جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

ورىسقوجا

مولشەرى 1790 جىلدىڭ اياق كەزىندە، قىتاي شەكاراسىنىڭ قالماقتاردان تازالانۋىنا جانە قازاق حالقىنىڭ اياكوز-الاكول وڭىرىنە ورنالاسۋىنا بايلانىستى، ورىس پاتشالىعىنىڭ كوپەستەرى قازاق اراسىنا، قىتايعا ساۋدا كەرۋەنىن جىبەرىپ ساۋدا جاساي باستاعان عوي. سول كوپەستەردىڭ ءبىرى 25-30 جاستاعى ومبىنىڭ پەتر سوروكين (1819-1882 جج) دەگەن ازاماتى ەكەن. قازاقتار ونى ءوز ىڭعايىنا بەيىمدەپ، پەتىنكە دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. وسى سوروكيندەر اۋلەتى كەزىندە سەمەيدە تەرى زاۆودىن ۇستاعان ەكەن. پەتردىڭ اكەسى سوروكين (1790-1855 جج) پاۆلودار، ومسك، تيۋمەن، يركۋتسكىدە ساۋدا جاساپتى.
ومبىدا تۇراتىن، قازاقتارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ وسكەن پەتىنكەگە قازاق ىشىنە كەلىپ ساۋدا جاساۋ ونشا قيىندىققا تۇسپەيدى جانە دە، ساۋداسىنىڭ باسىن ۇستاعان بىرنەشە قازاق جىگىتتەرى – ءتىلماشتارى بولىپتى. بۇل جاس جىگىت ءوزىنىڭ ساۋدا كەرۋەندەرىن قىتايعا اتتاندىرىپ، ءبىر بولىگىن سەمىز نايمان، سىبان ەلىنىڭ ءىشىن ارالاتىپ جىبەرەدى دە، ءوزى ەل جاقسىلارىنا، تارتۋ-تارالعى تاراتىپ، قازاق حالقىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسىپ جۇرەدى. ءبىر كەزدە لاي-بۇلاق دەگەن جەردىڭ تومەنگى جاعىندا وتىرعان حانقوجا دەگەن قوجانىڭ ۇلى كۇنتاي بايدىڭ اۋىلىنا تۇسەدى. باي وزىنە تيەسىلى تارتۋ-تارالعىنى الىپ، جەكە ءۇي تىگىپ، سويىس سويىپ، ورىس كوپەسىن جاقسى ىقىلاسپەن كۇتىپ جاتادى. وسى بايدىڭ ءباپي ءبيبى ەسىمدى بويجەتكەن سۇلۋ قىزى بولادى. قىزدىڭ ءجۇرىسى-تۇرىسىنان، كيىمىنەن، جوعارى  تاربيەلى ەكەنىن پەتىنكە دە اڭعارادى. ورتا بويلى، اققۋداي اپپاق، 15-16 جاستاعى قىزدى كورىپ، كوپەس جىگىت عاشىق بولىپ  قالادى. جىگىتتەرىنە كەرۋەندەرىن العىزىپ، ساۋدا جاساپ، تورعا تۇسكەن قويانداي كەتە الماي، كۇنتاي بايدىڭ اۋىلىندا ۇزاق جاتادى. بىرنەشە توعاناق ساۋدا مۇلىكتەرىنىڭ بيلىگىن كۇنتاي بايعا بەرىپ، ءوزى كەتىپ قالادى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ەلدىڭ ارداقتى، سىيلى اقساقالدارىن ەرتىپ، كۇنتاي بايدىڭ قىزىنا قۇدا تۇسۋگە كەلەدى. كۇنتاي باي قوجا تۇقىمى بولعاندىقتان:  «كاپىرگە قىز بەرۋگە بولمايدى، ول ءۇشىن مۇسىلمان بولۋى كەرەك. ەگەر قىزىما شىن ۇيلەنەمىن دەسە مۇسىلمان بولسىن» دەگەن شارت قويادى. اقساقالدار دا بايدى قولداپ، مۇسىلمان بولۋىن سۇرايدى. عاشىقتىقتىڭ ۋىنا ۋلانعان، وتىنا جانعان پەتىنكە اقىر اياعىندا ءوز ەركىمەن مۇسىلمان بولادى. سونىمەن، كۇنتاي باي تويىن جاساپ، وتاۋ تىگىپ، جاساۋىمەن، كۇتۋشى ادامدارىمەن ءباپي سۇلۋدى پەتىنكە كوپەسكە ۇزاتادى. وسى ەكەۋىنەن ءوسىپ ونگەن ۇرپاقتارى قازىر ءبىر تايپا ەل بولىپ جەر-جەرگە تارالىپ ءومىر سۇرۋدە. اكەلەرى – ورىس، انالارى قوجانىڭ قىزى بولعاندىقتان بۇلاردىڭ ۇرپاقتارى ورىسقوجا دەپ اتالىپ كەتتى. پەتىنكە ولەرىنىڭ الدىندا وسيەت ەتىپتى: «مەن ولگەننەن كەيىن جانازامدى شىعارتىپ، ءمايىتىمدى سوروكيندەر – تۋىستارىمنىڭ قولىنا بەرىڭدەر» دەپتى. ايتقانى بويىنشا تۋىستارى پەتىنكەنىڭ ءمايىتىن مامىرسۋ اۋىلىنىڭ جانىنداعى ورىس زيراتىنا قويىپتى. اياگوز ايماعىن مەكەندەگەن قوجالار العاش رەت تۇركىستان، سوزاق، قاراتاۋ جەرىنەن يسلام ءدىنىن تاراتۋ ءۇشىن كەلگەندە اياگوز  ولكەسىن مەكەندەپتى، سودان كەيىن جان-جاققا ءبولىنىپ ورنالاسقان ەكەن. ءبىر بولىگى قاراكول وزەنىنىڭ تومەنگى بويىنداعى جاناما دەگەن جەردى ءبىراز ۋاقىت قونىستانادى دا كەيىننەن اقشاۋلى تاۋىنىڭ كۇڭگەيىنە قونىس اۋدارعان ەكەن. وعان سەبەپ سول ماڭداعى نايماننىڭ قىرجى – تۋما، تۇمانشى جانە ت.ب. رۋلارى جەرىمىز تارىلىپ كەتتى دەپ قوجالاردى شەتتەتە بەرسە كەرەك. سودان، 40 ءۇي قوجانى كادىربايۇلى (اتى بەلگىسىز) ەسىمدى بابامىز ءار ۇيدەن جيناپ 40 وگىزدىڭ قۇنىن سايلاۋ جۇمىسىن وتكىزۋگە كەلگەن ويازعا بەرىپ، اراعا قوجاعا كۇيەۋ – پەتىنكەنى سالا وتىرىپ اقشاۋلىنىڭ كۇنگەيىن ساتىپ الىپتى. قوجالار وسى كۇنگە دەيىن وسى جەرلەردى (كوكتوبەنى، قارابۇلاقتى، كوكالانىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىن) مەكەندەيدى. ال اياق قاراۋىل، قاراكول، لايبۇلاق دەگەن جەرلەردە پەتىنكەنىڭ قالىڭ جىلقىسى جاتادى ەكەن. پەتىنكەنىڭ قالىڭدىعى ءباپي قىز تەك سۇلۋلىعى مەن، قىلىقتى مىنەزىمەن عانا اتى شىقپاعان، سونىمەن بىرگە اقىلدىلىعىمەن، العىرلىعىمەن، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن، باتىرلىعىمەن دە تانىلىپتى. وسىعان دالەل رەتىندە ەلدىڭ اۋزىنداعى مىنا ءبىر اڭگىمەنى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىن.

ءباپي سۇلۋدىڭ قازىبەك باتىردى جاۋدان قورعاۋى

قازىبەك باتىر (رۋى – قاراقالپاق بولسا كەرەك) ءبىر جورىعىندا، قالىڭ جاۋعا جولىعىپ، بىرنەشە جەردەن ساداقتىڭ وعى، نايزانىڭ ۇشىنان جارالانعان، استىنداعى اتىنىڭ ناشارلىعىنان جاۋدان قۇتىلا الماي، اي وزەنىنىڭ بويىنداعى «اياققاراۋىل» دەگەن جەردە وتىرعان پەتىنكە بايدىڭ ورداسىنا كەلەدى. جارالانعان قازىبەكتى كورگەن ءباپي سۇلۋ قازىبەكتى ۇيگە كىرگىزىپ جىبەرىپ، ءوزى قولىنا باقانىن ۇستاپ، كەلگەن قۋعىنشىلارعا «تارت اتىڭنىڭ باسىن سەمىزنايمان، قازىبەكتەي ۇل تۋمايدى، باپيدەي قىز تۋمايدى» – دەپ جاۋدى ۇيگە جولاتپايدى. قازاق داستۇرىندە ايەلگە قارسى قول كوتەرۋ دەگەن جوق. ەكىنشى جاعىنان ورىس بايىنىڭ ورداسىنا شابۋىل جاساۋ قازاق ءۇشىن ولىممەن بىردەي ەدى. ءباپي سۇلۋ قازىبەك باتىرعا ارنايى جەكە ءۇي تىگىپ، تۋ بيە سويعىزىپ، باقسى-بالگەرلەردى جيناپ، ءبىر ايداي ەمدەيدى. جازىلىپ بولعان سوڭ اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ول ايتادى ەكەن: «شىركىن، سول جولى قاراقاسقا اتىم استىمدا بولمادى، قابىشايىم قاسىمدا بولمادى» – دەيدى ەكەن. قابىشاي – قاراقالپاق مامبەتەيدىڭ اكەسى ەكەن. ءباپي سۇلۋدىڭ «قازىبەكتەي ۇل تۋمايدى»، «باپيدەي قىز تۋمايدى» دەۋىنىڭ ءمانىسى قازىبەك ەلىنە سىيىمدى، قامقورشى، اتاقتى جىگىت، ءوزى بولسا ەلدەن اسقان سۇلۋ قىز ەكەندىكتەرىن مەڭزەپ ايتقانى بولسا كەرەك.

ەندى ورىسقوجانىڭ ۇرپاقتارىن تاراتامىن. ساياقىپقوجا  بابامىزدىڭ ون ءبىر (كەي دەرەكتە توعىز) ۇلىنىڭ ءبىرى حانقوجا (اجىبەك) وسى حانقوجانىڭ كۇنتاي دەگەن ۇلىنىڭ ءباپي دەگەن قىزىن ۇلتى ورىس – سوروكين پەتر (ەل پەتىنكە دەپ اتاپ كەتكەن) الادى، وسى ەكەۋىنەن تاراعان ۇرپاقتى ورىسقوجا دەپ اتايدى. سونىمەن، ءباپي مەن پەتىنكەدەن تاراعان ۇرپاقتارى قىزداردان باسقاسى بەس ۇل ەكەن. ولار: ءامىر، ءالىپ، شايىق، ءازىمباي جانە ءاشىمباي. بۇلاردىڭ ىشىنەن ءامىر، ءالىپ، شايىق ۇشەۋى قاجىعا بارعان ەكەن، ەكەۋى امان-ەسەن ەلگە ورالىپتى دا شايىق (شايحى) قاجىعا بارعاندا سول جاقتا قايتىس بولىپتى. سوندىقتان بۇل كىسىنى «شەيىت قاجى» دەپ اتاپ كەتىپتى. بۇل شايىق قاجىدان ۇرپاق جوق.

امىردەن وسپان، وسپاننان بەس ۇل تۋادى: جۇماحان، وزبەكحان، توكەن، مۇحامەتكارىم جانە ءتۇسىپ.

جۇماحاننان ءۇش ۇل: مىرزاحان، كەمەلحان، كەنجەحان، مىرزاحاننان جولدىحان، اسىلحان مەن ايدارحان. جولدىحاننان بەيبىتحان، قايىرلى، ەدىگە، دۋمان. اسىلحاننان جاسۇلان مەن الىبەك، ال ايدارحاننان اسلان تۋادى. كەمەلحاننان اقشاۋلى، اقپەيىل، ايدىن، قۋات.

كەنجەحاننان اليمحان، ءادىلحان، عالىم، قاھارمان.

وزبەكحاننان جالعىز قىز شاراپات تۋادى.

توكەننەن دە ۇل جوق، بەس قىز بار. مۇحامەتكارىمنەن ميزام مەن تلەۋحان. ميزامنان سانات، قانات، پانات تارايدى.

تولەۋحاننان داۋرەن، ايان، دۋمان جانە مەيرام.

تۇسىپتەن احمەتسالىم مەن كەنجەبەك.

احمەتسالىمنەن ەكى قىز بار، ال كەنجەبەكتىڭ ۇرپاعىنىڭ بار – جوعى بەلگىسىز. وسىمەن ءامىر ۇرپاقتارى شەجىرەسىن اياقتاپ, ءالىپتىڭ ۇرپاقتارىن تاراتامىن.

الىپتەن ءابىش، ابىشتەن تەمەك قاجى، مۇحامەديار مەن جاقىپبەك تۋادى. تەمەك قاجى (1880-1928 جج) 1910 جىلى مەككەگە بارىپ قاجى اتانعان. 1928 جىلى كەڭەس ۇكىمەتى تاراپىنان باي رەتىندە قۋدالاۋعا ءتۇسىپ، اتىلعان.

تەمەك قاجىدان تەمىربەك، ابدىكارىم، اساۋتاي جانە سىرعاتاي (قىز) تارالادى.

تەمىربەكتەن باتەس تاتە، بۇل اپايدان تۇياقباەۆتار اۋلەتى (4 ۇل، 6 قىز) تارايدى.

ابدىكارىمنەن ءتورت ۇل جانە ءبىر قىز – گاۋھار تۋعان. ۇلدارى: مۇحتار، ورال، ايدار، قايرات تۋادى. مۇحتاردان جەڭىس، ازات جانە زارينا تۋادى. ورالدان ازامات پەن الىشەر بار. ايداردان دانيار، ايدىن ال قايراتتان ەلجاس، ماليكا، اقمارال تارايدى.

مۇحامەديار ءابىشۇلىنان ەكى ۇل دۇنيەگە كەلگەن: قاتاي مەن بەيسەمباي.بەيسەمبايدىڭ ۇرپاعىنىڭ شەجىرەسى بەلگىسىز. ال ەندى قاتايدان يساتاي، ودان ەلەۋكە تۋادى. ەلەۋكە اعامىزدان بەس ۇل جانە التى قىز دۇنيەگە كەلگەن. ۇلدارى: جانات، سانات، قولقانات، تالعات، قۋانىش. قىزدارى: ساۋلە، باقىت، بايان، سالتانات، سۆەتا، زاۋرە. جاناتتان اسحات، ازامات، سايات، ارمان. ساناتتان مارلان مەن راسۋل. قولقاناتتان تەمىرلان مەن بەكارىس. تالعاتتان نۇراسىل. قۋانىشتان ەكى قىز وركەن جايىپ كەلەدى.

جاقىپبەك ءابىشۇلىنان التى بالا تۋادى. رىمتاي، ماۋسىمبەك، ماۋسىمباي، ماۋىتكارىم جانە جاباعىتاي مەن شاكەن اپايلار. اتتارى اتالعان ءتورت ۇلدارى ەرتەرەك قايتىس بولىپ ۇرپاق قالدىرا الماعان. جاباعىتاي اپايدان مالكەنيار مەن نۇرلان جانە التى قىز تۋعان. شاكەن اپايدان تۇرىستاي، ميشكا، يسا، امانگەلدى اتالاتىن ۇلدار جانە ءۇش قىز دۇنيەگە كەلىپتى.

ەسكەرتۋ: ورىسقوجانىڭ شەجىرەسىنىڭ باسىم بولىگى مارقۇمدار: نۇراحمەتوۆ ءسادۋ جەزدەي مەن وسپانوۆ كەنجەحان اعانىڭ ەرتەرەكتە بۇل دۇنيەدەن وتپەي تۇرعاندارىندا بەرگەن دەرەكتەرى نەگىزىندە جاسالىندى.

ءازىمباي پەتىنكە ۇلىنان كۇرەڭتاي مەن قوڭىرتاي تۋادى. قوڭىرتاي دەتدومعا كەتكەن، ۇرپاعى بەلگىسىز. كۇرەڭتايدان تالعات دەگەن جالعىز ۇل جانە بيعاش، كۇلپاش، گۇلشات، گۇلجانات، گۇلبارشىن اتتى بەس قىز دۇنيەگە كەلگەن. تالعاتتىڭ كىندىگىنەن الپامىس، جاندوس، شىڭعىس، تاڭات دەگەن ءتورت ۇل جانە اليا، مانشۇك ەسىمدى ەكى قىزى بار. الپامىستان ارنۇر، جاندوستان ورىنحان، شىڭعىستان جانگەلدىدەي جەتكىنشەكتەر ءوسىپ كەلەدى.

ءاشىمباي پەتىنكەۇلىنان ۇرپاق جوق. پەتىنكە مەن باپيدەن تاعى نازار، بازار اتتى ەگىز ەكى قىز تۋادى. بۇل ەكى قىزدار بويجەتكەن شاقتارىندا تۇرمىس قۇرماي تۇرىپ قايتىس بولىپتى.

وسى ورىسقوجاعا جاتامىز دەپ ماعان بەرگەن  تاعى ەكى شەجىرە بار، ەندى سونى كورسەتەمىن:

  • ورىسقوجادان حاسەن، حاسەننەن تاۋسوعار، قامكە دەگەن ەكى ۇل. قامكە ۇيلەنبەگەن ەكەن. تاۋسوعاردان تەكەن، جۇماش، جۇماتاي، ءتۇسىپباي جانە مەڭتاي (قىز). تەكەننەن ءۇش ۇل بار: ايكەن، سەرىكقازى، بەرىكقازى. ايكەننەن سايات، سەرىكقازىدان اسەت پەن ازات، اسەتتەن الينۇر تۋادى. بەرىكقازىدان ازامات پەن ارحات، ال ازاماتتان اكەجان تارايدى.
  • جوعارىدا اتالعان ورىسقوجادان قۇدايبەرگەن. قۇدايبەرگەننەن سادىقان، سادىقاننان دۇيسەنباي، دۇيسەنبايدان مىڭجاسار مەن كوپجاسار. مىڭجاسار ۇيلەنبەي قايتىس بولعان، ۇرپاق جوق. كوپجاساردان باحتيار مەن قايرات تۋعان. باحتياردىڭ بالالارى: ماديار، ديدار، الىشەر.

باعدات ورالبايۇلى، «تەگىمىزدى بىلۋگە تالپىنىس» الماتى – 2015 جىل

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان