عالىمنىڭ حاتى

يسابەك تە ەر ەدى

قازاقتىڭ  بەلىگىلى مايلىقوجا اقىن ءوزىنىڭ پالۋان ءىنىسى ەسەحاندى شاقىرىپ: «كۇننىڭ سۋداي، جىلدىڭ جەلدەي وتە شىعارىن اڭعارماعان ەكەنمىن. ەن دالانى اتپەن جورتىپ، ەركىن ارالايتىن كۇنىم ءوتىپ بارادى. كارىلىكتى دە  دايىندىقپەن كۇتىپ الماسا بولماس، مىناۋ جارسۋاتتان ماعان تام سالدىرت. سول جەردەن ارىق الىپ، اناۋ ءوزىمىزدىڭ توعايدى سۋلاندىرايىق»،-دەپتى.

ەسەحان  اۋىل جىگىتتەرىنىڭ باسىن قوسىپ، سول جىلى تامدى، كەلەر جىلى ومان ارىقتى ءبىتىرىپ تاستادى. قازىرگى «قوجاتوعاي» كەڭشارىنىڭ ورتالىعى ورنالاسقان ۇلكەن توعاي سۋلاندىرىلدى. ەل ەگىن سالا باستادى. مايلىقوجانىڭ تام  سالىپ، وتىرىقشىلىققا اۋىسۋىن اركىم ءارتۇرلى  ءتۇسىندى. ءتىپتى، الدابەرگەن دەگەن قۇرداسى مايلىنىڭ بۇل باستاماسىن ەرسى كورىپ:

-داريامەن سال اعىزدىڭ،

سالاعا سالىپ تال اعىزدىڭ.

قارتايعاندا تام سالدىرتقان

ناق ەنەسىن ۇرايىن بالاڭىزدىڭ،-دەپتى دەگەن ءسوزى بار. ال، قازاقتىڭ بەلگىلى ارحەولوگ عالىمى ك.م.بايپاقوۆ 1984 جىلىعى شىلدە ايىندا مايلىقوجانىڭ بۇل مەكەن-جايىنا ارحەولوگيالىق-توپوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، اسىرەسە اقىن قازدىرعان، ۇزىندىعى 7-8 شاقىرمداي ومان ارىقتىڭ سول تۇرعىنداردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋىنا، الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ جاقسارۋىنا كوپ سەپتىگى تيەتىندىگىن دالەلدەدى.

ايتەۋىر، بۇل تام مايلىقوجاعا قۇت بولدى. ۇرپاققا قالدىرعان نەبىر ءىنجۋ-مارجان جىر جولدارى وسى تامدا جازىلدى. ابۋباكىر ديۆاەۆ  وسى جەردە ۇزاق كۇن جاتىپ، مايلىقوجادان اۋىز ادەبيەتىنىڭ نەبىر اسىلدارىن جازىپ الدى. قانشاما ادام بۇل تامدا مايلىنىڭ  ءناسيات ولەڭدەرىن تىڭداپ، مەيىرلەرىن قاندىردى. ءپاني جالعان، وتكىنشى دۇنيە جايلى وي تولعادى. بۇل تامدا ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن كەنجەسى يسابەك تۋىلدى.

اكەسىنەن ەرتە جەتىم قالعانىمەن، يسابەك عازيز انانىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا سەزىمتال، العىر، بۇلا ءوستى. ەل ىشىندە كوزگە ءتۇستى. يسابەكتىڭ ونعا كەلگەن شاعىندا، اتاقتى قۇلىنشاق اقىننىڭ بالاسى مايلىقوجانىڭ قازاسىنا وراي كوڭىل ايتقالى كەلىپ، اۋلىسىنە كىرەدى. يسابەكتەن وزگە ەشكىمدى كورە الماي: «ماعان مايلىقوجانىڭ ءۇيى كەرەك، مەن قۇلىنشاقتىڭ بالاسى ەدىم، كوڭىل ايتقالى كەلدىم»-دەپتى. سوندا يسابەك: «مايلىقوجا مەن قۇلىنشاق ءبىر-بىرىمەن تەك ولەڭمەن سويلەسىپ وتكەن. قۇلىنشاقتىڭ بالاسى  ەكەنىڭ راس بولسا، سەن نەگە ايتار ءسوزىڭدى ولەڭمەن ايتپايسىڭ؟»-دەپتى. شىناشاقتاي بالادان مۇنداي ءسوز كۇتپەگەن قۇلىنشاقتىڭ بالاسى ءسال قىسىلىڭقىراپ: «اكەدەن بالا وتە تۋادى، نە جەتە تۋادى، كەيدە كەيىن دە تۋادى» دەۋشى ەدى قاريالار. مەن استە كەتە تۋعان بولۋىم كەرەك، ماعان اكەمنىڭ  اقىندىعى جۋىستى بولمادى» وزىمدە جوق ولەڭدى قايدان تابايىن؟» دەپتى. سوندا يسابەك مىسقىلداي كۇلىمسىرەپ، تەسىلە قاراپ، كوزىنەن وت شاشىپ:

«اقىننىڭ كەلىپ تۇرمىن اۋلىسىنە،

اتى ءمالىم حالىققا ءداۋ كىسىگە.

اق سۇڭقار ىزدەپ كەلگەن ۇشىپ كەتىپ،

تۇرىمتاي كەز بوپ تۇرمىن شاۋلىسىنە،-دەي سالمادىڭ با دەگەن ەكەن.

وسىلاي ولەڭ الەمىنىڭ ەسىگىن ون جاسىندا-اق اشىپ، سوڭىنان جيىن-تويدىڭ كوركى بولعان يسابەكتىڭ قالدىرعان مۇراسى ەداۋىر. ونىڭ ولەڭ-جىرلارى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبالار قورىندا ساقتالۋدا. مەن بۇل ماقالامدا يسابەكتىڭ اقىندىعىن عان ەمەس، كۇرەسكتەرلىگىن ءسوز ەتكەلى وتىرمىن.

مايلىقوجانىڭ ەكى ايەلى بولعان. ۇلكەن ايەلى قانپاتشادان جولبارىس، اسان، قابىلان، ءالىمحان; ال، يسابەك  مايلىقوجانىڭ ەكىنشى ايەلى قاناپادان  تۋعان. قاناپا – مەككەگە  ەكى رەت بارىپ كەلگەن، اراب، پارسى تىلدەرىن ەداۋىر جەتىك بىلەتىن، كەزىندە سول ءوڭىردىڭ اسا قۇرمەتتى ازاماتى بولعان قاراسپاندىق تورە مۇجرەپ ءاجىنىڭ قىزى. اقىل-پاراساتى جوعارى، ەداۋىر ساۋاتى بار قاناپانى «اقىلدىڭ ازابى دا قيىن، تىم بولماسا پاراساتى جاعىنان ءوزىنىڭ تەڭىنە قوسايىن» دەپ مايلىقوجاعا بەرگەن ەكەن اكەسى. مايلىقوجا ولگەن سوڭ، ءۇش جاسار يسابەگىمەن جەسىر قالعان قاناپا قاينىسى ەسەحانعا تيەدى. ەسەحاننان مامىتبەك اتتى ۇل كورگەن. سول مامىتبەكتىڭ ايتقوجا دەگەن بالاسى ەداۋىر اقىندىعى بار، اتا-بابا مۇرالارىن قاستەرلەپ جيا جۇرەتىن، توي-دۋمانداردا، ۇلكەن جيىنداردا ءوزىنىڭ سىرنايىنا، نە دومبىراسىنا قوسىلىپ، مايلىقوجا ولەڭدەرىن ايتۋدان جالىقپاي وتكەن ادام.

ايتقوجانىڭ  ايتۋىنشا،  يسابەك ون بەس – ون التىسىندا وسى اۋىلدىڭ  بەتكە ۇستار جىگىتى بولىپتى.

يسابەكتىڭ ات ۇستىندەگى الىپ ادامداي كۇشى سوڭىنان سىر ءوڭىرىنىڭ  كوپ جەرىنە ءمالىم ەكەن. قيانات كورگەن بىرەۋگە ارا تۇسپەك يسابەككە : «اقىندىقتان بىزدە قۇر الاقان ەمەسپىز» دەپ ايتىسقان باكىرقوجاعا ونىڭ:

اشتىردىڭ ولەڭ ايتىپ بار سىرىڭدى.

مەن – داريا، سەن بولمايسىڭ تامشى قۇرلى.

تارتىسساڭ كوكپاردا دا كۇشىڭ ءمالىم،

قولىمدى ويناتارمىن قامشى  عۇرلى.

جەردە دە، ات ۇستىندە پىرىڭدەيمىن

ەزەرمىن الىسساڭ دا القىمىڭدى.

ءالى دە توڭىرەكتەن ۇيالامىن،

تۇبىرلەپ تۇك قويماس ەم تامتىعىڭدى،-دەيتىن جەرى بار.

بۇل – قۇر ماقتان ەمەس. ول شىنىندا دا سونداي قايراتتىعى. سارىاعاش وڭىرىندەگى ەلگە ءزابىر بەرگەن ق. دەيتىن ايگىلى قاراقشىنى ءبىر ۇلكەن جيىندا كوكپارشا تاقىمىنا باسىپ، جيىندى ءبىر اينالىپ شىعىپ: «ەندى ۇرلىق قىلمايمىن» دەگەن ۋادەسىن العان دەسەدى كونەكوز قاريالار.

تاعى بىردە كەلەستىڭ  بويىنداعى اباي بازاردا اتاقتى تۇرعانبەك بولىسىڭ اعاسى ۇرلىقى مالمەن ۇستالادى. مال ەگەسىنە ۇرى تەڭلىك بەرمەيدى. مالىن تانىعان مومىن شارۋا سول بازاردا جۇرگەن يسابەكتى ىزدەپ  تاۋىپ، مۇڭىن شاعادى.

-مالىڭدى تانىپ تۇرساڭ، نەگە الا سالمايسىڭ؟-دەگەن يسابەككە.- ويباي، ول ۇرى وشاقتى تۇرعانبەكتىڭ اعاسى، ماعان تەڭلىك بەرە مە؟-دەپ جىلامسىرايدى.  سوندا يسابەك ونى ەرتىپ الىپ، ءشايحانادا كىلەڭ ءوزى سياقتى جۋاندارىمەن ءشاي ءىشىپ، پالاۋ جەپ وتىرعان تۇرعانبەككە كەلىپ، ات ۇستىنەن:

-تۇرعانبەك ، امانبىسىڭ وشاقتىم-اي،

سەنى مەن كورمەيمىن عوي پوشاق قۇرلى-اي.

جاسىڭ تۇگىل قارتتارىڭ ۇرلىق قىلىپ،

تالايدىڭ ءتۇپ قازىعىن بوساتىڭ-اي.

وكىمەت ىقتيارىن  ماعان بەرسە،

شەتىڭنەن قۇرتار ەدىم قوساقتاپ-اي،-دەپتى.

از عانا اقىندىعى بار، يسابەكتى قاتتى سىيلايتىن ءارى يمەنەتىن تۇرعانبەك ورنىنان اتىپ تۇرىپ، قول قۋسىرىپ:

تاقسىر-اي، ۇرلىق قىلسام  ەركەكپىن دە،

سوزىڭە سەنىڭ ايتقان سەلت ەتتىم بە؟

ارابتان اۋىپ كەلگەن التى ءۇي قوجا،

ايتىسىپ سەنىمەنەن تەنتەكپىن بە؟-دەپ ازىلدەي جاۋاپ بەرىپ، سول جەردە  ۇرلىقى مالدى يسابەكتىڭ كوزىنشە ەگەسىنە قايىرىپ بەرگىزىپتى.

يسابەكتىڭ كوپجانمەن دوستىعى

1916 جىلى تورعايدا، جەتىسۋدا قازاق دالاسىنىڭ تاعى دا باسقا  جەرلەرىندە باستالعان ۇلت-ازاتتىڭ  كوتەرىلىسىنىڭ ءدۇبىرى سىر بويىنا جەتەدى. يسابەكتىڭ مامىتبەك اتتى ءىنىسىنىڭ بالاسى ايتقوجا يسابەكتى دە امانگەلدى ساربازدارىنىڭ قاتارىندا بولعان دەيتىن. تورعايعا  سىر بويىنىڭ اتاقتى شاباندوزى باربولوۆ كوپجان، قاراكونشىك قۇلمان ۇشەۋى اتتانعان. امانگەلدى  مىنەتىن سەگىز جاسار  كوكايعىردى كوپجان باس ءبىلدىرىپ بەرگەن دەپ وتىراتىن. كوپجان مەن يسابەكتىڭ اينىماس دوستىعىن، ەكەۋىنىڭ دە ايتۋلى شاباندوزدىعىن بۇل ءوڭىردىڭ قارتتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن اڭىز قىلىپ  ايتادى.

كوپجاننىڭ شاباندوزدىعىن يسابەكتىڭ مىنا ولەڭىنەن دە بايقاۋعا بولادى.

ورتادا سەن ءبىر وسكەن كوپجان ەدىڭ،

كەزىندە  قاسقىرداي-اق كوكجال ەدىڭ.

كىسىدەي  سۇڭقار سالعان قانجىعا توق،

ايتەۋىر، توي-جيىندا ولجالى ەدىڭ.

سارىاعاش  اۋدانىنداعى داربازا اۋىلىندا قالقوجا ۇلى ورالحان اقساقال تۇرادى. 1850 جىلداردىڭ باسىندا تاجىكستان استاناسى دۋشانبەدە وتكەن ورتا ازيا  رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى جارىستا كوكپاردان سالىم سالىپ، م.س.بۋدەننىيدىڭ ءوز قولىنان سىيلىق العان ادام. ەلىمىزگە تانىمال، بەلگىلى شاباندوز. ءوزىن كوپجاننىڭ شاكىرتىمىن دەپ ەسەپتەيدى.

كوپجاننىڭ كوكبارداعى ابجەلدىگى مەن كۇش-قايراتىن اڭگىمەلەگەندە، كىم-كىمدى دە تامساندىرا قويمايدى.

كوپجاننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ورەكەڭنىڭ ايتۋىنشا يسابەك، كوپجان ساردارباسى امانگەلدىنىڭ ەمەس، ابدىعاپپار ءامىردىڭ ءوز قاسىندا بولىپتى. ارقاسىنا جەلدەن وزگە تيمەگەن سەگىز جاسار ايتۋلى كوكايعىردى كوپجان كوپتىڭ كوز الدىندا باس ءبىلدىرىپتى. موينىنا قۇرىق تۇسكەن اساۋ اسپانعا شاپشىعاندا، كوپجان شىلبىردىڭ ەكىنشى ۇشىن قامشىساپپەن بىلەگىنە قوسا وراپ تارتقاندا، ايعىر قۇلايدى. سوندا كوپجان ايعىردى جاتقان جەرىندە جۇگەندەپ، تۇرعاندا قارعىپ ۇستىنە ءمىنىپ الىپتى. كوكايعىر مەن كوپجاننىڭ ايقاسىنا رقانىڭ باتىر جىگىتتەرى تاڭدانا قاراپتى. اۋىزدىقپەن ەزۋىن جىرىپ، اۋزىنان قاندى كوبىگىن اعىزىپ، ءوزىن ابدەن قامشىنىڭ استىنا الىپ، تەرىن سۇمەكتەتىپ، ەركىنە كوندىرگەن كوپجان ەرتەڭىنە كوكايعىرعا ەر سالىپتى.

ول كوكايعىردى امانگەلدى ءمىندى مە، جوق ابدىعاپپار ءامىر ءوزى ءمىندى مە، ول  جەرىن ورەكەڭ ايىرىپ ايتا المادى.

ال، يسابەك كۇندىز سوعىس ونەرىنە جاتتىققان جىگىتتەردى تۇنىمەن ءوزىنىڭ اسەم ولەڭ-جىرلارىمەن تامساندىرىپتى. بىرەر اپتا وتكەن سوڭ، ابدىعاپپار ءامىر بۇل جىگىتتىڭ ءجاي جىراۋ ەمەس، ۇلكەن تالانت يەسى ەكەنىنە كوزىن جەتكىزەدى.

-ءبىر كۇنى يسابەك پەن كوپجاندى الدىنا شاقىرتىپ، «قاراعىم يسابەك، سەن ەلىڭە قايت. قازاقتا قولىنا قىلىش، مىلتىق ۇستايتىن جىگىت از ەمەس. باتىر -ءبىر وقتىق. سوعىستا جازىم بولساڭ، مەنى قۇداي، ارۋاق تا، كەلەر ۇرپاق تا كەشپەيدى. سەنى قۇداي حالقىڭا ءوزىڭنىڭ اقىندىق ونەرىڭمەن قىزمەت ەتۋگە جاراتقان. سول جولدان اداسپا. ال، كوپجان ءبىزدىڭ ادام ەكەن. بىراق سەنى جالعىز جىبەرە المايمىن. ول دا قايتسىن. الدىمىز قيان-كەسكى سوعىس. وڭاي جاۋمەن ايقاسقالى تۇرعان جوقپىز. تىلەۋلەس بولساڭدار – سونىڭ ءوزى ۇلكەن مەدەۋ» دەپ ەكەۋىن دە ابدىعاپپاردىڭ ءوزى باتاسىن بەرىپ، العىسىن ايتىپ، كەرى قايتارعان ەكەن» دەيدى ورەكەڭ.

يسابەكتىڭ بوستاندىق جولىنداعى كۇرەسكەر جىگىتتەردىڭ اراسىندا از دا بولسا بولۋى ونىڭ بىلايعى ومىرىنە ۇلكەن اسەرىن تيگىزەدى. «ەزىلگەن كەدەيگە تەڭدىك اپەرەدى» دەگەن ۇرانمەن باستالعان قازان توڭكەرىسىن ول ادەپكى كەزدە ۇمىتپەن قارسى الدى.

كەلەس پەن سىر بويىنا بەلگىلى ايناقوجا يشاننان وقىپ، ساۋاتىن اشقان، سوڭىنان سارىاعاشتىڭ جىلى سۋىنان ءسال جوعارى «وفيتسەرتوعاي» دەگەن جەردە  جالدامالى مەكتەپ  ۇستاعان وفيتسەر تاتاردان ورىسشا وقىعان يسابەك قازان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ەداۋىر قىزمەت ىستەگەن. «قوسشى» وداعىنا باستىق بولۋدان باستاپ، قازىرگى سارىاعاش، كەلەس وڭىرىندە قۇرىلعان تاشقازاق ۋەزى  توراعاسىنىڭ  ورىنباسارلىعىنا دەيىن كوتەرىلگەن. 1917-1918 جىلدارى تاشقازاق ۋەزى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەگەن جىلدارى، حالىق قۇرمەتىنە بولەنىپ ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى

تاشقازاق دەگەنى اتىنان-اق كورىنپ تۇرعانداي تاشكەنتكە قارايتىن قازىرگى سارىاعاش، كەلەس وڭىرىندەگى قازاق اۋىلدارىن ءبولىپ الىپ، ءوز الدىنا دەربەس اكىمشىلىك اۋماعىن قالىپتاستىردى.

كىم ءبىلسىن يسابەك باستاعان سول كەزدەگى قازاق زيالى جىگىتتەرى الدىن بولاي بىلگەن كورەگەندىكپەن ىسكە اسىرعان جانكەشتى ارەكەتتەرى بولماعاندا، قازىرگى سارىاعاش، كەلەس ءوڭىرى تاريحتىڭ الاساپىران كەزەڭدەرىندە تاشكەنت وبلىسىنا قاراپ، وزبەكستان قۇرامىندا ءبىرجولا قالىپ قويۋى مۇمكىن-اۋ دەپ ويلايمىن.

ەرنازاروۆقا حات

 1930 جىلى سارىاعاشقا قازاق اسسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەلتاي ەرنازاروۆ كەلەدى. اشىققان، تارىققان، تورىققان حالىق ەلتايدان سالىقتى ازايتۋدى، اشىققان حالىققا قايتا كومەكتەسۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ال، بەلسەندىلەر حالىقتىڭ تۇرمىسى ءتاۋىر، سالىق جيانۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك دەگەن كورىنەدى، سوعان يلانعان ەلتاي قايتا ءۇي باسىنا جينايتىن سالىقتارىنىڭ مولشەرىن كوبەيتىپتى. بۇل شەشىمگە نارازى بولعان يسابەك ەلتايعا قاراپ: «قازاق، ازاپ، مازاق، دوزاق، دەگەندەردىڭ ايىرماسى قالمادى عوي» دەپ رەنىش بىلدىرەدى. يسابەكتىڭ:

ەلتاي كەلدى اۋدانعا،

حالىقتىڭ ءحالىن كورگەلى.

ال، حالىق تۇر شارشاۋدا،

لاجى جوق ولگەلى.

سەنگەن تورە كەلگەن سوڭ،

الدىنا حالىق بارىپتى.

الدىنا بارعان حالىققا،

ون پۇت بيداي – ءتورت سوم پۇل،

قىمبات قىلعان نارىقتى.

اقىل قايدا وزىڭدە،

اجىراتار پارىقتى.

اللا راحىم قىلماسا،

عارىپ پەندەڭ تارىقتى.. دەپ كەلەتىن ولەڭى سول كۇنى-اق ەل ارسىنا تاراپ كەتتى. سودان كەيىن  كوپ ۇزاماي-اق، يسابەك قۋىعىنعا  ۇشىرايدى. كىناسىز قامالادى.

يسابەك تۇرمەدە ءتورت ايداي وتىرىپ، ارەڭ بوسانادى. قاپاستان جالىققان يسابەك  ءبىر جەلپىنىپ قايتقالى بەس-التى جولداسىمەن تويعا بارادى. كوكپاردا توبەلەس بولىپ، كوشىك رۋىنان امان دەگەندى احمەتشە دەگەن بىرەۋ ۇرىپ ولتىرەدى. امان ولىمىنە بايلانىستى ءبىراز ادامدى تۇتقىنداعاندا، ناقاقتان يسابەكتى دە قامايدى. يسابەكتىڭ وسىعان وراي ءوزىنىڭ دوسى، بەلگىلى شاباندوز كوپجانعا جازعان حاتىندا مىناداي جولدار بار:

جالعاننان ءسوز ايتا ما ەپتەمەستەن،

العيدى زور ەل دەپتى كوپ بوپ وسكەن.

شابىسسا ەكى جاعى، جەڭىلگەنى

شاماسى جۇرمەيدى ەكەن كەكتەمەستەن.

شاباندوز – بار جازىعىم، كوپجان اعا،

بوپ ءجۇرمىن سورپا ىشكەندەي، ەت جەمەستەن.

العيدىڭ توي-جيىندا ارىن ارلاپ،

مارەگە كوكپار سۇيرەپ، وكپەم وشكەن.

ول ويدا مەنىڭ قىلعان جازىعىم جوق.

سۇراڭىز، سەنبەسەڭىز ەستەمەستەن.

يسابەكتىڭ كورىنەۋ كىناسى بولماسادا ، ونىڭ قامادلۋىنا  بيلىك باسىنداعىلار مۇددەلى ەدى.

مۇنداي ادىلەتسىزدىكتىڭ سەبەبىن تۇبەگەيلى انىقتاپ العالى يسابەك تۇرمەدەن قاشادى. كەۋىل جاقىن، تىلەۋلەس اعايىن ناۋشابەكتىڭ ۇيىندەگى از عانا ءماسليحاتتان سوڭ 1931 جىلى ناۋرىزىدڭ ەكىسىندەگى تۇندە مۇز ۇستىمەن اتىن جەتەكتەپ، سىردىڭ ارعى بەتىنە وتەدى. ناعاشىلارىنان، ونىڭ ىشىندە باينازار، ءتالىپ دەگەن ەستى، ەر كوڭىلدى جىگىتتەردەن اقىل الىپ، كومەك سۇراماق بولادى.

يسابەك ءوزىنىڭ بۇل ساپارىن سوڭىنان ولەڭمەن تولىق جازىپ شىققان. سىردىڭ  سول جاق بەتىندە قازىرگى شاردارا، قىزىلقۇم اۋداندارىنا قاراستى جەردى ارالاپ، سيقى كەتكەن سارى دالانى، قاڭىراعان ارىق، قيراعان قالا ورنىنىڭ كوپتىگىنە تاڭىرقاپ، ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «بۇل جەردەن ەسكى زامان سۋرەتىن كورگەندەي». جىردا وسى كورىنىستەر شەبەر بەرىلگەن.

…ەسەپسىز ەسىك ارىقتار جارىسادى،

ءبارىنىڭ سىردا باسى تابىسادى.

پالدانا ءجۇزىم تاپتى مايدانداردىڭ،

كەتپەگەن كونەرسە دە ءالى ءسانى.

مۇنداي جاي جوق  ەدى عوي ەشقايدا دا دەپ،

بار سىرىن ءوزى-اق ايتپاي تانىتادى.

نەمەسە:

ىلگەرى كورىپ ەدىم شاردارانى،

كورەسىڭ سىر بويىندا ءار قالانى.

توعان ساپ، سىردى بۋىپ كولدەنەڭىنەن،

سەل قىلعان، اسىرەسە، ساردالانى.

بولعان دەپ جاقىن ۋاقىتتا ەسەپتەيدى.

كورگەندەر ارىعى مەن  پالدامانى.

ەلەۋسىز وسى كەزدە ازاڭعىراپ،

بۇل كۇندە ارىقتىڭ تۇر ارنالارى.

توعان ساپ، سۋدى بايلاپ دەمىكتىرىپ،

سۇتكەندى قىزىق شاھار، كەنت قىلىپ.

بارسا كەلمەس دەگەن جەر وسى ما ەكەن،

ءبىر كورگەن ادامداردى ەلىكتىرىپ.

اتتەڭ-اي، ولەڭمەنەن سۋرەتتەر مە ەڭ،

باسىندا  وسى ءىستىڭ كورىپ تۇرىپ، -دەگەن سياقتى كوركەم سۋرەتتەر مول.

شاردارادان مۇرىنقاراققا دەيىن ءجۇرىپ وتكەن يسابەك شەتى مەن شەگى جوق  ويراندالعان دۇنيەنىڭ كوپتىگىنە قايران قالادى.

وسى جەردى سۋلاندىرىپ، گۇل-باقشاعا بولەگەن ەرلەر قايدا، بايىرقۇم مەن قاراققا وردا سالعان حاندار قايدا، ءوز اباتىن مىسىر شاھارىنداي كورگەن شارۋالار قايدا؟ دەپ تەبىرەنەدى.

سولاردىڭ ەندى، مىنە، قالعانى تەك قاڭىرعان ارىقىتڭ ارنالارى مەن ءار جەردە ءبىر شوقايعان توبە. حالىق تاعدىرىنىڭ وسىنشالىقتى اۋمالى-توكپەلى  بولعانىنا جۇرەگى سىزدايدى، تەرەڭ تەبىرەنىپ، ەسكى تاريحتان وي قوزعايدى. حالىقتار تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ، قالالار قيراپ، ەل باسقىنشىلىققا  ۇشىراپ جاتقاندا، جەكە ادامنىڭ مۇڭى مەن قاسىرەتى نە تۇرادى؟

«ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن» نە دە بولسا ەلگە بارىپ،  پەشەنەگە سالعانىن كورەيىن» دەپ جەدەل كەرى ورالادى. قايتار جولدا سۇتكەنت مەن كوكسۋدىڭ اراسىنداعى ۇزىن اتا اۋليەنىڭ كۇمبەزىن كورىپ، ات باسىن سوعان بۇرعان. يسابەك ولەڭىندە مىناداي جولدار بار:

ۇيىندە مەيمان بولىپ شىراقشىنىڭ،

ازىزگە ءبىر زيارات قىلماقشىمىن.

باسىمنان وتسە قاتە كەشىرگەي دەپ،

ازبەراي ۇرمەتى ءۇشىن  بۇل جاقسىنىڭ.

كەتىپتى شىراقشىعا ءبىلىم دارىپ،

مەكتەپ ءتالىم ۇيرەتكەن ءمىنىڭىدى الىپ.

بىزگە ءام ءامىر ماعرۋپ ۇيرەتىڭىز،

شايىتكە اق جول تاپساق ءتىلىڭدى الىپ.

شىراقشىنىڭ ۇيىندە ءۇش كۇن تۇنەپ، اللاعا ءمىناجات قىلىپ، پەندەلىگىنە كەشىرىم سۇراپ، جاندۇنيەسى تازارعانداي بولىپ، حالىقتىڭ مۇڭىن جىرلاپ، جوعىن جوقتاۋعا  ءبىرجولا بەل بۋىپ، شىراقشىنىڭ باتاسىن الىپ، ەلگە قايتا ورالادى.

يسابەك «عالىم دارىعان ادام ەكەن» دەپ دارىپتەگەن ۇزىناتا اۋليەنىڭ شىراقشىسى احمەت جۇمانازارۇلى 1937 جىلى زوبالاڭنىڭ قۇربانى بولىپ، نەبارى 43 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ونىڭ «نامازىڭىز قابىل بولسىن» دەيتىن يسلام دىنىنە بايلانىستى تانىمدىق كىتابى بالاسى، وبلىسىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمى ءشادي احمەتوۆتىڭ ۇسىنۋىمەن جارىق كورىپ، وقىرماندار ءىلتيپاتىنا بولەنگەنىن ايتا كەتۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن.

يسابەك ەلگە كەلە  اشتىق پەن وزبىرلىققا قارسى كۇرەسكە شىعادى. جالىندى ءسوزىن، وتكىر ولەڭىن قارۋ ەتىپ،  حالىققا جاسالىپ جاتقان قياناتتى باتىل اشكەرەلەيدى.

«ءۇي باسى بولدى بەلسەندى»

«ءۇي باسى بولدى بەلسەندى» دەگەن تولعاۋىندا  جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتان تويىنىپ،  ەڭسەسى كوتەرىلىپ قالعان ەلدى كونفيسكاتسيا، بايلاردى تاپ رەتىندە جويۋ دەگەن ۇرانمەن توز-توزىن شىعارىپ جىبەرگەن كەرەعار ساياساتقا نالەت ايتادى. قوعامدىق مال-مۇلىكتى ۇلەسىپ جەۋشىلەردى دە، وتىرىك اقپارمەن كوز بوياشىلاردى، حالىقپەن مۇددە-ماقساتى قابىسپايتىن جەلبۋاز بەلسەندىلەردى اياماي  ءاجۋالايدى.

بۇل تولعاۋدىڭ سول كەزدەگى قازاق دالاسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدى اسا ءدال كورسەتكەنىن اڭعارتۋ ءۇشىن، ونى تولىق كەلتىرۋدى ءجون كوردىم.

ءبىسسىمىللا دەپ باستايىن.

ءبىر اللا ءسوز باسىن.

ءراھىم ەتىپ قورعاي كور،

پەندەنىڭ كورىپ كوز جاسىن.

ءتىرى پەندە تەرىپ جەر،

شاشىلعان ءناسىپ-ولجاسىن.

ءوتىپ جاتىر نە كۇندەر،

قايسىبىرىن ادام بولجاسىن؟!

اتاسى باقپاي بالاعا،

قىزى باقپاي  اناعا،

قورعاۋدا اركىم ءوز باسىن.

الدى-الدىنا توزدى جۇرت،

اقىرىن قۇداي وڭداسىن.

قۇلاق سالىپ تىڭداڭىز،

قىزىل ءتىلىم سايراسىن.

وتان قىلعان ەل ەدىك،

كەڭ سالا ەكى كەلەستى.

قوڭىر قازداي مامىرلاپ،

كوڭىل شىركىن تەڭ ءوستى.

كەشەگى وتكەن كەڭ ءداۋىر،

ايتقانمەن قايتىپ كەلمەس-ءتى.

ءتۇس كورگەندەي قيالدان

بوپ بارادى كومەسكى.

باي مەنەن جارلى بىردەي بوپ،

بىرەۋگە بىرەۋ تەڭەستى.

ەڭبەكشىدەن ۇيىم بوپ،

قۇردىق سوۆەت-كەڭەستى.

جاڭا ءتارتىپ اشىلدى.

ەسكى زاڭ بولىپ ورەسكى.

باي، قۇلاقتار ساپ بولىپ،

باتىراق، كەدەي تاپ بولىپ،

تەگىسشىلدىك داۋىرگە

كوشكەنىمىز ەمەس پە؟

ەكى كەلەس جاعالاي،

جەر ەدى قانداي ەگىسكە؟!

جاراستىقتى ومىرگە-اي!

بەدەۋ اتتار بايلانىپ

قازىعىن  شايناپ كەمىردى-اي.

ەسىگىندە بايلاردىڭ

ەزىلىپ جۇرگەن كەدەيدىڭ

ەندىگى جۇگى جەڭىلدى-اي.

بازاردا جايناپ تۇرعان مال

اينالدى نارقى تەگىنگە-اي،

باي-ماناپتار قاڭعىرىپ،

قارىزدار بولدى كەبىنگە-اي،

كەدەيدى ادام دەپ پە ەدى،

تۇرعاندا تۇسپەي دەمىندە،

اۋدارىلىپ كەتتى الدى،

قاراداريا تەڭىزگە.

سوتسيالدى داۋىرگە

جەتكەندەي بولدىق كوڭىلدە،

كىمنىڭ باي، كىمنىڭ كەدەيىن،

تۇرىنەن ەشكىم بىلە الماس.

باي-قۇلاقتى جوي دەگەن،

كوبەيىپ كەتتى ۇرانداس.

ەزىلگەن كەدەي كوپ ەدى،

ەسىگىندە بايلاردىڭ.

ەركىنشە ءداۋىر سۇرە الماي،

باسىن تارتتى پاناعا.

باي جۇزەگە شىعا الماي،

يلامەنەن كەدەيدىڭ

كەڭسەسىنە كىرە الماي،

ىڭىرسىعان  مال ەدى

اينالا ادىر شىمالداي.

ءبىر مالدىڭ باسىن ۇشەۋ قىپ،

پايداسىز قولدان شىعارماي.

ەندى ءبارىن ءباس بەردى،

ويناعان كارتا قۇمارداي.

ءجۇرۋشى ەدى كەدەيگە،

زاھار شاشىپ جىلانداي.

باي تاكاپپار بوپ ەدى،

بەرىلگەن زاۋال بۇعاندا-اي.

تەگىسشىلدىك داۋىرگە،

قولىمىز جەتكەن زامان-اي.

جىبەك كيگەن قىز-قاتىن،

تۋعان ايداي جامالى-اي.

قوڭىر سالقىن  تەربەلىپ،

قىبىلادان سوققان شامال-اي،

ەسەڭگىرەپ ەل كەتتى،

ءبىرىن-ءبىرى تابا الماي.

ەسىل-دەرتى اۋقات بوپ،

ابىرويىن جابا الماي.

جاراتقاننىڭ ءىسىنىڭ،

بولا ما ءسىرا جامانى-اي؟!

وسى ايتقاننىڭ ءبارى دە،

وتىرىك ەمەس كوز كوردى،

وتكىنشى ءداۋىر وكىنىشتى،

باسىنان ەلدىڭ وتكەردى.

باي-قۇلاقتى جو دەگەن،

جوعارىدان ءسوز كەلدى.

تاكاپپار، مەنمەن كوپ ەدى،

جازاسىن مىنە، تەز بەردى.

قايىرسىز مالدىڭ قاستىعى،

قارسى الدىنان كەز كەلدى.

سۇلۋلاپ ايتقان ۇگىتكە،

قۇلاق سالىپ، ەل سەندى.

قالام-قاعاز كوبەيىپ،

ەتەك-جەڭى ولشەندى.

باي-قۇلاق ءبارى ايدالىپ،

ورتاشانى ەڭسەردى.

ورتادان ءىشى تەڭسەلدى،

قولتىعىنا مەس بايلاپ،

ءۇي باسى بولدى بەلسەندى.

بەلسەندى مەن باتىراق،

ورتاڭنان قۇردى كەڭسەڭدى.

باس-باسىنا  جوسپار ساپ،

ورىندا دەيدى ولسەڭ دە.

اتانى جاۋلاپ بالاسى،

اپاتتى داۋىل تۇرا ما؟

جىلدا ءبىز جايلاپ ەل شەتىن،

جەلكەلەپ قۇداي ۇرار ما؟

قىرشاڭقى قاپتاپ ەل ءىشىن،

قارىق بولدىق قوتىر شۇبارعا.

بىرەۋدى-بىرەۋ كورە الماي،

ارالاستى تۇمانعا.

جول-كوشەلەر ءبانت بولدى،

شۇبىرعان حالىق – شىمالعا.

قۇرى ايقايعا باسۋدا،

ۇرىنىپ جالاڭ  ۇرانعا.

جەلوكپەلەر جەلپىلدەر،

جەلىگىپ قىزىل جالاۋعا،

ساندالما كەسەل بولىپ جۇرت،

مال باسى ءتۇستى توناۋعا.

قولى تيمەي كەتتى اقىر،

جىرتىعىن دا جاماۋعا.

جازداي ىستەپ، اش ءجۇرىپ،

قىس بولسا ءتۇستى قاماۋعا.

قابات سويلەپ قاتىندار

بەلسەندى بولىپ ءورشىدى.

قاتىن-بالا ورتادا،

ءبىر قوستى مال مەن ەنشىڭدى.

تەكسەرگىن دەگەن قاي جەردە

ۇيات پەنەن ەرسىڭدى؟

قوي دەيتۇعىن كىسى جوق،

شىعاردى وڭشىل، سولشىلدى.

ءاپپارتۇنشىل بىرەۋى،

ولاردان گورى ءجونشىل-ءدى.

كۇندە شىعىن كوبەيىپ،

ءبولشىل-ءبولشىل ء–بولشىلدى.

بەرەكە بەرسىن كولحوزعا،

بوزتورعايداي ءتولشىلدى.

قۇلاق دەپ قاماۋ ءبىر كۇندە،

قىزمەتكەرلەر مەن قويشىڭدى.

اقىل، ەستەن ايىرىلىپ،

بىرەۋگە بىرەۋ سوقتىقتى.

نورمالاپ اۋقات ۇنەمدەپ،

كورە المادىق توقتىقتى.

ءۇتىلسىريا جيناتتى،

ەسكى-قۇسقى، بوقتىقتى.

زالوك، نالوك كوبەيىپ،

پىروسەنتتەمە كوپ شىتى.

ايات-ۇيات ءتىپتى جوق،

اكەسىن بالا جەپ شىقتى.

جاناشىر جان قالمادى،

جەر استىنان جىك شىقتى.

بۇگىن ءبىرىن تىندىرساق،

دايار تۇرار ءبىرى ەرتەڭگە.

جالت قاراساق ءتونىپ تۇر،

بەلسەندىلەر جەلكەڭدە.

سىيماسا دا سىيسا دا،

سال ك…دى كەرسەنگە.

قايدان تاپساڭ ونان تاپ،

قاراتپاڭىز ەرتەڭگە.

بەرسەڭ بۇگىن ءتورت تەڭگە.

بۇگىنگىنى ايتا بەر،

ەرتەڭگىنى ەش كورمە.

بەلسەندى ايتسا زاكونىن،

بۇل قالاي دەپ تەكسەرمە.

-جايىڭا قاراپ ءجۇر، دەيدى –

كوزىڭنىڭ ەتى وسكەن بە؟

ەركەكپەن ەركىڭ بىردەي دەپ،

قاتىندى سالدى كەتپەنگە.

قاراۋىل قويدى جول توسقان،

ارى-بەرى وتكەنگە.

زاڭنىڭ جولى وسى ما،

بار ما الدە ىرعاسى؟

ناقۇرىس، تەنتەك ەركەك پەن

قۇتىرىپ كەتتى ۇرعاشى.

ۇلكەن-كىشى دەمەيدى،

ءبارى تەگىس قۇرداسى.

كولحوز باستىق بىرگادىر –

بەلسەندىلەر پورماسى.

قاتىننا ەندى ايتايىن،

قۇلاق سالىپ تىڭداشى.

اتتەڭ-اي كەربەز كەلىندەر،

بۇرىنعى قايدا تۇلعاسى؟!

بارادى ما ەكەن ءبىر ەركەك،

ورامالىڭدى بۇلعاشى.

ەركەكپەنەن قويسا جارىسقا،

بايگە الار وزىپ ۇرعاشى.

شۇقىلاپ ءشوپتى ءولتىرۋ –

ەرتەلى-كەشكى ەڭبەگى.

كوزگە تۇسەر جۇمىس جوق،

قۋىرماش بيداي، قارا سۋ.

ىستىق تاماق كورمەدى.

قانى قاشىپ تەڭسەلەر

قۋراعان  شوپتەي جەردەگى.

قاتىنىنا سەن شاپ دەپ،

قيسايىپ جاتار ەرلەرى.

قاتىنى دا تۇر-تۇرلاپ،

جاتا بەرمە سەن دەيدى.

اۋقاتىڭدى ىستەپ تاپ،

مەنىمەنەن تەڭ دەيدى.

بالە بولدىڭ باسىما،

ءجۇرمىسىڭ دەيدى ولگەلى.

ءسويتىپ ءجۇرىپ ماقتانى،

ءبىر كۇنى شىعار تەرگەلى.

تەرگەنمەنەن جوسپاردىڭ،

ۇشتەن ءبىرى ونبەيدى.

باي-قۇلاق كەسىر قىلدى دەپ،

بەلسەندىلەر وڭدەيدى.

بەلسەندىلەر جونىندە،

تاعى ءبىر بولدى تاماشا،

سولاردان باسقا قالماپتى

وكىمەت بايقاپ قاراسا،

ءمۇجيىن دەپتى باسىڭدى،

سەندەردىڭ قۇداي قالاسا.

وزدەرىڭدى تانىتقىن،

دۇشپانبىسىڭ، جاۋمىسىڭ،

تامىرىڭدى ۇستايىن،

اۋرۋمىسىڭ، ساۋمىسىڭ؟

ەكى اياقتى حايۋاندار،

ىستەپ ءجۇرسىڭ كىم ءۇشىن؟

سەندەر ءۇشىن وقىلىق،

وكىمەتتىڭ قاۋلىسىن.

بۇل جولداستار ءبىر كەزدە،

بورىك ال دەسە باس الدى.

مومىندار جىلاپ جالىنسا،

ودان سايىن قاساردى.

بىتىرگەن كانە جۇمىسىڭ،

ۇكىمەتكە تۋرا ەمەس،

ىستەپ جۇرگەن بۇل ءىسىڭ.

شەتىڭنەن تەگىس جەبىرسىڭ،

ەلدەن جەگەن ىرىسىن.

جىلپوسسىڭ دەدى بوياما،

انشنەيىن جۇرگەن كۇن ءۇشىن.

سەندەرگە سىي دەپ مىنەكي،

ون جىلدان سوت جاسالدى.

بىرەۋى ايعاق، ەكەۋى

ەسىتىپ جاتىر قاسامدى.

قاباتىنا الۋدا،

تالاي مومىن ناشاردى،

اسىرا سىلتەۋ جاساپ سەن،

جۇرمەكشىسىڭ قاشانعى؟

كىمگە قۋلىق قىلماقسىڭ،

تاۋىپسىڭ اڭقاۋ وسالدى.

تۇتقىن بولدى كوپ مومىن،

كەتپەننەن باسقا كورمەگەن.

الا جازداي ەڭبەكپەن

پەشەنەسى تەرلەگەن.

ءولىپ-ءوشىپ جۇرسە دە،

نورماسىن تۋرا بەرمەگەن.

ەڭبەكشىنىڭ قاقىن جەپ،

كەدەرگى قىلعان سەن دەگەن،

بەلسەندى سوققان قيا داۋ

الدىننا شىقتى كولدەنەڭ.

نە كۇردەلى جۇمىس جوق،

جوعارىلاپ ورلەگەن.

كەرەك ەمەس قۋ ءسوزىڭ،

بوياما قۋ سەنبىسىڭ،

ءوز پايداسىن كوزدەگەن؟

مىنا جەرگە كىرىپ جات،

كەتەرسىڭ الداپ سوزبەنەن.

سويىلعان مال، ۇرلانعان

سيىر، وگىز، اتتاردى،

اقشا، استىق، قانت پەن ءشاي،

ءتۇرلى بۇيىم زاتتاردى.

كىم جازالى سوعان دەپ،

وكىمەت ەلدى اقتادى.

ىستەمەي ءىشىپ، جاتىپ جەپ،

تابامىز دەدى ساتىندى.

مومىنداردى كورسەتىپ،

بەلسەندىلەر ماقتاندى.

كىنا جۇرتتان ەمەس دەپ،

بىزبەن ءجۇرىپ كەڭەس دەپ،

باسقارمانىڭ مۇشەسىن

سوستاۆىمەن الىپ باردى.

وسىلايشا قىلماساق.

قىرىلىپ بۇل جۇرت ساپ بولدى.

اردومعا تۇسكەن ادامنىڭ،

شىقپاعان شىبىن جانى بار.

اۋرۋ مەنەن كەسەلدىڭ

ءتۇر-تۇرىمەن تابىلار.

ەسەپپەن ەسىك اشىلىپ،

مەزگىلىمەن جابىلار.

زاھار قىسىپ قيناسا،

دۇجۇرنيلەرگە جالىنار.

ماساشا قاڭعىپ، ىڭقىلداپ،

بىرەۋگە بىرەۋ قاعىلار.

كوكىرەگىن شەر باسىپ،

اجەتكە شىقسا دالاعا،

تىنىس سوندا جادىرار.

ارتىنان ويلاپ مۇڭايار،

اركىمنىڭ ءبىرى-ءبىر قامى بار.

ازىرگى ءناسىپ-اردومنان،

تاتاتۇعىن ءدامى بار.

ەڭىرەگەندە ەسەپ جوق

ەسىركەسە نە قىلار؟

باعىپ جاتىر پەندە عىپ،

جازىقسىز قانشا حالىقتى.

كيىم كىرلەپ، قور بولىپ

بەكەرگە حالىق تورىقتى.

كورسەڭ دەنەڭ سۋيدى

اشىققان مەن ارىقتى.

ۇناماس كوڭىل اۋقاتتى

ولشەممەن بەرگەن قالىپتى.

ءىسىپ كەتكەن ادامدار

كەسەلگە ءتۇرلى شالدىقتى.

جاقسىلىق اللا جەتكەرىپ،

كورسەك دەيدى جارىقتى.

قاھارىنا پەندەسىن

شىنىمەن قۇداي الىپتى.

تىرىدەي-اق كورسەتتى

جەتى دوزاق-تامۇقتى.

ەڭىرەگەن ەرلەر ۇنەمسىز

ءبىر بۇيدا نانعا زارىقتى.

تۇلىمشاعى سەربيگەن

جۇلما شاپان قاتىندار

قولدارىن جايىپ جىلايدى.

ولاردا قايبىر اقىل بار؟

قانداي كۇنگە قالدىق دەپ

تاڭدايلارى تاقىلدار.

جازالى بولسا، قاتىننىڭ

قامالۋعا قاقى بار.

داربازادان سىعالاپ،

بالالارىن شاقىرار.

«اپا، ساعان كەلدىم» دەپ،

«جەتىمسىرەپ ءولدىم» دەپ،

شەشەسىنە جاقىندار.

ءبىز ەسىركەپ قايتەمىز

وكىمەت ءوزى ماقۇلدار،

اڭگىمە ايتسا داۋرىعىپ،

«سويلەگىن بالام، باسەڭ» دەپ.

«جاقسىلىق جەتسە قۇدايدان،

«شىعامىز امان-ەسەن» دەپ.

«سەندەر ءۇشىن تۇتىلدىق،

قارىندارىڭ اشار دەپ.

ءتىرى بولساق بارارمىز

بولا بەرمە ناشار» دەپ.

قۇشاقتايدى بالاسىن

ءبىراز ماۋقىن باسام دەپ.

بىلەدى ەكەن بالا دا

مىنە «قىزىق» جانە دەپ،

قاتىندى ايداپ ءدۇجۇر ءجۇر،

بوگەت بولىپ ارادا.

قالىپ قويدى بالاسى،

جىلاپ-سىقتاپ دالادا.

كەتەدى ەكەن قۋانىپ،

«جولىقتىم» دەپ اناما.

قامايدى ىشكە اناسىن،

اجىراتىپ تىرىدەي،

باۋىرىنان بالاسىن.

جىلاپ-سىقتاپ شىعادى،

اللاعا ايتىپ نالاسىن.

ەڭىرەگەن كوزدىڭ جاسىنا،

ەسىركەپ بەرگەي پاناسىن.

باعىلىپ جاتقان پەندە كوپ

بىلمەيمىز اعىن، قاراسىن.

كۇندە ءبىر ءسوز شىعادى

قايسىسىنا ناناسىڭ؟!

كورە المايمىز قۇدايدىڭ

جارىق جاپان دالاسىن،

ءبىر كۇن تاپپاي قالاسىڭ.

ەسىركەپ اللا پەندەسىن،

«ەر قولىنان قۇس تويماس»،

بۇل قىسىمعا الماسىن.

پەندەدەن پەندە كۇنەلتىپ

بولا الماس قايىر ساپارى.

باسقانىڭ ءبارى بەيبايان،

ءبىر اللا ءوزى وپالى.

ءبىز ءبىر مۇڭلىق پەندەمىز

كوڭىلى قايعى، قاپالى.

ءار بەينەتتىڭ ءتۇبى  راحات

مۇشكىلدىڭ بولعان اڭسانى.

ءبىز كورمەگەن قۇدايا،

كوپ ەكەن ءتىپتى كورىمىڭ.

اراباعا باسادى

ادامنىڭ سۇيرەپ ولىگىن.

كۇندەلىكتى جاتامىز

ءولىمنىڭ بەرىپ تەلىمىن.

از عانا اۋرۋ بەرگەي دە

قۇدايىم انسان ءولىمىن.

قاراڭعىلىق باسقا ورناپ،

توبەگە اشتىق ءتونىپ تۇر.

ولمەگەن سوڭ جۇمىر باس،

بارىنە دە كونىپ تۇر.

ازالى  اردوم وتەن بوپ،

اجالدىلار ءولىپ تۇر.

پەشەنەگە پەندەسى

جازىلعاننى كورىپ تۇر.

ەگەم ءوزى ساقتاعاي،

كوڭىلىمىز نەگە سەنىپ تۇر؟

سالامات ءتاندى ساۋ قىلىپ،

اينالايىن قۇدايا

ەل، اعايىن، قاۋىمعا

امان-ەسەن جولىقتىر!

بۇل ولەڭ اباقتىدا جازىلعانمەن، ەل اراسىنا تەز تارادى. وكتەم وكىمەت تۋدىرعان، ونىڭ ەركە بالاسىنداي بولعان وسى ءبىر «بەلسەندىلەر»، اسىرەسە، 1920-1960 جىلدار اراسىندا ەلدى ويرانداپ، وزدەرى سايرانداپ جۇرگەندەرىن كوزىمىزبەن كوردىك. وزدەرى جارتىلاي نادان، ال، ولاردىڭ قاتىگەزدىگىندە شەك بولمايتىن.

ەل  تىزگىنىن قولىنا ۇستاپ وتىرعان وسى ءبىر قاتىگەز الەۋمەتتىك توپ وزدەرىن يسابەكتىڭ ولتىرە اشكەرەلەگەنىن كەشپەدى. كوپ ۇزاماي، ونى قايتادان اباقتىعا قاماپ كىناسىز قاماتىپ تاستادى.

قازاق حالقىنىڭ  تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، ونىڭ كورگەن قاسىرەتى از ەمەس. سوناۋ ەرماكتان باستاپ كەشەگى قازان رەۆوليۋتسياسىنا دەيىن سوزىلىپ كەلگەن ورىس مەملەكەتىنىڭ وتارشىلدىعى، اقتابان شۇبىرىندىعا ۇشىراتىقان قالماق شاپقىنشىلىعى، ناق بۇيىردەن نايزاداي قادالعان قوقان، بۇحارا، حيۋا بەكتەرىنىڭ تىىمسكى ارەكتەتەرى، تالاي-تالاي الامات جۇت، اق بوران جىلدار، ىندەت، ءتىپتى، حالقىمىزىدڭ جەكە ادامدار ناداندىعىنان كورگەن قاسىرەتى كولەڭكەدەي ءبىر ەلى دە ۇزاپ كەتكەن ەەمس. 1928-1933 جىلداردىڭ ءزىل-زۇلماتى سولاردىڭ بارىنەن زارداپتى بولدى.  بۇل جىلدارى بارلىق قازاقتىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى اشتان قىرىلىپ قالدى. اتامەكەنىن تاستاپ، سىبىرگە، مونعولياعا، قىتايعا، وزبەك، تاجىك، تۇرىكپەن، اۋعان جەرىنە قاڭعىىرىپ، بوسىپ كەتكەنى قانشاما؟! وسى قيامەت-قايىم قياناتتى يسابەك اقىنداي  باتىل اشىپ ايتقاندار نەكەن-ساياق. ونى يسابەكتىڭ تۇرمەدە وىىرپ، ەلتاي ەرنازاروۆقا جازعان حاتىنان انىق كورەمىز:

قازاقتىڭ ورتالىق

الماتى دەگەن قالاعا،

ەلتاي جولداس اعاعا،

ءبىر ارىز ارناپ جازىلعان،

قاتىناتامىز اراعا،

ءوزىمىز ىزدەپ بارۋعا

مىنگىزبەس وتارابا.

كوپ تۇتقىننىڭ ءبىرىمىز

ءىسىمىز اق پا، قارا ما؟

اشىلار ەدى تەكسەرسە

وتىرىك پە جالا ما؟!

الدىڭىزعا جولدانعان،

كوپ تۇتقىننىڭ ارىزى،

كەمشىلىكتى بايانداۋ،

مويىنىمىزدىڭ قارىزى.

باستان-اياق وقىڭىز،

بولاماسا دا ماڭىزى.

ەلتاي اعا، بىلايشا،

ءسوزىمىزدىڭ ءتارىزى:

كەشەگى وتكەن زاماندا

باسىمىز ەرىكسىز قۇل ەدى.

ەڭبەكشى ەلدىڭ باسىنا،

قاراڭعىلىق ءتۇن ەدى.

الپاۋىت بايلار شارۋاعا،

تاباندارىن تىرەدى.

جەرسىز قالىپ ديقاندار،

احۋالى كەشكەن بۇل ەدى.

بوستاندىق ەدى سونداعى،

جالپى جۇرتتىڭ تىلەگى.

وعان جاعداي تۋعىزعان،

لەنين مارقۇم ءتىرى ەدى.

باستان تۇمان ايىرعان

وكتابىردىڭ كۇنى ەدى.

ءۇرمات دەپ شۋلاعان،

ەڭبەكشى كەدەي ءۇنى ەدى.

ءۇش-ءتورت جىلداي اتىسىپ

تاپ دۇشپانى جەڭىلدى.

جيىرما ەكىنشى  جىل تولىپ،

سوندا سىرتقى جاۋلاردان

ءبىر دەمەدىك كوڭىلدى،

تاپ  دۇشپاننىڭ كەزىندە

كورسەتپەدى نە كۇندى؟!

ونان سوڭعى بارلىق كۇش

شارۋاعا جەگىلدى.

استىق، ماۋە مولايىپ،

جەرگە تۇقىم سەبىلدى.

الدىمىزدان تىلەدىك،

جاقسىلىق، جايلى ءومىردى.

بوستاندىق ءتيىپ حالىققا

جول اشىلدى ساۋداعا،

مال باعۋ، تاعى ەگىنگە،

ەلىمىز بولدى كوڭىلدى،

قايتادان حالىق باي بولىپ،

راقىمەت  ايتتى لەننينگە.

***

ولقىمىز تولىپ از كۇندە،

كوتەرىلدى شارۋامىز.

ەڭبەكشى وكىمەت جاسادى،

دوڭگەلەپ ورگە اربامىز.

ءبىر جاعىنان وركەندەپ،

كاپىراتىپ ساكۋدامىز،

اقشا مەن استىق، مال بەرىپ،

وكىمەت ەلگە قول قارىز،

ءاربىر ۇلتقا ءبولىنىپ،

جاسالدى ۇلتتىق وردامىز.

جاڭا شارۋا ساياسات

حالقىمىزعا ءتۇر بەردى

جايلى تۇرمىس جاسالىپ،

جان سەمىرتەر كۇن كەلدى.

***

مىڭ توعىز ءجۇز سانانىڭ،

جيىرما سەگىز جىلىندا

بەت الدى ەل بايۋعا،

شىعارىلدى دەكرەت،

ءىرى بايدى جويۋعا.

تارىلتىپ ءورىس قادامىن،

اۋىستىرىپ مەكەنىن،

باسقا جاققا قويۋعا.

وزدەرىمەن ءبىر قوسىپ

قاتىن مەنەن بالاسىن،

ون-ونبەستەن ايدادى

«جەرگە-دەپ –پالەن باراسىڭ»،

باراتۇعىن جەرىنىڭ

ايتىڭىزدار شاماسىن…

***

«بىزدىك –دەپ-شىن زامان»

كەيدەيلەر وندا ويلاندى.

مەرەكەلەپ وتكىزدى،

تاماشا قىزىق تويلاردى.

قونىسىنان  اۋدارىپ،

ەكىنشى جەرگە ايدادى.

باستاۋشىمىز كامەنەس،

تەگىستىك قۇرۋ ءجونىمىز.

باي-قۇلاقتان تازارتۋ –

نەگىزگى باعىت جولىمىز.

رەتىنە كەلتىردىك

الاستاپ ەلدەن ونى ءبىز.

تاپ جاۋلارىن تالقانداۋ-

ورىندى بولدى ونىمىز.

ونىمەنەن تۇرمادىق،

ورتاشا كەتتى ويسىراپ،

قىزىلعا ءتيدى قولىمىز.

ناۋبەت كەلىپ كەدەيگە

قاينادى ەندى سورىمىز.

كورگەن ءىستى ايتامىز،

كەشىرىمدى بولىڭىز!

كەشەگى وتكەن جىلان جىل

ايتارلىق ەدى ءبىر  نۇسقا.

قيىندىق مۇنداي بولعان جوق،

تابيعات، ءداۋىر، تۇرمىستا.

ءبىر ۋىس ماساق – ون جىلدان،

لايىقتى قىلمىس پا؟

ادىردا جاتقان اڭىزدار

ساياتشى بولدى تور قۇرعان،

ءبىر ۋىس تەرگەن ماساققا-

قاتىنداردى ون جىلدان.

باز ءبىر كەمپىر تۇرا الماس،

تۇرعىن دەسە ورنىنان.

باز بىرەۋى باسىنعان

بەلسەندىلەردى جەرلەيدى.

«ارۋاق، قۇداي» دەپ نالىپ

وتكەندەردى تەربەيدى.

«قانداي بولىپ وتىر دەپ؟»دەپ

بالاسىن ايتىپ ەڭىرەيدى.

***

قويشى مەنەن قولاڭشى،

جۇلما شاپان كەدەيلەر

اباقتىدا كوبەيدى.

جۇلما شاپان كەدەيلەر

اباقتىعا سىيمايدى.

بۋىندىرعان نەمەدەي

ۇرماي-سوقپاي قينايدى.

ءولىپ قالعان ولىكتى

ءبىر بۇرىشقا جينايدى.

تولىپ جاتىر اڭگىمە

ايتۋعا اۋزىم قيمايدى.

ارداقتاپ باققان اردومنىڭ

شيرەك كەم قاداق نانى بار.

كاپىستا-كارام قايناعان

يت ىشپەس سورپا تاعى بار.

سول اۋقاتپەن ارداقتاپ،

مەيماندارى ءازىز باعىلار.

كىرپىكتەرى قيمىلداپ،

تەك شىقپاعان جانى بار.

اۋرۋ سىرقاۋ ادامدار

ءتۇر-تۇرىمەن تابىلار.

رۇقساتپەن ەسىك اشىلىپ،

ەسەپپەنەن جابىلار.

قالاعا شىعۋ ءتارتىبى

دۇجىرنايعا  باعىنار.

بىلاي دەۋگە شاما جوق،

ادىنوشكە دەگەن تاعى بار.

ءولىم-ءجىتىم كەم ەمەس،

ءار كۇن كەلەر ءتورت-بەستەن.

وڭاي ءولىم تابىلدى،

ماڭدايىنان شەرتپەستەن.

قارمەنەن كومىپ جاتىرمىز،

جەرلەۋگە قۋات جەتپەستەن.

جاڭادان بولعان قالا ەدى،

ءوزىڭىز كورگەن سارىاعاش

قىزىلتۋ جاعى ءبىردى ولىك

قارمەنەن جاتقان ارالاس.

كۇن دە جىلىپ كەلەدى،

ساسىپ كەتسە جاراماس.

ىق جاعىندا مەكەمە

اۋدانعا ەشكىم بارا الماس.

سولاقاي سودىر، ۇر دا جىق-

توتەننەن كەلگەن بۇل دا جۇت.

ەسەڭگىرەپ ەل سورلى:

«بولا ما-دەيدى جىلدا جۇت؟»

مۇنىڭ اتى نەمەنە،

اسىرا سىلتەۋ بولماي ما؟

ون جىلدان كەسىك بولماسا،

تۇزەلىپ كەدەي وڭباي ما؟

ازىرگى زامان كىمدىكى،

بۇرىنعى سورلى سورلاي ما؟

ولەتۇعىن بولدىق قوي،

ولگەندە  ەندى قورعاي ما؟

جەتىنشى اعۋس زاكونى

نەگىزىندە سونداي ما؟

بايلارعا جازا كورسەتتى،

كەدەيدى تاعى  زورلاي ما؟

ولىكتى جولعا قالدىردى،

وتكىزە الماي ءار جايعا.

ساۋداگەدىڭ مالىنداي

قاماپ قويعان تار جايعا.

شىرقىراتىپ، شۋلاتىپ

ساباپ ءجۇر دومزاق دوربايعا.

ەندىگى زاڭ كەدەيدى،

وسىلايشا قورلاي ما؟

مىنا كۇيدە  جاتقاندا،

تۇزەلىپ ادام بولمايمىز.

ءولىپ كەتسەك وكپە جوق،

قالساق تا ءتىرى وڭبايمىز.

كەدەي شارۋا قالمايدى،

شىندىعىندا سوندايمىز.

سول سەبەپتى، ازىراق

ولەڭمەن  سوزدى تورلايمىز.

بولعان ءىستى بايانداپ،

الدىڭىزعا جولدايمىز.

1933 جىل

حات مازمۇنى كىمدى دە تەبىرەنتپەي قويمايدى، ونىڭ ۇستىنە قوسپاسىز شىندىق ايتىلىپ تۇر.

يسابەك مۇرالارىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ءتۇرسىنالى اينابەكوۆ يسابەكتىڭ  وسى حاتىنا وراي ارنايى كوميسسيا كەلىپ، سارىاعاش تۇرمەسىنىڭ 40-تان استام كىناسىز وتىرعان بەيباقتارعا بوستاندىق بەرىلگەنىن ايتتى. يسابەك  تە سول توپپەن بىرگە بوسانادى.

يسابەك زادىندا كۇرەسكەر بولاتىن. ەل باسىنا تۇسكەن قيامەت-قايىم اۋىرلىقتى، سولاقاي ساياساتتىڭ ءزىلزالا زارداپتارىن كورە تۇرىپ ۇندەمەي قالا المادى. اۋزىن اشسا وت جالىنداي وتكىر ءسوز اعىلىپ تۇرعان يسابەكتى تاعى دا بوستاندىقتا كوپ جۇرگىزبەدى. ول كەزدە وكىمەت ساياساتىنا كەرەعار ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان ادامدى قاماپ، كەرەك دەسە اتىپ تاستاۋ ادەتتەگى ءىس ەدى.

بۇل جولى سارىاعاش، شىمكەنت، الماتى تۇرمەلەرىندە ۇزاق جاتىپ، بەكباۋوۆ دەيتىن بىرەۋدىڭ ارەكەت كومەگىمەن 1935 جىلى ءبىر-اق بوسانادى. تۇرمەدەن شىققان بويى تۋرا ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇيىنە بارادى. ساكەن جوق ەكەن. جۇپىنى، جۇدەۋ، بەيتانىس ادامدى ايەلى ىقىلاسسىزداۋ قابىلدايدى، سويتسە دە مەيمانىنا ءشاي قويىپ بەرىپ، مەيماندوستىق بىلدىرەدى.

ساكەن كەلگەن سوڭ يسابەك «ساكەن اعا، مەن سىر بويىنىڭداعى بەلگىلى مايلىقوجا اقىننىڭ كەندە بالاسى ەدىم. كوپ جىل وتىرىپ، اباقتان بۇگىن شىقتىم. رۇقسات بولسا، دومبىراڭىزدى الايىنشى» دەپ ساكەننىڭ دومبىراسىن قولىنا الىپ، ساكەنگە دەگەن ولەڭىن سول جەردە  سۋىرىپ سالىپ ايتادى.

ولەڭدە يسابەكتىڭ ءبىرجولا اقىندىق، جازۋشىلىق جولعا تۇسەم بە دەگەن ارمان-نيەتىن اڭعارتاتىن مىناداي جولدار بار:

بەلگىلى مايلى اقىننىڭ بالاسى بوپ،

ءوسىپ ەم بوزبالانىڭ ساراسى بوپ.

ونەردەن، ساياساتتان بوسقا قالدىم،

قازاقتىڭ جۇرگەن جەرىم راسى بوپ.

ادەت عىپ بۇل ولەڭدى جاستاي الدىم،

قىدىرىپ توي-تاماشا، اسقا بارىم.

اۋرە بوپ ات شاباردىڭ ايتقانىمەن

ونەردىڭ بارىنەن دە بوسقا قالدىم.

دەۋشى ەدىم الماتىعا بارار ما ەدىم،

ساكەنگە ءبىر جولىعىپ قالار ما ەدىم

تاربيە ازىن-اۋلاق بولسا ەگەر،

جازۋشى قاتارىنا جارار ما ەدىم.

ساكەن يسابەكتى جۋىندىرىپ، كيىندىرىپ، ءبىر كۇن مەيمان قىلىپ،  ونىڭ تەرمەلەرىن تىڭداپ، راحاتتانادى. ەرتەڭىنە اق باتاسىن بەرىپ، قارجىلاندىرىپ، ەلىنە شىعارىپ سالادى. اسا ءبىر باقىتتى ساتتەردى باسىنان كەشىرىپ، ەلىنە  قۋانىشپەن بەت العان يسابەك ارمانىنا جەتە المادى. ونىڭ تەمىردەي مىقتى دەنساۋلىعى قايتار جولدا كۇدىكتەنە جەگەن ءبىر استان كۇرت سىندى. الدە بىرەۋلەر ۋ بەردى دەگەن جورامال دا ايتىلدى. اسەت اقىنىنڭ ولىمىندەي ولىمگە  تاپ بولدى.

جىر بۇلاعىنىڭ قاينار كوزى بىتەلدى.

بۇل 1935 جىل بولاتىن.

ماقالا 1991 جىلى جازىلعان

ءادىھام شىلتەرحانوۆ

شىعارمالارى ءىى توم،زەرتتەۋلەر مەن ماقالار. شىمكەنت: «ورداباسى» 2007 جىل

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان