ تۋركەستان. اليمكۋلۋ دوستالوس ۆ دوبىچۋ: ودنو ورۋديە، نەسكولكو رۋجەي ي وكولو سوتني گولوۆ»5 – دەپ جازىپ كەتكەن ەكەن. بۇل زەڭبىرەكتى كەيىن ورىس وتارشىلارى تاشكەنتتى باعىندىرعاندا قايتارىپ العانى جايلى مالىمەت تە ساقتالعان. ويتكەنى ورىس گەنەرالدارى ءۇشىن قولدى بولعان بۇل زەڭبىرەك سۇيەكتەرىنە تاڭبا بولىپ باسىلعانى ولاردىڭ جازبالارىندا وڭاي اڭعارىلادى.

ءسوز اعىمى رەسەي تاريحشىلارى قالدىرعان دەرەكتەرگە بۇرالعان سوڭ ولاردىڭ دا جازبالارىنان قوقان حاندىعى تۇتىنعان وسى ءبىر زەڭبىرەك جايلى مالىمەت ىزدەستىرىپ كوردىم، الايدا ناقتى قىتايشا تۋرالى دەرەكتەر ولاردىڭ ىشىنەن تابىلمادى. ورىس وتارشىلارىنىڭ دەرەك كوزدەرىندە كوبىنشە قوقاندىقتاردىڭ زەڭبىرەكتەرى ساپاسىز ەكەندىگى، وق-دارىلەرىنىڭ قۋاتى ماردىمسىز، شايقاس بارىسىندا اۋىزعا الارلىقتاي نۇقسان كەلتىرە المايتىنى جونىندە عانا ايتىلىپ جاتادى. ارى بارعاندا زەڭبىرەكتەردىڭ ۇلكەندى-كىشىلىگى، تۇرلەرى (فالكونەت، گاۋبيتسا، مورتيرا), سانى، نەدەن قۇيىلعانى عانا اۋىزعا الىنادى.

ال ەندى تازا قوقان حاندىعىندا جازىلعان قولجازبالارعا توقتالساق ولاردا بۇل اۋىر قارۋ-جاراق ءتۇرى جونىندە مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى، ونىڭ ۇستىنە ىشىندە ناقتى ارتيللەريانى قالاي قولدانىپ سوعىسۋ تۋرالى باياندايتىندارى ءتىپتى كەزدەسپەيدى ەكەن. مىسالى، قوقان حاندىعىن بارىنشا تەرەڭ زەرتتەگەن، سول مەملەكەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى ەسكى قولجازبالاردى تۇگەلدەي دەرلىك جان-جاقتى تالداپ شىققان بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم ت.م. بەيسەمبيەۆ ءوزىنىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان ماسەلەگە قاتىستى جالعىز يمام الي كۋندۋزي دەگەننىڭ «تاۆاريح-ي مانزۋما» اتتى قولجازباسىندا عانا زەڭبىرەكتەر قۇيىلعانى جايلى ءۇش رەت ايتىلعان ەكەن. العاشقى مالىمەت 1838 جىلمەن بەلگىلەنىپ وندا مۇحاممەد-الي-حاننىڭ كەزىندە قوقاندا 8 زەڭبىرەك6 قۇيىلعانى ايتىلعان. سوسىن 1841 جىلى 1 زەڭبىرەك قۇيىلدى دەلىنىپ، ودان سوڭ 1854 جىلى اقمەشىتتەن ايرىلعان قۇديار-حان كاپىرلەرگە (ورىستارعا) قارسى جيھاد جاريالاپ وسى سوعىسقا ارناپ زەڭبىرەكتەر قۇيدىرعانى ايتىلادى. بۇدان كەيىن ورىستىڭ گەنەرالى فون-كاۋفمان 1875 جىلى قوقان حاندىعىنىڭ استاناسىن جاۋلاپ العانعا شەيىن زەڭبىرەك قۇيىلعانى جونىندە قوقان قولجازبالارىندا باسقا بىردە-ءبىر مالىمەت ۇشىراسپايدى. ەسەسىنە ورىس وتارشىلارى قالدىرعان اسكەري مالىمەتتەردە اۋليە-اتا، اقمەشىت، تۇركىستان، شىمكەنتتى العاندا قانشا زەڭبىرەك قولعا تۇسكەنى جايلى ءبىراز دەرەكتەر ساقتالعان. مىسالى، اقمەشىتتە – 3 ۇلكەن (مىس), 2 كىشكەنتاي، اۋليە-اتادا – 5 ۇلكەن، 6 كىشكەنتاي، تۇركىستاندا – 4 ۇلكەن، 20 كىشكەنتاي، شىمكەنتتە – 4 ۇلكەن (مىس), 8 مورتيرا ء(ىرى دوپ وقپەن تىگىنەن اتاتىن ۇلكەن زەڭبىرەك), 19 (شويىن), كوپتەگەن كىشكەنتاي (پولكوۆنيك چەرنياەۆ ولار تۋرالى جاي عانا «منوگو فالكونەتوۆ» دەپ كەتكەن) زەڭبىرەكتەر ولجالانعان ەكەن.

ءبىر قىزىعى، جوعارىدا اۋىزعا الىنعان مولدا ءجۇنىستىڭ ەڭبەگىندە پولكوۆنيك چەرنياەۆ شىمكەنتتى العان سوڭ تەزدەتىپ تاشكەنتكە جەتكەن كەزىندە قوقاندىقتار قالانى قورعاۋعا ءتىپتى دە دايىنسىز بولىپتى. ونى مولدانىڭ مىناداي سوزدەرىنەن كورەمىز:

«ۆ تاشكەنتە پۋشەك نە بىلو; دوستالي يز كەرەۋچي ودنۋ پۋشكۋ، ۋ كوتوروي نە بىلو لافەتا، دا، سوبراۆ ۆ گورودە نەكوتوروە كوليچەستۆو چۋگۋنا، ۆىليلي يز نەگو ودنۋ پۋشكۋ ي وتكرىلي پو رۋسسكيم پالبۋ. رۋسسكيە وچەن منوگو سترەليالي يز ورۋدي ي يز رۋجەي ي لەزلي نا ستەنۋ، زاكيدىۆايا كريۋچيا»9.

ەسەسىنە، چەرنياەۆ بۇل جولى تاشكەنتتى الا الماي كەرى قايتىپ، كەلەسى جىلى جاۋلاپ العانىندا ورىس اسكەرلەرىنىڭ ولجاسىن ءار ءتۇرلى 63 زەڭبىرەك قۇراعان ەكەن! ولار تۋرالى پولكوۆنيك: «تروفەيامي ناشيمي بىلي… 63 ورۋديا رازنوگو كاليبرا، يز كوتورىح 48 مەدنىح، پريچەم زامەچاتەلنوگو كاچەستۆا ليتيا»10 – دەپ جازىپ كەتىپتى. بۇل ءبىر جىلدا مەركە، اۋليە-اتا، تۇركىستان، شىمكەنت، سوزاق، شولاققورعان سەكىلدى قامالداردان ايرىلعان الىمقۇلدىڭ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ وتە جوعارى بولعانىن كورسەتەدى. سەبەبى بار-جوعى 8-9 ايدا ول تاشكەنت قالاسىن بارىنشا قورعانىسقا دايىنداپ ۇلگەرەدى. الايدا قوقان اسكەرى زامان تالابىنا ساي بولۋدان قالعانىنا بىرنەشە عاسىر ءوتىپ كەتكەن سەبەپتى، حاندىقتىڭ بولاشاعى جوق بولاتىن. جالپى، قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك قوقان حاندىعى 1853 جىلى اقمەشىتتەن باستاپ، 1865 جىلى تاشكەنتتى جاۋ قولىندا تاستاپ كەتكەن ارالىقتا ۇزىن-سانى 106 تەك قانا ۇلكەن زەڭبىرەگىنەن ايرىلعان ەكەن. بۇل بىشكەك، توقماق پەن مەركە قامالدارىن قوسپاعاندا!

ىزدەنە كەلگەندە قوقان حاندىعىندا زەڭبىرەك جاساۋ ونەرىنىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانىن ناقتى بىلدىرە الاتىن تاعى دا ءبىر سيرەك دەرەك بار بولىپ شىقتى. ول جوعارىدا ايتىلعان يقان تۇبىندەگى شايقاستان سوڭ قىپشاق الىمقۇل مەن سىزدىق تورەنىڭ ولجالاعان «گورنىي ەدينوروگ» دەگەن زەڭبىرەك تۇرىمەن (گاۋبيتسا) بايلانىستى. مىنە، وسى، ساپا جاعىنان الدە-قايدا قوقاندىقتاردىڭ قارۋىنان وزىق، ەۆروپالىق ستاندارتتا قۇيىلعان جاۋ زەڭبىرەگى قولعا تۇسكەن سوڭ الىمقۇل مولدا قاراپ وتىرماستان ونى ىسكە جاراتۋعا اسىققانى بەلگىلى بولدى. بۇل جايلى پ.ي. پاشينونىڭ «تۋركەستانسكي كراي ۆ 1866 گودۋ» اتتى ەڭبەگىندەگى مىنا جولدار حابار بەرەدى:

«وتەحاۆشي ۆەرست ۆوسەمنادتسات وت گورودا مەدلەننوي رىسيۋ، مى وچۋتيليس نا پولە سراجەنيا، گدە سەروۆ، وتبيۆالسيا س سوتنەيۋ ۋرالسكيح كازاكوۆ وت پياتي يلي شەستي تىسياچ كوكاندتسەۆ. يز سوتني ەدۆا سپاسلوس تريدتسات سەم چەلوۆەك، بروسيۆشي ورۋديە – گورنىي ەدينوروگ. زا ەتو گەرويسكوە دەلو سەروۆ پولۋچيل گەورگيا ۆ پەتليتسۋ… زامەچاتەلنو، چتو اليمكۋل ۆىليل نا پودوبيە ەتوگو ەدينوروگا دو پياتنادتساتي تاكيح جە پۋشەك، وني پوچتي ۆسە دوستاليس نام ي ناحوديليس ۆ تو ۆرەميا نا بەرەگۋ سىر-داري بليز چينازا ۆ ۆەدەني چەرنياەۆا، كوماندوۆاۆشەگو ساماركاندسكيم وتريادوم ي ستوياۆشەگو نا پروتيۆوپولوجنوم بەرەگۋ س ۆويسكامي».11

قىپشاق الىمقۇل مولدانىڭ وسى ءبىر ارەكەتىنە قاراعاندا قوقان حاندىعىندا زەڭبىرەك قۇيۋ ونەرى كوڭىلگە قونارلىقتاي دامىعان بولىپ شىعادى.

بۇگىنگى كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان مۇراجايلارىندا قوقاندىقتاردىڭ بىرنەشە زەڭبىرەگى ساقتالعان. ولاردىڭ ەڭ ۇلكەندەرى، جوعارىدا پولكوۆنيك چەرنياەۆ جازىپ قالدىرعان شىمكەنت قامالىنان ولجالانعان 31 ۇلكەن زەڭبىرەكتىڭ التاۋى، وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ الدىندا ورناتىلعان بولسا، تاعى ءبىر ورتاشا ءتۇرى باتىر ءارى اقىن مادەلىقوجانىڭ جاۋ قولىنان ولجالاپ العان زەڭبىرەگى بولىپ تابىلادى. بۇل قارۋلار تەك شويىننان قۇيىلعان سەبەپتى عانا امان قالعان بولسا كەرەك. ساپاسىز مەتاللدان جاسالىنعان سەبەپتى بۇل سوعىس قۇرالدارى وتە قاراپايىم كورىنەدى. اسىرەسە مادەلىقوجانىڭ زەڭبىرەگى قالاي قۇيىلسا، سول كۇيىندە، ەشبىر وڭدەۋسىز قالعان. شىمكەنتتەگى مۋزەي قورىنداعى ۇلكەن زەڭبىرەكتەردىڭ دە سىرتىندا الدەبىر ويۋدىڭ نەمەسە جازۋدىڭ ورنى بولعانى بايقالمايدى. ال ەندى جوعارىدا كەلتىرىلگەن مولدا ءجۇنىستىڭ تاشكەنتتى قورعاۋ ءۇشىن «قالا ىشىندە ءبىراز شويىن جيناپ، ءبىر زەڭبىرەك قۇيىلدى» دەگەن ءسوزىن ەسكە الساق، وندا قوقان ۇستالارىنىڭ شويىن زەڭبىرەكتەردى قۇيۋعا شەبەرلىكتەرى وڭاي جەتىپ جاتقانىن بايقايمىز.

الايدا بۇل مالىمەتتەردىڭ ەشبىرى مادەلىقوجانىڭ شويىن زەڭبىرەگىنىڭ اتىن نەلىكتەن «قىتايشا» دەپ قويعانىنان حابار بەرە المايدى. ونى قىتايلىقتار قۇيعان دەيىن دەسەڭ، ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. قالاي دەگەنمەن قىتايدا مەتالل قۇيۋ ونەرى باعزى زاماننان وتە جوعارى دامىعانى بۇرىننان بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە قىتايلىقتاردىڭ باسىنا، ورىس وتارشىلارى سەكىلدى كۇشتى جاۋ قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ، اسىعىس قۇياتىنداي جاعداي ورناعان جوق. جالپى، قىتاي اسكەرلەرى زەڭبىرەكتەردى العاشقى رەت سوناۋ VII عاسىردا پايدالانعانى تۋرالى دەرەكتەر ساقتالعان بولسا، تەمىردەن قۇيىلعان زەڭبىرەكتەر جايلى دەرەك كوزدەرى ءحىى عاسىرمەن بەلگىلەنەدى. الايدا تاريحشىلار ورتا عاسىرلاردا قىتاي اسكەرلەرى كوبىنشە قورعانىس ارەكەتتەرىن جۇرگىزگەندىكتەن ارتيللەرياسىز سوعىسىپ، بۇل ونەر ارى دامىماي، تەك گوللاندىق پەن يسپاندىق تەڭىزشىلەر قىتايعا ەمىن-ەركىن كەلىپ-كەتەتىن زامان ورناعاننان سوڭ عانا بارىپ قايتادان زەڭبىرەك قۇيۋ قولعا الىنعانى جونىندە حابارلايدى. جاڭا زەڭبىرەكتەر ەۆروپالىق ۇلگىدە جاسالىپ، كەيدە ولاردى قىزمەتكە تۇرعان ەۆروپالىقتاردىڭ وزدەرى قۇيعانى تۋرالى دا مالىمەتتەر كەزدەسەدى. تاعى ءبىر دەرەكتەردە ىشكى تاپسىرىستىڭ تاپشىلىعىنان قىتايلىقتار قۇيعان زەڭبىرەكتەرىن كوبىنشە سىرتقا ساتىپ وتىرعانى ايتىلادى. ولاردى ۇيعىرلار مەن جاپوندار ساتىپ الىپ پايدالانعان دەلىنەدى.

الايدا مادەلىقوجا ولجالاعان زەڭبىرەكتى «قىتايشا» دەگەن اتىنا قاراپ قىتايدا قۇيىلعان دەۋگە ەشبىر نەگىز جوق. سەبەبى، العاشقىدا ورتا ازيا حاندىقتارىندا قامالداردى قورعاۋ كەزىندە ۇلكەن زەڭبىرەكتەر قولدانىلىپ، ال جورىققا شىققاندا تۇيەمەن الىپ جۇرۋگە ىڭعايلى ءارى جەڭىل، كىشكەنتاي «زامبۋراكتار» پايدالانعانى بەلگىلى. بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەبى اشىق دالا توسىندە شايقاسقاندا ۇيرەنشىكتى اتتى اسكەردىڭ ورنى باسىم بولىپ، ارتيللەريا قوسىمشا كۇش رەتىندە قاراستىرىلعان. سول سەبەپتى مايدان تورىندەگى شۇعىل، شاپشاڭ جاسالاتىن قيمىل-ارەكەتتەرگە ساي زەڭبىرەكتەر دە كىشىگىرىم، وڭاي بۇرىلاتىن، اينالمالى بولعان. تەك ءحىح عاسىردا عانا قوقان حاندىعى مەن بۇقار امىرلىگىندە جاياۋ اسكەرلەردىڭ سانى ءوسىپ، ارتيللەريانىڭ الاتىن ورىنى ۇلعايا باستاعان شاقتا زەڭبىرەكتەردىڭ ورتاشا، ارباعا ورناتىپ الىپ جۇرەتىن تۇرلەرى ىسكە قوسىلا باستاعان. بۇل كەزدەرى قوقاندىقتار قاشقار ءۇشىن قىتايمەن بىرنەشە رەت قاقتىعىسىپ، قىتايلىقتاردىڭ اربامەن الىپ جۇرەتىن زەڭبىرەكتەرىنە ءتانتى بولىپ، سولارعا ەلىكتەپ، وزدەرى دە سونداي ورتاشا زەڭبىرەك قۇيىپ، ولاردىڭ شىققان جەرىنە قاراي «حيتايچا» دەپ اتاپ كەتكەن بولسا كەرەك.

ەرالى وسپانۇلى، سۋرەتشى – ولكەتانۋشى

شىمكەنت قالاسى

سونداي-اق، وقىڭىز

شورتانبايدىڭ كەسەنەسىن كوتەرسە بولار ەدى

شورتانباي جىراۋ دۇنيەدەن وتەر شاعىندا ەل جاقسىلارىنا «مەنىڭ جاتقان جەرىمە سۇپى سالماڭدار، ەلدى ازدىرعان زامان …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان