جارىق نۇردىڭ ساۋلەسى

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ۇرپاقتارى

وسىنداي ساياساتتىڭ كەزىندە ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ۇرپاقتارى دا قۋعىنعا ۇشىرادى. ەشان،مولدالاردى دا بايلارمەن بىرگە جازىقسىز جازالادى.ەشان اتانىڭ ۇلى تورەجاندى ميليتسيا باستىعى جۇمان دەگەن 1929-جىلى تۇتقىنداپ،ۇلكەن ءىستى تىندىرعان بولىپ،ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن تۇرنيككە اسىلىپ، ءار ءتۇرلى جاتتىعۋلار كورسەتىپ جاتقانىندا قۇلاپ، ەكى اياعى بىردەي سىنىپ، ويبايلايدى دا قالادى. كۇندە ويناپ جۇرگەن تۇرنيكتەن نەگە قۇلاعانىن ويلاعان ول، وزىنە باعىنىشتى ميليتسياعا ايتىپ،تورەجاندى تەز بوساتىپ جىبەرۋدى بۇيىرادى. ول كەلىپ، قاماۋحانانىڭ ەسىگىن اشقاندا تورەجان ول جەردە جوق ەكەندىگى بەلگىلى بولادى. جانىنداعىلاردان «كوردىم» دەگەن ادام تابىلمايدى.

تورەجان باسقالاردىڭ كوزىنە تۇسپەي تۇرمەدەن شىعىپ كەتىپ ەدى. باعىتى «قاۋىنشى» ەلدى مەكەنى بولدى. ول جەرگە جەتەم دەگەنشە ءبىر كوپىردىڭ ۇستىندە ىزدەۋشى ميليتسيامەن كەزدەسىپ تە قالادى. بىراق ول كورمەگەن بولىپ ءوتىپ كەتەدى. شىنىمەن سونداي بولدى ما، جوق الدە كيىپ العان ەشان اتانىڭ شاپانى كوزىن «بايلاپ» قويدى ما، ول جاعى بىزگە بەلگىسىز.ونىڭ سىرى ون جىلدان كەيىن اشىلدى. باياعى،ەت جەمەس ەشان اتا ءوزى تۋعىزىپ العان،ا تىن بوستان دەپ قويعان اتامىز بەن تورەجاننىڭ ۇلى، قۇرداسى تورەحان ەكەۋى ءبىر شارۋامەن تاشكەنتكە بارادى. سونداعى ءبىر تانىس دۇكەن يەسى بۇلاردى ىشكە كىرگىزىپ،باسقالارعا بىلدىرمەي ءبىر حاتتى بەرەدى. ول تورەجاننىڭ ءوزىنىڭ بالاسى تورەحانعا جازعان حاتى ەكەن.

حاتتى وقىعاندا بەلگىلى بولعانى. اللانىڭ ارقاسىندا جانە شاپاننىڭ قاسيەتىمەن قاماۋحانادان بىلدىرمەي شىعىپ كەتەدى. «قاۋىنشىعا» امان-ەسەن جەتەدى.ول جەردە قاشقاردان كەلگەن ادام جولىعىپتى.ول ادامنىڭ ايتۋى بويىنشا بەلگىلى بولعانى، قاشقاردا وعان ءۇي-جاي جانە ارنايى مەشىت سالىنىپتى. ايەل دە تاڭداپ قويىپتى.قازىر سول جەردە جاساپ جاتقانىن،ەندى بۇل فانيدە ەمەس، ارعى دۇنيەدە كەزدەسەرمىز دەپ جازىپتى. بۇل اكەنىڭ بالاعا جازعان سوڭعى قوشتاسۋ حاتى ەدى. كەيىنگى جىلداردىڭ  بىرىندەتورەجاننىڭ مەككەگە قاجىلىققا بارعانى جانە سوندا و دۇنيەلىك بولعانى تۋرالى حابار كەلەدى.

تورەجاننىڭ تاكىرحاننان باسقا تاعى بەس-التى ۇل-قىزى بولعان. سول كەزدەگى سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ قوجا-مولداعا قارسى ساياساتىنا بايلانىستى ءبارى دە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان.تاكىرحان 2000-جىلى جاسى توقسانعا جەتىپ قايتىس بولادى. ول كىسىدەن 1966-جىلى تۋىلعان زۋحريددين ەسىمدى ۇل جانە التى قىز قالادى. ولاردان وربىگەن ۇرپاق تاشكەنتتە ءوسىپ، ءونىپ جاتىر. قاشقاردا جۇرگەندە پەرزەنت كوردى ما، كورمەدى ما ول جاعى بىزگە بەلگىسىز.

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ءسايدارىپ ەسىمدى ۇلى تۋرالى مالىمەتتەر وتە از. ول كىسى دە جاي ادام بولماعان سياقتى.بالدارى اپپازحانقوجا جانە مۇحتارحانقوجا تۋرالى بولجاعاندارى ءدال كەلگەن. «ەشان باۋ» اۋىلىندا جۇرگەندە ەل ارالاپ، بەس-التى اي حابارسىز كەتەدى ەكەن. كەمپىرى ايپاششا 1922-جىلى قايتىس بولعاننان كەيىن، قىرعىز قىزىنا ۇيلەنىپ، «ەشان بازار» اۋىلىندا جاساپتى. ادامدار وزدەرىنە سايدارىپقوجا  كەلە جاتقانىن  الدىن الا جىلى لەپتى جەل ەسكەنىنەن سەزەتىن بولعان. العاشقى ارتەل ۇيىمداسقاندا، وعان مۇشە بولىپ، ماقتا ەگىپ، جاڭا بيلىكتىڭ ايتقانىن دا ىستەپتى.دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاعان سوڭ،تاشكەنتكە قونىس اۋدارعان.سول جاقتا 1927-جىلى 54 جاسىندا قايتىس بولىپتى. ارتىندا ەكى ۇل، ەكى قىز قالادى. كىشى ۇلى مۇحتارحان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسىپ، ول جاقتان قايتپاعان. ساپۋرا قىزى جاس كەزىندە قايتىس بولعان. جوراحان دەگەن قىزىنان جيەندەرى بار. اپپازحانقوجا اكەسى قايتىس بولعان سوڭ، تاشكەندە ءجۇرىپ كوپ قيىنشىلىقتارمەن وقىپ،مۇعالىم ماماندىعىن يگەرەدى.

سوعىستان كەيىنگى جىلداردىڭ بىرىندە شاراپات اپامەن شاڭىراق كوتەرەدى. جاس مامان رەتىندە بەكابات قالاسىنداعى ءبىر مەكتەپتە بىرەۋى ديرەكتور، ەكىنشىسى مۇعاليما بولىپ قىزمەت ەتەدى.شاراپات اپا اكرام،اكرال،قوشقار دەگەن ۇلدارى مەن ماۆليۋدا ەسىمدى قىزىنان كەيىن حاسان،حۇسان دەگەن ەگىز ۇلداردى دۇنيەگە كەلتىرەدى. قۋانىشتارى ۇزاققا سوزىلمايدى.ەگىزدىڭ كىشىسى حۇسان از ۋاقىت اۋىرىپ،شەتىنەپ قالادى. ارتىنشا ۇلكەنى حاسان دا اۋىرا باستايدى. وسى كەزدە اپپازحانقوجانىڭ بۇرىننان اۋىرىپ جۇرگەن اسقازان اۋرۋى دا اسقىنىپ كەتەدى.باستارىنا وسىنداي قيىنشىلىقتار ءتۇسىپ،نە ىستەرلەرىن بىلمەي جۇرگەندە، ءبىر اقساقال ۇيلەرىنە كەلىپ اقىل ايتادى.اۋليە بولعان اتالارىڭ بار ەكەن. سول اۋليە اتالارىڭنىڭ ءىزى قالعان جەرگە بارساڭدار،دەنساۋلىقتارىڭ تۇزەلىپ، ءبارى جاقسى بولىپ كەتەدى دەپتى.وسى سوزدەن كەيىن اپپازحانقوجا ويلانىپ جاتپاستان ديرەكتورلىعىن دا،ءۇي جايىن دا تاستاپ،ءوزى بۇرىننان بىلەتىن «ەشان باۋعا» (ديميتروۆ بولىمشەسىنە) 1957-جىلى 44 جاسىندا كوشىپ كەلەدى.

بۇرىنعى مەكتەپ ديرەكتورىنا تابىلعان ىڭعايلى جۇمىس،بولىمشە كەڭسەسىنىڭ قاراۋىلدىعى بولدى. شاراپات اپا بالدارىنا قاراپ ۇيدە وتىردى. ماۆزۋدا، ماسۋدا ەسىمدى ەكى قىزدى دۇنيەگە اكەلدى.ەت جەمەس ەشان اتانى جاقسى بىلەتىن قۇدايقۇل بەسۋىلدار مەن اجىكەلەردىڭ ۇرپاقتارى ىقىلاستى بولىپ، قولدارىنان كەلگەنشە قولداۋ كورسەتىپ ءجۇردى.سول جىلدارى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن قازىعۇرتتان كوشىپ كەلگەن بوگەيجىل جانە وزبەكستان جاقتان ءوزىنىڭ قازاق ەلىنە قايتا قونىس اۋدارىپ جاتقان قوڭىرات اعايىنداردىڭ دا قولداپ، قولپاشتاۋىنا يە بولا باستادى.وسى اعايىندار اپپازحانقوجا دەپ ايتۋدى وڭايلاتىپ،سول كەزدەن باستاپ اپپازقوجا دەپ اتاي باستادى. پەرزەنتتەرى ەسىمدەرىندەگى «حان» جالعاۋلىعىن قازىر ەشكىم قوسىپ ايتپايدى.

اپپازقوجا اتا العاشقى كەزدە نامازىن ۇيىندە جەكە ءوزى وقىپ جۇرگەن بولسا، كەيىن بەيرەسمي اشىلعان مەشىتتەردە، بەيرەسمي يمامدىق قىزمەتتەر اتقاردى.وتىنىشتەر بويىنشا اۋىرعان-سىرقاعاندارعا دا دەم سالدى.قازا بولعانداردىڭ جانازاسىن دا جاسىرىن وقىدى. مۇنىڭ ءبارى سول كەزدە، كوممۋنيستىك پارتيا بيلەپ دىنگە قارسى بولىپ تۇرعان كەزدە، حالىققا جاساعان تەڭدەسسىز ساۋاپ تىرلىكتەر بولاتىن. ول زاماندا قىزىل يمپەريانىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەز. ادامدار نامازدى جاسىرىنىپ وقيتىن.   ولگەندەرگە جانازا وقىتپايتىن. جاقىن ادامدارىنىڭ جاسىرىن جانازاسىنا كوممۋنيستەر  كەلمەيتىن.سىرى اشىلىپ قالسا،جازاعا تارتىلاتىن.

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ نەمەرەسى – اپپازقوجا 20 جىلداي بولىمشەنىڭ كەڭسەسىنە قاراۋىلدىق جاساپ،زەينەتكە شىققان بولسا، ودان كەيىن دە 20 جىلداي حالىققا ءدىني قىزمەت كورسەتتى.1996-جىلى جاسى 83-كە تولعان شاعىندا، اۋىرىپ دۇنيە سالدى. سۇيەگى «ەشاناتا مازارىنا»،وزىنەن ءۇش جىل بۇرىن قايتىس بولعان كەمپىرى شاراپات اپانىڭ قاسىنا قويىلدى.

وسى كەزدە دە، ەكىنشى شاپاندى بولىسكە سالعانداعىداي، اپپازقوجادان قالعان دۇنيەلەردى ءبولىپ الۋدان ءۇمىتتى بولعان ۇل، قىزدارى مۇراگەر-شىراقشى،اۋليە ەت جەمەس ەشان اتانىڭ ورداسى – ۇلكەن ءۇيدىڭ يەسى حاسانقوجاعا تالاپ قويادى.ءۇيدىڭ يەسىنە بۇل شىراقشىلىق قالاي «بۇيىرعانىن» تومەندە ايتىلادى. ودان كەيىنگى شىراقشىلىق اۋليەنىڭ قايسى شوپشەگىنە بۇيىرىلاتىنىن حاسانقوجا دا بىلمەيدى.ەكى اراساتتا تۇرعانىندا، تەرەزە جاقتاۋىندا  قاناتتارىن قاعىپ جابىسىپ تۇرعان «ارۋاق كوبەلەكتەردى» كورگەن، ورتادا وتىرعان ۇلكەندەردىڭ ءبىرى، «ەندى قويساڭدارشى،اتا-انالارىڭنىڭ ارۋاقتارىن قيناماساڭدارشى» دەپ،كوبەلەكتى كورسەتكەندە بارلىعى دا ساپ تيىلادى.سونىڭ ارقاسىندا اۋليە اتامىزدان قالعان جادىگەرلىكتەر امان-ەسەن ساقتالىپ كەلەدى. اعايىن-تۋعاندار دا تاعدىرعا ءتان بەرىپ،اللا رازىلىعى ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.قاجەت كەزدە شاپاندى جامىلىپ،اللادان مەدەت،اتاسىنان شاپاعات سۇرايدى.

ەت جەمەس ەشان اتا ءوزىنىڭ رۋحاني مۇراگەرلىگىن (شىراقشىلىعىن) ءسايدارىپ بالاسىنان تارقاعاندارعا ماجبۇرلەپ بەرىپ كەلەدى. اپپازقوجانى  مەكتەپ ديرەكتورلىعىنان كەڭسە قاراۋىلدىعىنا اپاردى. كوپ شوبەرەلەرىنىڭ ىشىنەن تاڭداۋ  حاسانقوجاعا ءتۇستى. بۇل بالا دا كەلەستە وسكەن باسقا شوبەرەلەرى  سياقتى، ورىس مەكتەبىندە وقىعان.ءدارۆيندى جاقتاعان،يسلام ءدىنىن داتتاعان تاربيە الدى.ءبىراز جىل كاماز اۆتوماشيناسىن جۇرگىزدى.بىراق باسقا شوفەرلار سياقتى ەركىن جۇرە المادى،ياعني اۋليە اتاسى جۇرگىزبەدى.ورىسشا وقىعان بالا العاشقىدا ونى تۇسىنبەدى،تۇسىنگىسى دە كەلمەدى.سول كەزدە،باياعى بەكاباتتا اكەسىنىڭ ءىشى اۋىرعانداي ءىش اۋرۋى بۇنىڭ ىشىندە دە پايدا بولدى. ءتورت رەت وپەراتسيا ۇستەلىندە جاتتى. جازىلمادى.اكەسى اپپازقوجا «ەندى ولەسىڭ» دەدى.سول سوزدەن كەيىن «اكىس بالانىڭ» بەتى بەرى قارادى.اكەسى ۇيرەتكەن يسلام تاربيەسىن، وقىتقان يسلام ءبىلىمىن  بويىنا ءسىڭىردى.قۇران سۇرەلەرىن قيىنسىنباي جاتتادى.اكەسى اپپازقوجا 78 جاسىندا مۇراگەرلىكتى 34 جاستاعى بالاسى حاسانقوجاعا تاپسىردى. شىراقشى حاسانقوجا 1991-جىلدان  ەت جەمەس ەشان اتانى ارقا سۇيەپ،جاردەم سۇراپ كەلگەندەردى قابىلداپ،دەم سالادى.جەر استى مەشىتى-قىلۋەتكە اپارىپ زيارات جاساتادى. حاسانقوجانى ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ اياعى ۇزىلگەن ەمەس.

شىراقشى حاسانقوجانىڭ جاسى  وتكەن جىلى 60-قا تولدى. دەنساۋلىعى جاقسى.ونشاقتى پەرزەنتى، جيىرماشاقتى نەمەرەسى بار.ءبارى تاۋەلسىز قازاقستانعا حال-قادەرىنشە قىزمەت ەتۋدە.بيىل ەشان اتانىڭ قىلۋەتىنە زيارات جاساپ كەلگەندەر توقتايتىن شاعىن عيماراتتىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى. اۋليە اتاسىنان مەدەت سۇراپ كەلگەندەرگە قىزمەت ەتۋدى وزىنە ابىروي سانايدى.نيەت ەتىپ كەلگەندەر توقتايتىن ءۇيدىڭ  دەمالاتىن بولمەلەرى، اس ازىرلەيتىن اسحاناسى، قازان-وشاعى،ىدىس-اياعى ءبارى بار. تىلەۋحانانى كورگەندەر ريزا بولۋدا.وتكەن جىلى ەكى مىڭعا جۋىق ادام قاتىسقان، ەت جەمەس ەشان اتانىڭ اتىنان وتكىزىلگەن دەربىسانادا، اۋدان اكىمى «ۇلكەن جولدان وسى جەرگە دەيىنگى 500 مەتر جەرگە اسفالت توسەلگەن جول سالدىرىپ بەرەم» دەگەن.

تاشكەنتتە جەتى جىلداي جوعارى شەندى قىزمەتتەر اتقارعان گەنەرال ن.س.لىكوشين ەت جەمەس ەشان اتامەن بىرنەشە رەت كەزدەسكەن.ءومىرى مەن قىزمەتىن زەرتتەگەن.وسى ماقالانىڭ جازىلۋىنا نەگىز بولعان دا گەنەرال جازعان «ەت جەمەس ەشان» وچەركى. گەنەرال ەت جەمەس ەشان اتانىڭ اتى-ءجونىن «يشان-بابا-احۋند-شادمان-حودجا-يشانوۆ» دەپ كورسەتكەن.وسىنداعى بابا مەن شادمان سوزدەرى عانا ادام ەسىمدەرى. العاشقىسى بۇگىنگى باستى كەيىپكەرىمىزدىڭ ۇمىت بولعان ەسىمى،ەكىنشىسى اكەسىنىڭ اتى.قالعان باسقا سوزدەر يسلام دىنىندەگى اتاقتار. ال،سوڭعى يشانوۆ دەگەنى ورىسشا فاميليا جاساعانى. ەسكەرتە كەتەتىن تاعى ءبىر ءجايت. ورىستار «يشان» دەپ جازۋدى باستاعاننان كەيىن، باسقالارىمىز قازاقشا «ەشان» دەپ جازساق قاتە بولادى دەپ، ءبارىمىز «يشان» دەپ جازۋدى ادەتكە اينالدىردىق. بۇل قاتە. ەشان ءسوزى قازاقتىڭ ءتول ءسوزى.

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ رۋلون قاعازداعى شەجىرەسىن تەكسەرۋگە العان قۇزىرلى ورگاننىڭ ادامدارى، اۋلەت قۇرامى جازىلگان جەرىن جىرتىپ  الىپ قاپتى. قالعانىن  زەرتتەگەندە  ەشان اتانىڭ ارعى اتالارى حازىرەتى ءالىنىڭ ۇلى مۇحامماد حانافياعا بارىپ تىرەلەتىندىگىن شەجىرەشى عالىم سەيىت-ومار ساتتاروۆ باعامدادى.

1995-جىلى 20-قاراشادا تاشكەنت تاريح مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۋريللابەك ۋبايدۋللابەكۇلىنىڭ ءمور باسىپ راستاعان،كەڭەسشىسى ەت جەمەس ەشان اتانىڭ نەمەرەسى تاكىرحان بولعان،تاريحشى سيروجيددين احمەت قۇراستىرعان شەجىرەدە «ەت جەمەس ەشان-بابااحۋن شادمانقوجا ەشان» دەپ جازىلعان. وسىنداعى ەشان، احۋن، قوجا سوزدەرىن الىپ تاستاساق بابا، شادمان سوزدەرى قالادى. مۇنداعى  شادمان اكەسىنىڭ اتى، بابا ءوزىنىڭ ەسىمى ەكەندىگىنە تاعى ءبىر دالەل.

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ مۇراگەر-شىراقشىلارى نەمەرەسى اپپازحانقوجا مەن شوبەرەسى حاسانحان قوجالاردىڭ فاميليالارى نەگە اريپوۆ دەگەنگە توقتالساق، اتالارى ءسايدارىپ ەسىمىنىڭ ەكىنشى جارتىسىن الىپ،وزدەرىنىڭ ارعى تەگىن كوممۋنيستەردەن جاسىرعان ءتۇرى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.

ەت جەمەس ەشان اتانىڭ شىققان ارعى تەگى ۇلتقا جاتپايتىن «قوجا». ۇلتى وزبەك ەدى دەپ ايتاتىنداردىكى شىندىققا جاتپايدى. ول كىسى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتا وزبەك ۇلتى دەگەن ۇعىم جوق بولاتىن.1920-جىلدان ورىس بيلەۋشىلەرىنىڭ قالاۋىمەن، وزبەك رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى جانە سول اۋماقتاعى ءار ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىندەردى ۇلتى «وزبەك» دەپ ەرىكسىز جازدىرا باستادى.ن.س.لىكوشيننىڭ وچەركىندە «وزبەك» ءسوزى مۇلدە قولدانىلماعان. جولبارىس مايلىقوجاۇلىنىڭ  ەت جەمەس ەشان اتاعا جازعان ولەڭ-حاتىندا «ورىس،قازاق،سارت» دەگەن ءسوز بار، «وزبەك» ءسوزى جوق. گەنەرال ەت جەمەس ەشان اتا باتا-تىلەكتى  «ارابشا ەمەس،تۇرىك تىلىندە ايتتى» دەپ جازعان.سوعان قاراعاندا باتا-تىلەك قازاق تىلىندە ايتىلعان.ەل بىلەتىن ەسىمى «ەت جەمەس ەشان اتا» ءسوزى تازا قازاق تىلىندە.سوعان قاراماي  ۇلتى قازاق ەدى دەپ ايتۋعا دا بولمايدى. قازاق اراسىندا تۋىلىپ، قازاق اراسىندا ءوسىپ،قازاق تىلىندە سويلەپ، بۇكىل سانالى ءومىرىن قازاق اراسىندا وتكىزگەن اۋليە، بار مۇسىلمانعا ورتاق بولعاندىعىن، ەشكىمدى الالاماعانىن ماقتانىش ەتۋىمىز كەرەك.

ەت جەمەس ەشان اتادان قالعان جادىگەرلىكتەردىڭ ءبارى كەلەس دالاسىندا ساقتالعان.1945-جىلعا دەيىن «ەشان بازار» اتالعان قازىرگى اباي كەنتى ءوسىپ وركەندەۋدە. ءبىر مەزگىلدە ءۇش مىڭ ادام ناماز وقي الاتىن 6 كۇمبەزدى مەشىتتى  كوممۋنيستەر بۇزدىرىپ، كىرپىشتەرىن سوتسياليستىك قۇرىلىستارعا پايدالانعان.سول مەشىتتىڭ ورنىنا 1978-جىلى سالىنعان 800 ورىندىق  «ەشان بابا» مەشىتى دە جادىگەرلىك. وسى تاريحي ورىنعا قارسى بەتتە «ەشان بازار» اتالعان ساۋدا ورنى ءار جەكسەنبى كۇنى جۇمىس ىستەپ تۇر.سول سياقتى، بۇرىنعى «ەشان باۋ» اۋىلىنداعى، حالىق الىگە دەيىن  «ەشان ارىق» دەپ ايتاتىن ارىقتار، «ەشاناتا مازارى»،جەر استى مەشىتى-قىلۋەت،ەشان اتا وتىرعان قورعان،ونداعى ءاۋىز جانە ەشان اتا ءسايدارىپ بالاسىنا بەرگەن شاپان دا وسى ساناتقا جاتادى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا سالىنعان «ەشان باۋ» مەشىتى اۋليەگە دەگەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ىقىلاسىن كورسەتەدى.وكىنىشكە وراي،اۋليەنىڭ سۋرەتى قولعا تۇسپەدى. گەنەرال-گۋبەرناتور ك.پ.كاۋفمان شىعارعان «تۇركىستان البومىنان»  دا تابا المادىق نەمەسە تانىمادىق.

جالعاسى: اۋليە ايتقان ءسوز

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان