Ğalımnıñ hatı

TEKTİDEN TUĞANNIÑ DEGDARLIĞI

TEKTİDEN TUĞAN DEGDARLIĞI RUHANI MWRAĞA QAMQORLIĞINAN TANILĞAN EDİ. Däukeñdi – Däumen ağa Şomanov esimin Jañaqorğanda audan basşılarınıñ biri retinde jastay estip östik. 1984 jılı komsomol jwmısına auısqannan bastap jaqın tanısuğa mümkindik boldı. Audandıq komsomol komiteti, «Bilim» qoğamı jäne audandıq partiya komitetinde qızmet istegende auılşaruaşılığı qızmetkerleri käsipodaqtarı audandıq komitetiniñ törağası Däukeñmen birge qızmet babında tığız aralastıq. Tipti, audandıq «Qazaq tili» qoğamı bölimşesin qwrıp, onıñ «Miras» attı aptalıq gazetin şığaru siyaqtı jwmıstarda ağanıñ qadir-qasietin tani tüstim. Onı aytasız, 1991 j. tamız ayındağı GKÇP oqiğasınan soñ kommunistik partiya tarqağanda jwmıssız qalğan meni bauırına tartqan ağamnıñ orınbasarı bolıp 6-7 ay birge qızmet istegenim de bar.

Ol kezeñde mansap quğan jastamız ğoy, ağanıñ aqıl-keñesin qwp alamız, sözi men isin önege twtamız. Sol kezde Däukeñ ağamızdıñ tikeley basşılığımen qwrılıp, Jañabergen Ahataev, Zinabdin Şermağambetov, Zoya Örğaraeva siyaqtı audan basşılarınıñ qoldauımen qızmet istegen audandıq «Qazaq tili» qoğamı socializmnen kapitalizmge qadam basqan ölara twsta halıqtıñ boyındağı wlttıq qwndılıqtarğa degen ınta-ıqılastı oyata alğan bwqaralıq wyımğa aynalıp edi. Salt-dästür men ädet-ğwrıptardı qalpına keltirudiñ özegi ateizmnen bas tartıp, halıqtı dinge bet bwrğızuda ekendigin sol kezdiñ özinde-aq jete sezgen Däukeñ «Qazaq tili» qoğamınıñ mindetine jatpasa da auıldıq jerlerde meşitter aşuğa, osı meşitter janınan dini sauat aşu üyirmelerin qwruğa osı qoğamdıq wyımnıñ bedelin paydalandı.

Mine, osınday kezde Däukeñ ağa qazınalı qariyalarğa tän aqıl-parasatımen audandıq deñgeyde ötkiziletin mädeni-ruhani şaralarğa aqıl qosıp, bağıt berip, igi isterge bastamaşıl bola bildi.

Däumen Şomanov keñestik qoğamdağı partiyalıq-memlekettik nomenklaturanıñ tiptik ökilderiniñ biri bolıp ömir saltın wstandı, qızmet etti. Biraq ol kisi öz qatarları arasında erekşe twlğa bolatın. Twlğa degenimiz öz pikiri, közqarası bar jäne onı qorğay da, özgelerdi soğan ilandıra da alatın ıqpaldı adam desek, Däukeñ ol qasietterimen birge ruhani qazınası mol, biik parasat iesi bolatın. Altınnıñ sınığınday, jibektiñ üzigindey bwl qasietter Däukeñ ağama qaydan darıdı degenge qazirgi qoğamdıq ğılımdarda qoldanısqa engen elita teoriyasımen jauap beruge bolatınday. Jüzden jüyrikti, mıñnan twlpardı, üzdiktiñ üzdigin, bekzat twlğanı qoğamnıñ elitası dep ataydı. Qoğamdı qanauşı men qanaluşığa bölgen qağidadan bas tartsaq, onda kez kelgen qoğamnıñ öz elitası boladı. Kommunistik ideologiya «qara tünek» dep aydar taqqan feodaldıq qoğamdı qazirgi kezde dästürli qoğam dep ataymız. Al qanauşı dep tanığan igi-jaqsılarımız – handar men swltandar, batırlar men biler, jıraular men işandar sol qoğamnıñ elitasın qwradı. Qoğamdıq-äleumettik qwrılımnıñ sayasi, äkimşilik, äskeri elitasımen birge dini elitanıñ da atqarar öz qızmetteri boldı. Solay der bolsaq, dini elita dästürli qazaq qoğamınıñ twtastay mädeni-ruhani üderisterine basşılıq jasadı, sol arqılı wlttıñ ruhın qalıptastırdı. Biraq, bir närse este boluı kerek, aqsüyek atalğanımen töreniñ bäri sayasi elitanı, qojanıñ bäri dini elitanı qwrağan joq. Tek üzdikteri ğana.

Baqsaq, dästürli qoğamda dini elitanıñ tekti äuletinen tamır tartqan Däukeñniñ boyında bekzat twlğalarğa tän qasietterdiñ tabıluı osınday sabaqtastıqtıñ jemisi eken ğoy.

Däukeñdi bir kisidey tanıdım degenim beker eken. Ol kisiniñ jaña qırı – parasat-payımnan tuğan qazınalı qariyanıñ danalığı dep qabıldauğa bolatın ruhani düniege janaşırlığımen qızmet babımen bir-birimizden wzap ketkendikten de keş tanıstım.

2003 jılı 5 qañtarda dünieden qaytqanğa deyin Däumen Şomanov ülken izdenis üstinde boldı. Aydan-ayğa, jıldan jılğa sozılğan el aralap, añız-äñgimeler men şejirelik derekter jinau, Almatı men Taşkent, Samarqandtıñ ğılımi mekemelerinde qoljazba qorların aqtaru nätijesinde bwl künde aramızda ağamızdıñ özi joq bolsa da soñındağı wrpaqqa mwra etip qaldırğan mazmwndı ruhani düniesi qolımızda qaldı. Däumen qajı Şomanwlınıñ 2006 jılı Almatınıñ «Mwrager» baspasınan ğwmırnamalıq «Ğibratnama» kitabı, 2016 jılı Şımkent qalasındağı «Aziat» baspasınan «Mäuläna Şämşidin (Şämşi Büzirik) wrpaqtarınıñ şejiresi jäne hikmetteri» kitaptarı jarıq kördi.

Qazir ne köp, dini ädebiet köp. Oqısañ ne qiırğa saladı. İzdeymin dep barıñdı joğaltasıñ. Taratıp aytar bolsaq, Hanafi mazhabın tärk etesiñ, YAsaui jolın wstanğan ata-babañnıñ äruağın qwrmettegeniñ – qwdayğa serik qosqanıñ bolıp şığadı. Dästüriñnen bezip, imanıñnan ayrılasıñ, töl tarihınan jerisiñ. Zayırlı memleketimizdiñ sındarlı dini sayasatı men QMDB-nıñ belsendi äreketi barısında bwl olqılıqtardıñ ornı tolıp keledi qazirgi kezde.

Däukeñniñ kitaptarı onday sırttan kelgen dästürge jat sarındardan müldem ada. Bwl kitaptıñ bastı mazmwnı wlt ruhınıñ özegin qwrağan YAsaui jolın wstanğan qazaqtıñ dästürli dini elitasınıñ tarihı. Sonşalıqtı süyispenşilikpen, asa bir sıpayı ädeppen jazılıp, qazaqtıñ mädeni-ruhani ömirin bayıtqan twtas bir äulettiñ zerdelengen şejiresi.

Äulettiñ tarihı degennen şığadı. Qazaqtıñ dästürli qoğamınıñ ruhani özegin qwrağan qoja taypasınıñ Qorasan (Äbjälel bab) ruınan şıqqan Qojıqovtar äuleti HH ğasırdağı qazaq tarihı men mädenietine ölşeusiz üles qosqanın bireu bilip, bireu bilmes. Aqmeşit uezinde tuğan Qoñırqoja Qojıqov Sırdariya oblısında jädittik mekteptiñ negizin qaladı, Qarnaq mektep-medresesinde däris bere jürip, alğaşqı jädittik ülgide älipbe jazğan (Ahmet Baytwrsınovpen qatar), aqın Şädi töremen birigip, Romanov äuleti biliginiñ 300 jıldığına ülken dastan jazğan. Qoñırqoja Türkistan ölkesi otarlıq biliginiñ qwrılımdarında qızmetke de aralasqan elitalıq twlğa. Alaş partiyasınıñ, Türkistan Mwhtariatı ükimetiniñ müşesi, Türkistan ölkesinde respublikalıq «Qosşı» odağınıñ törağası. Keñestik biliktiñ basşılığındağı wltjandı Swltanbek Qojanovtıñ sayasi aqılşısı bolğan. Onıñ YAsauidiñ hikmetterin izdep tauıp, Wlttıq kitaphanağa ötkizuiniñ özi bir sala äñgime. Al onıñ balaları Qwlahmet, Qojahmet Qojıqovtar – respublikada keskindeme öneriniñ negizin qaladı, Swltanahmet Qojıqov wlttıq kino önerin jaña biikke köterdi. Demek, Qojıqovtar äuletinsiz qazaq tarihı men mädenieti solğın tartqan bolar edi.

Sol siyaqtı Däukeñ sır etip şertken ortağasırlıq ğwlama, oyşıl Mäulana Şämşidinnen tikeley örbigen äulettiñ şejire-tarihındağı qazaqtıñ ruhani ömirine wstın bolğan ğwlama ğalımdar men şayırlar, dini wstazdar men äulie-ämbielerdiñ önegesi men mwrası dästürli qoğam mädenieti men tarihınıñ mazmwnın bayıta tüsetin boladı. Osı äuletten örbigen Mwhamedjanov Älimjan, Mwhamedjanov Ğafur, Şauhamanov Seyilbek, Ädilov Ahmet siyaqtı respublikalıq, oblıstıq därejedegi basşı qızmetter atqarğan sayasi, äkimşilik elita ökilderiniñ qazaq qoğamınıñ sayasi-äleumettik jäne ekonomikalıq ösip-örkendeuine qosqan ülesi, onıñ tarihına qaldırğan öz qoltañbası bar.

Islam dininiñ qazaq qoğamı üşin mañızı erekşe. Sonıñ işinde islam dininiñ türki halıqtarı arasında quattı sopılıq ağımğa aynalğan yasauiya tariqatı – twtastay mädeni-ruhani jäne sayasi-ideologiyalıq jüye. Onıñ qazaq tarihındağı atqarğan wlttı wyıstıruşılıq röline, memleketşilik sipatına keyingi kezdegi zertteulerde şınayı bağa berile bastadı. Altın Orda memleketinde Batu han qaytıs bolğannan soñğı taq talası eldiñ irgesin şayqaltıp ketkeni belgili. Onıñ mäni ortaq ideologiyanıñ qalıptaspağandığı bolatın. Osı twsta «Qwtlıq Temir bastağan ämirler Joşı wlısınıñ twtastığın qalıptastıru üşin dini ideologiyanı negizdeu qajettigin ayqın tüsindi. Olar onı türikterde islam dininiñ ömir süru forması bolıp qalıptasqan Qoja Ahmet Yasaui negizin qalağan sopılıq tariqat – YAsaui jolınan taptı» (Zikiriya Jandarbek), öytkeni, türki halıqtarınıñ ruhani-mädeni bolmısı jalpı islam dinindegi halıqtarğa ortaq şariğat jolımen birge yasauiya tariqatı qatar qoldanısta bolğanda ğana qamtamasız etilui mümkin edi. YAsaui ilimi –  qazaq qoğamında Konfucidiñ ilimimen para-par ekendigi turalı Wlt köşbasşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ bağası (11 naurız 2011 jılı Türkistan qalasında ziyalılarmen kezdesudegi sözi) bwl ilimniñ qazirgi qoğamda ruhani jañğıru wstanımdarına tän mañız ala alatındığın tanıtadı.

Qoja Ahmet YAsaui negizin salğan sopılıq poeziyası qazaq dästürli mädenietiniñ twtastay bir salasın qamtıp qana qoymaydı, ol kerek deseñiz dästürli qoğamdağı dünieaui oy-sananıñ da qaynar közi boldı. YAsauiden bastau alğan bwl sopılıq poeziya bügingi küngi mañğıstaulıq aqın Svetqali Nwrjannıñ şığarmaşılığında klassikalıq mazmwn men türlik sipat aldı. Toğız ğasır bwrınğı ülgi-önegeniñ dästür sabaqtastığınsız büginge jetui neğaybıl tirlik. Degende, Qwl Qoja Ahmet YAsauiden keyingi sopılıq poeziya ökilderiniñ işinde jazba aqındardıñ qatarı ädebiet tarihında sausaqpen sanarlıqtay ğana ekendigi jasırın emes. Qazir YAsauiden bastau alğan sopılıq poeziyanıñ eki bağıtı ayqın bolıp twr. Onıñ biri – Asan Qayğı, Şalgiizden bastap Mwrat Möñewlı siyaqtı jıraular bolsa, ekinşi bağıt – dini ortadan şıqqan Süleymen Baqırğani, Ahmet Iügneki siyaqtı jazba aqındar. Mine, bügin Däumen Şomanovtıñ izdenisteri arqılı ädebiet tarihına sopılıq poeziyanıñ tağı bir iri ökili kelip qosıldı. Ol – YAsaui babanıñ inju-marjanday öleñ ölşemderin, oy oramdarın, onıñ äspettegen türkilik-islamdıq qwndılıqtarın jalğastırıp, tarihi tanımdı jaña körkemdik biikke kötere bilgen şığarmaşıl elitanıñ biri – osı Mäulana Şämşidin dep bilemiz. Onıñ şığarmaşılığına alğaş nazar audarğan Särsenbi Däuitov 1993 jılı «Qazaq ädebieti» gazetinde jariyalağan «Köne mwra qamqorlıqqa zäru» maqalasında 1834 jılı hatqa tüsirilgen YAsauidiñ qoljazbasında özge avtorlarmen qatar «Hikmet Şämsi Özgendidiñ» de şığarmaları bar ekendigine nazar audarğan. Äytse de, M.Äuezov atıfndağı Ädebiet jäne öner institutıböliminiñ qarjı tapşılığına baylanıstı jabılıp qaluına baylanıstı osı qoljazbamen jwmıs toqtap qalğandığın tilge tiek etedi.

Sonımen, Mäuläna Şämşidin degenimiz kim? Ol nasabnama derekteri boyınşa Äbu Bäkir Sıddıqtıñ 27-şi wrpağı. Arğı babası Äli Qoja (Älqoja) baba Qoja Ahmed Iassauidiñ qızı Gauhar anağa üylengen, onıñ balası Süleymen Uäli ortağasırlıq ädebiet tarihında Süleymen Baqırğani, Süleymen Hakim-ata jäne Hakim Qoja Süleymen esimderimen belgili. Ol Qoja Ahmed Iassauidiñ darındı şäkirtteriniñ biri bolğan jäne wstazınıñ hikmetterin keyingi wrpaqqa jetizuge köp qızmet istegen. Süleymen Uäliniñ balası Äbdil Äziz Mäuläna (Äbilğazı Özgenttik), odan YAhiya qoja, Ayna qoja tuğan, sol Ayna qojadan Mäuläna Şämşidin (HİV-HV ğasırlar) düniege kelgen. Bwl kisi Şämşi Büzirik dep te atalğan. Jañaqorğannıñ Qır Özgentinde tuılğandıqtan onıñ esimine «Özgendi», «Uzkandi» ataular tirkesedi. Ğwlama-oyşıldıñ esimi Şämşi qojalardıñ (Molda Şämşi) taksonomına aynalğan.

Däumen Şomanov Mäuläna Şämşidinniñ 40 hikmetin jinap, kitapqa engizilgen. Ol hikmetterdiñ arasında köpşiligi YAsauidiñ joğarıda atalğan jinağına enbegen. Hikmetterdiñ tili men qwrılımı soñğı şumaqtarda mindetti türde avtordıñ esiminiñ qosılıp otıruına qarap, hikmet avtorınıñ kim ekendigi añğarılıp otıradı. Şämşidin de osı täsilge jüginedi. Mısalı,

«Ay, taubasiz ğaşıqlar, mayhanada kub iatur,

Dardiñ tegdi, Şamsuddin, mayhanağa kirib kur»  nemese

«Kel imdi, Şamsi ğasi, qoy bu suzni,

Didar uçun haq iolına kirmayn mu?»,

«Qojamsımay ey, Şämşidin öziñ bilgil,

Öziñ bilmiş ilimiñ birlä aman qılğıl» degen tirkesterdi aqınnıñ avtorlıq qoltañbası dep bilemiz.

Onıñ soñına qaldırğan az ğana mwrasınıñ özi sopılıq poeziyadağı dästürli sabaqtastıqtı saqtağan orasan zor ruhani baylıq. Mäsele aqın hikmetteriniñ az-köptiginde emes, onıñ körkemdiginde. «Teñizdiñ dämi tamşıdan» degen bar, inşalla, osı az mwranıñ özi Mäuläna Şämşidindi YAsauidiñ dästürin jalğağan aqın dep tanuğa jetip jatır. Osı mwranı erinbey-jalıqpay izdep tauıp, köptiñ igiligine wsınğan Däukeñniñ tabandılığı ata-baba mwrasına degen adaldıqtan tuğan desek, ekinşi jağınan sol ata-babalardıñ aldındağı parızı deuge boladı. Demek, Däukeñ osı eñbegi arqılı sonday adaldıqpen ata-baba aldındağı parızın öteumen birge bir äuletke ğana emes, twtastay qazaq wltınıñ ruhani mädenietin bayıtuğa qızmet etip ketti.

Är jazbanıñ özine layıq janrı boladı. Qalıpqa tüsken eñbektiñ käsibi sapası häm bağası boladı. Europanıñ qazaqqa tañğan qağidasınan şığa almağan tarihşı D.Şomanovtıñ bwl eñbeginiñ ädil bağasın bere almaydı. Öytkeni, evropocentrizmniñ ölşemderi men tanım-tüysigi qazaqtıñ dästürli tarihın qwraytın auızşa, jazbaşa derekterdi qabıldauğa qwlıqsız. Atalğan eñbekterdiñ sipatı sol dästürli tarih, mazmwnı tarih aytudıñ dästürli derekterinen qwralğan. Elbası N.Nazarbaevtıñ «wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı» degenindey ruhani jañğırudıñ mindetterini iske asıruda osınday eñbekterdiñ ğılımi qwndılığın tanu üşin jaña tanım, wlttıq müdde közqarası kerek boladı. Töl tarihımızdı töl derekterden izdegen bizdiñ pikirimiz – Mäuläna Şämşidindi ğılımi twlğalandırğan Däumen Şomanovtıñ eñbegi ortağasırlıq qazaq tarihı men ädebietiniñ jaña betterin aşatın boladı.

 

Tarih ğılımdarınıñ doktorı, Ahmet YAsaui atındağı

Halıqaralıq qazaq-türik universitetiniñ professor      Hazretäli Twrswn

 

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan