باسقى بەت / ءبىر سۋرەتتىڭ سىرى / اكە مەن بالانىڭ مايدان جولى

اكە مەن بالانىڭ مايدان جولى

ەستەرىڭىزدە بولسا، ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە اكەسى مەن بالاسى ءبىر مايداندا شايقاسقانى تۋرالى  فيلم بولدى. بىرىندە گرۋزين شارۋاسى گەورگي ماحاراشۆيلي بالاسىن گوسپيتالعا ىزدەپ كەلەدى. الايدا بالاسى ساۋىعىپ، قايتادان مايدانعا اتتانعانىن  بىلەدى. سودان كەرى قايتپاي، قولىنا مىلتىق الىپ قان مايدانعا تۇسەدى. اسكەرمەن بىرگە گەرمانياعا دا جەتەدى. جاۋ شەبىندە بىرگە سوعىسىپ، ءبىر ءۇيدىڭ ەكى شەتىندە تۇرىپ تەك ۇندەسۋدىڭ ءساتى تۇسەدى. سول شايقاستا اۋىر جارالانعان بالاسىن قارت ماحاراشۆيلي ءوز قولىمەن جەرلەيدى. ەكىنشى فيلم ميحايل شولوحوۆتىڭ «ادام تاعدىرى» اتتى شىعارماسى نەگىزىندە تۇسىرىلگەن. سوعىس قاھارمانى بارلىق بەينەتتى باسىنان كەشىرىپ گەرمانياعا جەتەدى. جەڭىستى كۇندە بالاسىنىڭ قايتىس بولعانى تۋرالى حابار جەتەدى. وكىنىشتىسى، اكەلى-بالالى  ەكەۋى دە ءبىر جەردە شايقاسىپ جۇرگەنىنەن حابارسىز ەكەن.

ال، ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان،  اكەلى-بالالى ەكى سولداتتىڭ تاعدىرى مۇلدەم باسقاشا بولدى. ولاردىڭ دەرەگىن استانالىق ساربيناز الىبەكوۆا بىزدەرگە جەتكىزىپ، مايدانگەر  اتاسى مەن اكەسى تۋرالى ەستەلىك-قۇجاتتارىمەن بولىسكەن ەدى.

-مەنىڭ اتام ءابدۋماجيت احمەتوۆ 1942 جىلى 5 قازاندا مايدانعا شاقىرىلادى. «قىزىل جۇلدىز وردەندى №216 مينادان تازارتۋ جەكە وتريادىندا  مينەر بولىپ  سوعىسقان. باس قولباسشى ي.ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن كالينكوۆيچ قالاسىن، كوۆەل قالاسىن، ۆيسلا، ودەر وزەندەرىندەگى نەمىس قورعانىسىن بۇزىپ وتۋدەگى ۇرىستارعا قاتىسقانى ءۇشىن بەرليننىڭ وڭتۇستىك-شىعىس باعىتىنداعى جاۋدى جويۋداعى ۇرىستارعا قاتىسقانى ءۇشىن العىستار بەرىلەدى. 1945 جىلى قىركۇيەكتە  ارميا قاتارىنان بوساپ، ەلگە ورالادى.

ال بالاسى ماحمۋد ءماجيتوۆ  اكەسىنەن كەيىن، ءبىر ايدان سوڭ 1942 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا مايدانعا اتتانادى. 1945 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن قىزىل ارميا قاتارىندا بايلانىسشى بولىپ سوعىسىپتى.

اتام مەن اكەمنىڭ مايدان جولدارى توعىسىپ وتىرعان جانە ءبىر شايقاستاعى ەرلىكتەرى ءۇشىن ءبىر بۇيرىقپەن ماراپاتتالعان. مىسالى، اكەمنىڭ كالينوكوۆيچ قالاسىن ازات ەتكەنى ءۇشىن ءستاليننىڭ العىسىن اتام دا العان. وردەر وزەنى ءۇشىن شايقاستا ەرلىگى مەن بەرليندى العانى ءۇشىن دە ءبىر بۇيرىقپەن اكەلى-بالالى بىرگە ماراپتتالادى. ماحمۋد ءماجيتوۆتىڭ مايدان جولدارى – بوبرۋيسك، بارانوۆيچي، سلونيم قالالارى ۇستىمەن وتكەن ەكەن. بەلارۋسسيا، پولشا شەكاراسىنداعى نارەۆ وزەنىنە دە ءوتىپ، پلەنسك، ملاۆا، دزيالبوۆو، ستارگارد، گنەۆ، گدانسسك، پازەۆەلسك، شتراسبۋرگ، تەمپەرن، شتارالزۋنت، گريمەن، لەممەن، مالحين، ۆارەنت، ۆيزەنبارگ قاللارىن ارتقا تاستايدى. بالتىق تەڭىزىندەگى ءىرى پورتتارى مەن اسكەري-تەڭىز بازالارى روستوك پەن ۆارنەميۋندەنى العانى ءۇشىن، ۆارت قالاسى، شگرالزۋددەرسورۆاسسەر قالاسى مەن ريگەل ارالدارىن نەمىس باسقىنشىلارىنان ازات ەتكەنى ءۇشىن ماراپاتتارى بار. وسىنشاما ەۋروپا قالالارىن بىلمەس پە ەدىك، بىراق اكەمىز، وسى ەلدى مەكەندەردى جاياۋ باسىپ ءجۇرىپ ءوتىپتى. ونىڭ دالەلى ارتىندا قالعان قۇجاتتارى، -دەپ ساربيناز اڭگىمەسىن اياقتادى.

ماحمۋد ءماجيتوۆتىڭ بارلىق قۇجاتتارىنا مۇقيات بولعانىن ءبىر سەبەبى ونىڭ سوعىستان كەيىنگى جىلدارى باس ەسەپشى بولىپ قىزمەت اتقارۋىمەن دە بايلانىستىرۋعا بولادى. سوعىس جىلدارىنىڭ قۇجاتتارى وسىلايشا  ساقتالىپ، تاريحتىڭ جادىگەرىنە اينالىپ وتىر.

-اكەم انام شاراپاتپەن بىرگە 10 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. الايدا عۇمىرى قىسقا بولىپ، 49 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. بۇگىندە اتادان جالعىز بولعان اكەمىزدىڭ 43 نەمەرە، 75 شوبەرە، 4 شوپشەگى ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە جاساپ جاتىر.

قوس جاۋىنگەردىڭ مايدان تاريحى وسىنداي. ەگەر ولاردىڭ اتالارىنىڭ وتكەن جولىنا ءۇڭىلىپ كورسەك، ونىڭ باستاۋىندا الىس اراب ەلىنە باستالادى.

پايعامبارىمىزدىڭ كۇيەۋ بالاسى ازىرەت اليدەن تارايتىن ديۋانا، ءمادى قوجادان ۇرپاقتارى.  قوججان قوجانىڭ ءبىر بالاسى زامان بولسا، ودان – ءالىم، الىمنەن -تاڭسىق قوجا بولىپ جالعاسادى. تاڭسىق قوجا باتىر بولعان دەپ ايتادى. ودان قۇلجان قالپە، سۇلەيمەن يشان تۋادى. سۇلەيمەن يشان بابامىز قاجىلىققا بارعان ساپارىندا دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.

ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا، سەكسەننەن اسقان شاعىندا سۇلەيمەن بابامىز مەككەگە ءۇشىنشى رەت ساپار شەگەدى. وسى ساپارىندا اتالارىنىڭ قاسىندا قالام دەپ نيەت ەتىپ بارادى عوي. پارىزىن وتەپ بولىپ، قاجىلار تاڭ اتا  جولعا شىعامىز دەگەندە، اللادان بەلگى بولسا كەرەك، قاجى اتامىز: «مەن بابالارىمنىڭ قاسىندا قالاتىنعا قۇسايمىن. جۇرتىما ايتىڭدار، ەلگە، تۇركىستانعا كوشسىن» دەپ، سالەم ايتىپ قوشتاسادى.

سودان ارقادا قالعان اۋلەتى تۇركىستان وڭىرىنە كوشىپ كەلەدى. قوجالارىن قيماستىقپەن شىعارىپ سالعان تەمەش ارعىندار، «قوجالاردان قول ءۇزىپ قالمايىق، ارامىز ۇزىلمەسىن» دەپ ءۇش قىزىن ەرتىپ جىبەرەدى. ولار بويجەتكەندە ەرتىپ جىبەرگەن كەلگەن قوجالارىنا قوسىپ، ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولادى.

ارادا كوپ جىل وتكەندە ارقاداعى اعايىندارى قوسىپ جىبەرگەن قىزداردىڭ ءبىرى ءجامي اپامىزدىڭ باۋىرىنىڭ ۇرپاعى ەركىن جەزدەمىزگە ماحمۋد ءماجيتوۆتىڭ قىزى ساربيناز تۇرمىسقا شىعادى. ەكى اۋلەتتىڭ سۇيەك جاڭعىرتقان  داستۇرىمەن اعايىنداردىڭ  اراسى ۇزىلمەي كەلەدى.

  ايگۇل ۋايسوۆا

 

سونداي-اق، وقىڭىز

«ۇلىلارىمىزدى ۇلىقتاتپاعان زامان-اي!»

سوناۋ 70-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە شورتانباي جىراۋدىڭ ماڭگىلىك ورنىن ىزدەپ، سىرباي ماۋلەنوۆ، فاريزا وڭعارسىنوۆا، اقسەلەۋ سەيدىمبەكۇلى …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان