عالىمنىڭ حاتى

قايسار تۇلعا ەدى قالاعاڭ

قازباي قۇدايبەرگەنوۆ، قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى، ق.مۇحامەدجانوۆ كىتاپحاناسىنىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى

 قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، تانىمال دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ شىعارمالارىمەن ءبىرشاما تانىس بولعانمەن، ونىڭ ءومىرىنىڭ كەيبىر تۇستارىنان حابارىمىز شامالى ەكەن. وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن قالاعانىڭ جەكە كىتاپحاناسى قىزىلوردانىڭ ءا.تاجىباەۆ اتىنداعى امبەباپ كىتاپحاناسىنا كوشىرىلىپ، وعان ارنايى زال بەرىلىپ، سوعان عىلىمي كەڭەسشى رەتىندە جۇمىسقا كىرىسكەلى اعا ءومىرى جايلى كوپ جايتتارعا قانىعا باستادىق. ونىڭ ۇستىنە، ءجاميلا قالتايقىزى قارىنداسىمنىڭ ەشكىمگە بەرمەي، سارى مايداي ساقتاعان اكەسى قولجازبالارىن ماعان ۇسىنعانى اعا ءومىرىنىڭ قيلى-قيلى قيىن ساتتەرىنە بايلانىستى تانىمدىق گەوگرافيامدى كەڭەيتە ءتۇستى. قالتاي اعانىڭ قولجازبالارىمەن تانىسا كەلە، ونىڭ ءومىردىڭ تالاي قۇقايلارىنا قاسقايا قاراپ، ولارعا قارسى تۇرىپ قالىپ تاسقان قايسار تۇلعا ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. سوندىقتان، ۇلىلار اراسىنداعى كەيبىر كيكىلجىڭدەردى كەرى اينالدىرماي، ەشكىمنىڭ ار-وجدانىنا تيىسپەي، ولاردىڭ بولمىسىنىڭ بوياۋىن وزگەرتپەي، ناقتى دالەلدەمەلەر مەن دايەكتەمەلەر ارقىلى بايانداۋدى ماقسات ەتتىم.

قالتاي اعا تاعدىرىنىڭ اۋىرتپالىق باستاۋى – əكەسىنىڭ جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتانىپ، 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن ۋاقىتىندا جاتقان سىڭايلى. ەسكىشە ساۋاتتى، بىرنەشە تىلدەردى مەڭگەرگەن قالاعاڭنىڭ جۇرت اراسىندا «قارامولدا» اتانعان əكەسى – اقىن، ءدىندار مۇحامەدجان (1888-1937 جج) ساياسي ساۋاتتى كىسى بولعان. كەڭەستىك قوعامنىڭ اقىرى قايىر بولمايتىنىن سەزگەن ول «زامان-اي» دەگەن ولەڭ شىعارىپ، سول ءۇشىن اتىلىپ كەتكەن. تاعدىر تابىستىرعان قوس تۇلعا شىڭعىس پەن قالتاي «حالىق جاۋىنىڭ بالالارى» دەگەن جەكسۇرىن جالامەن قورلاۋ مەن كەمسىتۋدىڭ، جəبىرلەۋ مەن جەكىرۋدىڭ تالايلارىن كورىپ وسەدى. بىراق ەكەۋى دە قايتپايدى، قاجىمايدى، جاسىمايدى. مۇحامەدجان əكەيدىڭ ايىپتاۋ قاعازىن دا، جوعارىدا اتالعان ولەڭنەن دە باسقا: «سوۆەت مەملەكەتىن قۇلاتىپ، تۇرىك مەملەكەتىن قۇرۋعا جاق بولعان» دەگەن جالا دا بار ەكەن. قالاعاڭ كوپ جىلعى ىزدەنىسىنىڭ نəتيجەسىندە 1954 جىلى əكەسىنىڭ زاڭدى اقتالۋ قاعازىن العانمەن، كۇلكىمەن كومكەرىلىپ، ساياساتپەن استاسىپ جاتاتىن شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋدا «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن سەزىكتىڭ سالقىنىن تالاي تارتىپتى. قىزىلوردا پەدينستيتۋتىنىڭ ءتىل-əدەبيەت فاكۋلتەتىندە 2 جىل وقىعان قالاعاڭ تاشكەنتتەگى ن.وستروۆسكي اتىنداعى ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اراب-پارسى ءتىلى فاكۋلتەتىنە تۇسپەكشى بولادى. بىراق əكەسىنىڭ «كەسىرىنەن» بۇل ويى جۇزەگە اسپايدى. سودان كەيىن تاشكەنتتەگى ونەر ينستيتۋتىنىڭ ورىس بولىمىنە قابىلدانادى. الايدا، مۇندا دا əكەسىنىڭ جايى الدىنان شىعا بەرگەسىن، پروفەسسور ميحايل موروزوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن مəسكەۋدىڭ ا.ن.لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس-ىنە اۋىسادى. ونى 1953 جىلى «تەاتر تاريحى مەن تەورياسى» ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك ءبىتىرىپ، سوندا وقىتۋشىلىققا، كەيىن اسپيرانتۋراعا قالدىرىلادى. قالاعاڭ العاش جازا باستاعان 1952- 1953 جىلدارى الماتىعا ەكى رەت وندىرىستىك تəجىريبەدەن وتۋگە كەلەدى. سول كەزدە «كازاحستانسكايا پراۆدا»، «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرىنە «قازاق تەاتر ونەرىن زەرتتەۋدىڭ مəسەلەلەرى» دەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ پروبلەمالىق ماقالاسى جاريالانادى. بۇعان دەيىن əكەسى جايلى ارىزداردان قورقىپ، مəسكەۋدە وقيتىنىن جاسىرىپ جۇرگەن قالاعاڭنىڭ لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىنىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى ەكەنى اتالعان ماقالالار ارقىلى ەلگە بەلگىلى بولادى. ماقالا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ونەر سەكتورىن دا كەڭ تالقىلانادى. كوپ ۇزاماي ب.ەرزاكوۆيچتىڭ قولى قويىلعان جۇمىسقا شاقىرۋ قاعازى كەلىپ، ءومىربايانى مەن انكەتاسىن سۇراتادى. سول جولى əكەسىنىڭ 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەنىن جاسىرماي جازىپ جىبەرەدى. ءبىتىرۋ مەملەكەتتىك ەمتيحانىن تاپسىرىپ جاتقاندا، سول ب.ەرزاكوۆيچتەن «ورىن بولماعان سەبەپتى جۇمىسقا الا المايمىز» دەگەن قاعاز كەلەدى. قازاقستاندا 1953 جىلى مəدەنيەت مينيسترلىگى قۇرىلىپ جاتقاندا، مينيستر قايىرعالي بايعاليەۆ مامان تاپشىلىعىنا وراي، گيتيس-ءتىڭ رەكتورىنا ءوتىنىش ايتىپ، قالاعاڭدى الماتىعا الدىرادى. بىردەن مينيسترلىك تە درامالىق شىعارمالاردى ساراپتان وتكىزەتىن ءبولىمنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. ءومىردىڭ شارشى الاڭىنا جاستىق جالىنىمەن شىققان 26 جاستاعى مامان سول سəتتەن əدەبيەت سىنىنا قۇلاش ۇرادى. سونىڭ ءبىرى – سəبيت مۇقانوۆتىڭ 1948 جىلى شىققان «سىرداريا» رومانىنا ايتقان سىنى بولدى. مىنە، تاپ سول كۇندەردە تەاتر كوريفەيى شاحمەت قۇسايىنوۆ وعان: «بىزدەردى سىناي بەرگەنشە، ءوزىڭ ەڭ بولماسا ءبىر اكتىلى پەسا جازىپ كورسەڭشى، سوندا تۇسىنەسىڭ»، – دەگەن ەكەن. وسى ءسوز قالاعاڭا قامشى بولىپ ءتيىپ، ول سول كەزدەن باستاپ بىرىڭعاي دراما جازۋعا قاراي ويىسادى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ 1966 جىلعى ناۋرىزدا وتكەن پلەنۋمىندا عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دۋالى اۋزىمەن قالجان نۇرماحانوۆ، قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ، قالتاي مۇحامەدجانوۆ «جاس نيگيليستەر» اتانادى. بۇل تۋرالى اعانىڭ ءوزى كەيىن: «البىرتتىقپەن اۋزىمىزعا كەلگەندى ايتىپ، قالامىمىزعا ىلىنگەننىڭ ءبəرىن جازا بەرسەك كەرەك. جاسىراتىنى جوق، ۇلى ۇستازدىڭ بۇل ايتقانى بىزگە ومىرلىك ساباق بولدى»، – دەپ جازىپتى.

ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ دراماتۋرگيا سالاسىنداعى ءتول شىعارماسى – «بولتىرىك بورىك استىندا» كومەدياسى 1959 جىلعى اقپاندا قازىرگى م.Əۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردا العاش رەت قويىلدى. شىعارمانىڭ نەگىزى – ۇلت مəدەنيەتى مەن تىلىنەن قازىرگى جاس- تاردىڭ قول ءۇزىپ بارا جاتۋى. اۆتور ءومىر دە بولعان مارفۋعا مەن ارىستان وبرازدارى ارقىلى بىلىمسىزدىك، مانساپقورلىق، ۇلتتىق əدەت-عۇرىپ، انا تىلىنەن بەزىنۋ سياقتى قوعامدا ءجيى كەزدەسە باستاعان كەلەڭسىزدىكتەردى اششى كۇلكىمەن كورەرمەنگە جەتكىزەدى. كومەديا جۇرتشىلىق اراسىندا ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. سوندىقتان بيلىك باسىنداعىلار ءۇشىن دە بۇل بەيجاي قالاتىن نəرسە ەمەس-ءتىن. سول كەزدەگى كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات جونىندەگى حاتشىسى نۇرىمبەك ءجاندىلدين جازۋشىلار وداعىنىڭ سەزىندە: «بولتىرىك بورىك استىندا» پەساسىنىڭ اۆتورى جاس جىگىت بولماسا، قويۋشى رەجيسسەرى مەن əرتىستەرى كىلەڭ جاستار بولماسا، ورىس ءتىلىن مازاق ەتىپ، ۇلى حالىقپەن دوستىعىمىزعا قاياۋ سالعانى ءۇشىن، ۇلتشىلدىق باعىتتاعى سارىنى ءۇشىن ءبىزدىڭ بۇل قويىلىمدى مۇلدەم جاۋىپ تاستاۋىمىز حاق ەدى. بىراق ءبəرى جاستار بولعان سوڭ əزىرگە كەڭشىلىك جاساپ وتىرمىز»، – دەگەن سوزىندە ءبىراز زəر جاتتى.

سودان كەيىن-اق گازەتتەر پەسا جايلى سىن ماقالالاردى تولاسسىز اعىتا باستادى. سول تۇستا «الماتينسكايا پراۆدا» گازەتىندە Əنۋار ءƏلىمجانوۆتىڭ: «يز پۋشكي پو ۆوروبيام»، «قازاق əدەبيەتىندە» ش.ايمانوۆتىڭ «ونەرلى جاسقا وتكىر سىن» اتتى ماقالالارى جاريالاندى. «بولتىرىك بورىك استىندا» كومەدياسى كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنىلىپ كەتىپ، باسشىلار تاراپىنان قولداۋ بولماعاندىقتان، جاستار ۇيىمدارى مەن قالا ستۋدەنتتەرى 1959 جىلعى مامىردا پەسانى تالقىلاۋعا ارنالعان كورەرمەندەر كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىردى. وندا سويلەگەن قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ارحيتەكتور شوتا ۋəليحانوۆتىڭ ءسوزى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. ونىڭ قالتاي اعانىڭ قولجازبالار قورىنان الىنعان ءسوز ءمəتىنىن دە: «كەيبىر اۆتورلاردىڭ پەسالارىندا «اتتىڭ سۇلى جەيتىنىن»، قىستىڭ كۇنى پەشتىڭ جاعىلاتىنىن «ايتىپ»، «جاڭالىق» اشقانىنداي ەمەس، دراماتۋرگ قالتاي مۇحامەدجانوۆ ءومىر قاي نارىنان الىنعان شىنايى بەينەلەر جاسايدى. سولاردىڭ ءبىرى مارفۋعا دەي كەلىپ: «جاقىندا «الماتينسكايا پراۆدا» گازەتىنەن ءوزىم جاقسى كورەتىن جازۋشى Əنۋار ءƏلىمجانوۆتىڭ وسى كومەديا تۋرالى جازىلعان ماقالاسىن وقىدىم. ماقالاداعى «ۆوپروسى يزۋچەنيا رودنوگو يازىكا دليا ناس نە ياۆلياەتسيا وبششەستۆەننوي پروبلەموي» دەگەن جولدار مەنى تاڭعالدىرىپ قانا قويعان جوق، قاتتى رەنجىتتى. جازۋشى: «ءƏرتۇرلى جاعدايمەن انا ءتىلىن بىلمەيتىندەر از با، ول جاققا نازار اۋدارماۋ كەرەك ەدى»، – دەپ قورىتادى. اتالعان كومەديا ءۇشىن قالتاي اعانىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن قارا بۇلت سپەكتاكلدى ورتالىق كوميتەتتىڭ ەكىنشى حاتشىسى فازىل كəرىبجانوۆتى، قالا باسشىسى احمەت ءƏدىلوۆتى ەرتىپ بارىپ كورگەن م.Əۋەزوۆتىڭ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە «بۇل كۇلكىگە دəن ريزامىز!» دەگەن ماقالا سى شىققاننان كەيىن سەرپىلەدى. ول زاڭدى دا. سەبەبى، «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنا لۋي اراگوننان «حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى» دەپ باعا العان لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، جيىرمادان استام شەتەلدەردە بولىپ، ادامزات قوعامىنىڭ دامۋى، رۋحاني ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن شەكسىز ۇلەس قوسقان əلەم تانىعان ساياساتكەر Əۋەزوۆ پەن جەرگىلىكتى بيلىك تە ساناسۋعا ءمəجبۇر بولعان. وتكەن كەڭەستىك كەزەڭ تۇيتكىلدەرىنىڭ ارعى جاعىندا تالاي دۇنيەلەر جاتقان اششى كۇلكىمەن ەلگە جەتكىزەتىن قالتاي اعا شىعارمالارىنىڭ قايسىسى بولسا دا، تالاس-تارتىسپەن ساحناعا جول تارتىپ، كورەرمەندەرىمەن قاۋىشاتىن. 60-جىلدارداعى əدەبي جيىنداردىڭ بىرىندە جەر ايدالىپ كەلگەن اقساقال اقىن قالاعاڭنىڭ əكەسى مۇحامەدجان ءپىرəداردىڭ اباقتىدا ءبىر تۇنەپ ۇلگەرمەي جاتىپ، وزگەلەرگە ورىن بوساتۋ ءۇشىن سوتسىز، تەرگەۋسىز اتىلىپ كەتكەنىن ءوز كوزىمەن كورگەنىن جىلاپ تۇرىپ ەستىرتىپ: «قايداسىڭ، قالتايجان؟! بۇدان حابارىڭ بار ما ەدى؟» – دەپ سۇراعاندا، جازۋشى سوستيا قاراپ: «ەستىپ تۇرمىن، بىلەمىن، اعا» – دەپ ەدى. قالاعاڭنىڭ ساڭق ەتكەن داۋسىن 1962 جىلى جازىپ بىتىرگەن «مەنىڭ دەرتىم» دراماسى ايتقىزعان بولاتىن. قابىلدانۋى قابىلدانعانمەن، تەاترلاردا قويىلعان جوق. ونىڭ əۋەلدە ساحناعا جول تارتپاۋى، بىرىنشىدەن، سوناۋ 30-جىلداردىڭ رەپرەسسياسىنا قاتىسى بار ءبىرتالاي ادامداردىڭ əر الۋان əكىمشىلىك لاۋازىمدارىندا نىق وتىرعانىنان بولاتىن. ەكىنشىدەن، əدەبيەت پەن ونەر توڭىرەگىندە ەڭبەكتەتەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەندەر سوناۋ جىلداردىڭ ساناعا سالعان ۇرەيىنەن ءəلى ارىلماعان ەدى. «مەنىڭ دەرتىم» دراماسى كەيىن «ءبىز پەرىشتە ەمەسپىز» دەگەن اتپەن شىعىپ، ع.مۇسىرەپوۆتىڭ باسقارۋىنداعى جازۋشىلار وداعىندا تالقىلاۋدا جوعارى باعا الىپ، تەاترعا ۇسىنىلادى. بىراق بىرەۋلەردىڭ «سىبىرىمەن» ورتالىق كوميتەتكە جەتىپ، 1964 جىلعى وكتيابر پلەنۋمىندا ءبىرىنشى حاتشى يسمايل يۋسۋپوۆتىڭ بايانداماسىندا «سوۆەت شىندىعىنا قارا كۇيە جاققان شىعارما» رەتىندە اتاپ كورسەتىلەدى. ءسويتىپ، تەاتر ساحناسىنا دايىندالىپ جاتقان جەرىنەن جابىلادى. بۇل جايلى قالاعاڭ كۇندەلىگىنە: «بۇگىن يۋسۋپوۆتىڭ بايانداماسىندا اتىمىز شىعا باستادى. دەمەك، بۇل ەندى ءبىراز داۋعا اپارادى-اۋ»، – دەپ جازىپتى. ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جانعا، ابايشا ايتقاندا، «مىڭ مەن جالعىز الىسۋ» وڭاي بولمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. وسىنداي سəتتەردىڭ بىرىندە قالاعاڭ كۇندەلىگىنەن: «اللا تاعالا ىشتەن دە، تىستان دا تۇسىنەتىن ادام تاپتىرماي قور ەتتىڭ-اۋ. ەندى قايتسەم ەكەن؟» – دەگەن جولداردى وقىدىم. بىلاي تارىققانىن ەشكىمگە بىلدىرمەي كۇندەلىگىنە عانا جازعانىنا قاراعاندا، قالاعاڭ شىعارماشىلىق شابىتىن بəسەڭدەتپەي ءوزىن-ءوزى قايراعان-اۋ!

مىنە، كەزىندە يسمايل يۋسۋپوۆ جاپتىرىپ تاستاعان «ءبىز پەرىشتە ەمەسپىز» پەساسىن ارادا شيرەك عاسىر وتكەندە، 1988 جىلى كەلەسى ءبىرىنشى حاتشى گەننادي كولبين ساحناعا شىعارۋعا رۇقسات ەتكەن ەكەن. ونىڭ اقپان ايىندا وتكەن ءبىرىنشى پرەمەراسىنا ءبىرىنشى حاتشى نوكەرلەرىمەن كەلىپ قاتىسادى. 1986 جىلعى جەلتوقسان ىزعارىنىڭ باسىلماي تۇرعاندىعىنان زالداعى كورەر مەندەردىڭ قول شاپالاقتارى الدىڭعى قاتاردا وتىرعان لاۋازىم يەلەرىنە تۇرپىدەي تيەدى. سوندىقتان سپەكتاكل اياقتالعان كەزدە تەاتر باسشىلىعى دايىنداعان داستارقانىنان اۋىز تيمەي، اسىعىس شىققان كولبين: «سمەلايا، ينتەرەسنايا ۆەشش»، دەگەننەن اسا الماسا، قاسىنداعىلار: «وكازىۆاەتسيا ۋ ناس ەست سۆوي شاتروۆ»، «دا، پونياتنو…»، دەپ كەكەتىپ كەتكەننەن ارىعا بارا ال مايدى. وسىدان كەيىن-اق پەسانىڭ باسقا تەاترلارعا قويىلۋىنا تىيىم سالىنادى. تاريحي حرونولوگياسىنا قاراعاندا، 1966 جىلى جازىلىپ، كەلەسى جىلى ساحنالانعان قالاعاڭنىڭ «جات ەلدە» دراماسى ەش تالاس تارتىسسىز، ايقاي-شۋسىز كورەرمەندەرگە جەتكەندەي كورىنەدى. ۇكىمەت تاراپىنان كومەدياعا تاپسىرىس العان اۆتور دىڭ كەنەت دراماعا اۋىسۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ول سول تۇستا «گولوس امەريكي»، «بي- بي-سي»، «سۆوبودنايا ەۆروپا» راديوستانسالارىنىڭ كۇن سايىنعى تۇيمەدەيدى تۇيەدەي ەتكەن ساياسي سوقىرلىعىنا قايتارىلعان ناقتى جاۋاپ ەدى.

شىعارمانى جازۋ ۇستىندە اۆتور بۇرىن قۇپيا سانالاتىن، «جابىق»، «جاسىرىن»، «قاۋىپتى» دەلىنىپ كەلگەن سان الۋان قۇجاتتارمەن تانىستى. ولاردان وزىنە كەرەگىن تاۋىپ الىپ، قۇربان، اسان، جۇمان، كəرىم، بەكمىرزا، بايبول وبرازدارى ارقىلى تاعدىردىڭ əر الۋان شىرعالاڭىمەن وتانىنان كوز جازىپ، پۇشايمان بولعانداردىڭ تۋعان ەلىن، جەرىنە دەگەن ساعىنىشتارىن شىنايى كورسەتەدى. درامالىق تۋىندىلارعا جاريالانعان رەسپۋبليكالىق جابىق بəيگەدە جۇلدە العان «جات ەلدە» دراماسى تاقىرىبىمەن، əلەۋمەتتىك-ساياسي ۇستانىمىمەن، قازاق əدەبيەتىندەگى توسىن سيپاتىمەن، جاڭالىعىمەن، وتكىر كۇرەسكەرلىك داۋسىمەن، اششى شىندىعىمەن كورەرمەندەرىن ءدۇر سىلكىندىردى. قالتاي قارىمىنىڭ شىرقاۋ شەگى – تاعدىرلاس دوسى ش.ايتماتوۆپەن بىرگە جازعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» دراماسى. كەيىن شىقاڭ شىعارمانىڭ تۋ تاريحى تۋرالى ءوزىنىڭ «مەنىڭ قالتاي دوسىم» دەگەن ماقالاسىندا مەيلىنشە قىسقا ءəرى ناقتى ايتقان. ول پەسانىڭ يدەياسى مەن ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى وزىنىكى دە، دراماتۋرگيا تۇرىندە جازىلۋى قالاعاڭا تيەسىلى ەكەنىن اشىپ ايتىپتى. وسى تۋىندى 1972 جىلى كسرو-نىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا مəسكەۋدىڭ «سوۆرەمەننيك» تەاترىندا باس رەجيسسەر گالينا ۆولچەكتىڭ العالاۋىمەن «ۆوسحوجدەنيە نا فۋدزيامۋ» دەگەن اتپەن قويىلىپ، اتاعى əلەمدى ارالاپ كەتتى. بىراق مۇنىمەن ەل ىشىندە قالەكەڭە شابۋىل جاساۋ تىيىلعان جوق. كورە الماۋشىلار قولدارىنان كەلگەنشە «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋگە» كەدەرگى كەلتىرىپ باقتى. سونىڭ سالدارىنان ول م.Əۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق تەاتردا تەك 1975 جىلى عانا ساحنالاندى. بۇل امالسىزدىققا سپەكتاكلدىڭ «سوۆرەمەننيك» تەاترىندا قويىلۋى جايىندا ك.سيمونوۆ («يزۆەستيا»، 1 فەۆرال.، №28. 1978), ە.سۋركوۆتىڭ («پراۆدا» 16 يانۆار، 1978), ۆ.ماكسيموۆ («ۆەچەرنيايا موسكۆا»، 27 يانۆار، 1971), ب.پانكين («كومسومولسكايا پراۆدا»، 20 يانۆار، 1973), ۆ.لەۆين («سوۆەتسكايا كۋلتۋرا»، №66. 24 يۋن، 1974) سياقتى اتتارىن əلەم تانيتىن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ تارتىمدى، تانىمدىق ماقالالارى əسەر ەتكەنگە ۇقسايدى. سەبەبى، كۇڭكىلدەۋشىلەر جوعارىداعىلاردىڭ كولەڭكەسىندە قالعاندارى مەن بىرگە، كورەرمەندەردىڭ دە ولاردىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەيتىنىن سەزىنگەن دە بولۋى كەرەك!

شىعارمانىڭ شەتەلدەگى قويىلىمداعى پرەمەرالارىنا شاقىرۋ السا دا، وعان بارۋدىڭ تالاي ماشاقاتتارىن باستان وتكىزگەن قالاعاڭنىڭ الدىن «حالىق جاۋى» اتانعان ءوز əكەسى ءنىڭ كەس-كەستەي بەرگەنىن، وسى فاكتىنىڭ كۇندەۋشىلەرىنىڭ كوسەۋى بولعانىن دا بىلەتىنمىن. پەسانىڭ ءمəتىنىنىڭ تارالۋى دا جاتقان تاريح. ول تەك 6 جىلدان كەيىن عانا قالاعاڭنىڭ 2 تومدىعىندا عانا جارىق كورىپ، ال ورىسشا تولىق ءمəتىنى 16 جىلدان كەيىن لەنينگرادتان شىعاتىن «اۆرورا» جۋرنالىنىڭ 1988 جىلعى №8 سانىندا جاريالاندى. وسىنىڭ ءوزى قىزعانۋ مەن كورە الماۋشىلىقتىڭ، كۇپىرلىك پەن كۇنشىلدىكتىڭ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي مىسالدارى عوي. بىراق وسىنىڭ بəرىنە قاسقايا قارسى تۇرۋ، ۇنەمى قايراعىن قالتاسىنان تاستاماي جۇرەتىن قالاعاڭنىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى əسەرى بولدى. قالاعاڭ كوزى تىرىسىندە Ə.ءƏلىمجانوۆ، Ə.Əبىشەۆ، س.كەڭەسباەۆتارعا اشىق حات جازىپ، ر.نىسانباەۆپەن تەلە سايىس قا شىقتى. ولار جايلى، كەيبىر شىعارمالارىنىڭ مازمۇنى مەن تاعدىرى جايلى وسىدان ون جىل بۇرىن مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ابىز» اتتى ماقالاسىندا (16.05.2006 ج.) تولىعىراق ايتقان. وعان قوسارىمىز، قالاعاڭ قولجازبالارىنان س.كەڭەسباەۆتىڭ جازباشا جاۋابى مەن Ə.Əبىشەۆتىڭ قالاعاڭا دەگەن ىستىق ىقىلاسقا تولى جازباسى كەزدەستى. ەكى اعالارىمنىڭ رەسمي باسپالاردا جاۋاپتارى شىقپاپتى. سونى ەسكەرىپ، كەيىنگى جاستار ءۇشىن ۇلىلاردىڭ تارازىلاسىپ تاتۋلاساتىنىن ءبىلسىن دەپ رەسپۋبليكالىق «ءتىل ساقشىسى» گازەتىنە اكادەميك س.كەڭەسباەۆتىڭ «جاريالىلىق مەرەيىنە داق تۇسىرمەيىك» دەگەن جاۋابىن جاريالاتتىم.

بەلگىلى جازۋشى Ə.Əبىشەۆ اعا «قارقارالى» اتتى جۋرنالدىڭ 1991 جىلعى 4-نومىرىندە جارىق كورگەن «مەن كەشكەن تايعاق كەشۋلەر» دەگەن كولەمدى ەسسەسىندە قالتاي ءىنىسىن «تۇيرەپ» ءوتىپتى. وندا: «م.س.گورباچەۆتىڭ سوزىمەن ايتقان دا، «ءبىلىم جاعىنان مەيلىنشە جەتىلگەن، ساياسي جاعىنان مەيلىنشە كەمەلدەنگەن بولىپ كورىنۋى» مانساپقا جەتۋ ءۇشىن جاساپ العان جالاۋى. عابيت اعامىزدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، وقىعان ناداندىق. سونىڭ ءبىر كەيپى – قالتاي مۇحامەدجانوۆ. مەن ونىڭ 1988 جىلى (دۇرىسى 1987 جىلى – ق.ق) «پراۆدا» گازەتىندە حالقىمىزدى قارالاعان ماقالاسىنىڭ شەتىنە مىنانداي سوزدەر جازىپپىن: «قالتاي، سەن جەلتوقسان قارعىسىنا كۇيىنىپ ايتقان بىلتىرعى ءبىر سوزىڭدە: «قازاق بولماي، قوجا بولعانىما قۋانامىن» دەپ ەدىڭ، مىنا ماقالاڭدى وقىعاننان كەيىن مەن سەنىڭ قازاق بولماعانىڭا قاتتى قۋاندىم. ويتكەنى، سەن قازاقتىڭ ءبىر وپاسىزىن ازايتىپسىڭ…»، – دەپ جازىپتى Ə.Əبىشەۆ اعا. بۇل ماقالا جايلى قالاعاڭ: «كەلەسى جىلى وكتيابر ايىندا «پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ت.ەسىلباەۆتىڭ وتىنىشىمەن جەلتوقساننىڭ تۋ سەبەپتەرى تۋرالى 20 بەتتىك ماقالا جازدىم. وندا قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارىندا حالقىمىزدىڭ وتكەن تاريحى، رۋحاني مۇراسى وقىلمايتىندىعىن، ەل باسىن داعىلاردىڭ ونىمەن ءىسى بولماعانىن باياندادىم. ماقالامدى برۋنو ياسەنسكيدىڭ «نە بويسيا ۆراگوۆ – ۆ حۋدشەم سلۋچاە وني موگۋت تەبيا ۋبيت، نە بويسيا درۋزەي – ۆ حۋدشەم سلۋچاە وني موگۋت تەبيا پرەدات. بويسيا راۆنودۋشنىح – وني نە ۋبيۆايۋت ي نە پرەدايۋت، نو تولكو س يح مولچاليۆوگو سوگلاسيا سۋششەستۆۋەت نا زەملە پرەداتەلستۆا ي ۋبيستۆا» دەگەن ءسوزىن كەلتىرىپ، «نەتەر پيمو راۆنودۋشيە ي ۆ مەجناتسيونالنىح وتنوشەنياح يبو تام، گدە بەرەت ۆەرح راۆنودۋشيە نەت درۋجبى»، دەپ اياقتاعانمىن. بۇل باعدارىمنان مەن بۇگىندە تايمايمىن. ال «پراۆدا» گازەتى ماركس پەن لەنيننەن باسقا كىم جازسا دا، ءوز ساياساتىنا جۇگىندىرىپ جاريالايتىنىن جۋرناليستەر بىلاي تۇرسىن، كەز كەلگەن ساۋاتتى ادام بىلسە كەرەك»، – دەپ جازىپتى.

مەن قالاعاڭنىڭ ماشينكاعا باسىلعان 20 بەتتىك «بويسيا راۆنودۋشيە» دەگەن ماقالاسىن 1987 جىلعى 6 قازاندا «پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان «بويسيا راۆنودۋشنىح» دەگەن نۇسقامەن سالىستىرىپ شىقتىم. Əلجاپپار اعا كۇيىنەتىندەي، گازەت قالاعاڭنىڭ كوپ ويلارىن بۇرمالاپ، تاقىرىبىنىڭ وزىندە وزگەرتىپ باسقان. مۇمكىن قالاعاڭ Əلجاپپار اعاسىنا ءوزى جازعان ماقالانىڭ تولىق ءمəتىنىن كورسەتكەن دە بولار! سودان كەيىن قالتاي ىنىسىنە كەزىندە كۇيىنە وكپەلەگەن Əلجاپپار اعا ماقالانىڭ تولىق مəتىنىمەن تانىسقان مىنا جازباسىن كەلتىرە كەتەيىك: «قىمباتتى قالتاي! قۇرمەتتى قوجا! سەنى وزگەشە اتاعىم كەلەتىنىمنىڭ سەبەبى، وزگەدەن بولەك وزگەشە كورەدى ەكەنمىن. وزگەشە، اشىعىراق ايتقاندا، ەرەكشە كورەتىن سەبەبىم: سەن ءبىز وسكەن توپىراقتا ءوسىپ، ءبىز مəۋەلەگەن باقشادا مəۋەلەسەڭ دە، تامىرىڭدى تەرەڭگە جىبەرىپ جەكە-دارا بويلاپ كەلەدى ەكەنسىڭ. ەشكىمگە ۇقساماي، ەشكىمدى ۇقساتپاي شوقتىق تالىپ كەلەسىڭ. سول ءۇشىن ەكەن سەنى ەرەكشە سۇيەتىنىم. Əرينە، ونىڭ ءبəرىنىڭ تامىرى ادامشىلىقتا جاتىر. بويلاي بەر، مəۋەلەي بەر، əۋەلەي بەر، باۋىرىم. اعالىق اق تىلەگىم وسى. Əلجاپپار». اعالار مەن ىنىلەر اراسىنداعى وسى سىيلاستىق، وسى تۇسىنىستىك كەيىنگىلەرگە ۇلگى بولا بەرگەي دەگەن تىلەگىم دە بار. Əلەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قالتاي اعادان ارتىق ءزəبىر كورگەندەر ساناۋلى-اق شىعار. كوپشىلىك وقىرمان ونى دا ءبىلسىن دەپ ايتىپ وتىرمىن. بۇل وقيعانى جاقىن تۋىستارىنىڭ ءوزى – بىزدەر دە كەيىن بىلدىك. ويتكەنى، قالاعانىڭ كۇلكىسى مەن كەلبەتى، شىرايى مەن شىدامى ىشتە الاۋلاپ جانعان كۇيىگىن بىلدىرمەگەن عوي!

ايتايىن. التاي مۇحامەدجانوۆ – قالاعاڭنىڭ جالعىز ۇلى. ول 1978 جىلى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاراعاندىداعى جوعارعى ميليتسيا مەكتەبىن، 1982 جىلى مəسكەۋدەگى كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اكادەمياسىن ءبىتىرىپ، سوندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان. 1986 جىلعى جەلتوقساندا الماتىداعى مينيسترلىكتىڭ ناشاقورلار مەن كۇرەس ءبولىمى باستىعىنىڭ كاپيتان شەنىندەگى ورىنباسارى بولاتىن. سول جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا التاي ىزدەستىرۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، پولكوۆنيك راحىم مەڭدەشەۆپەن فورماسىز الاڭدا بولادى. كەشكىلىك الاڭداعى شەرۋشى جاستاردى كۇشپەن باسۋ əرەكەتتەرى باستالىپ كەتەدى. الاڭنىڭ قارسى بەتىندەگى اگروپروم ءۇيى الدىندا رەجيسسەر Ə.مəمبەتوۆتى التى ميليتسيونەردىڭ رەزينا سويىلمەن سوققىعا جىعىپ جاتقان جەرىنەن التاي ارالاسىپ، قۇتقارىپ قالادى. الماتىداعى جوعارى ميليتسيا مەكتەبىنىڭ كۋرسانتتارىنا باسشىلىق جاساپ تۇرعان پودپولكوۆنيك پلياسۋليانى كەيىن تانىپ، تۇسىنىك جازدىرتادى. وبكوم، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى، رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋرا تۇسىنىگىن قايتا جازىپ بەرۋدى، Ə.مəمبەتوۆ الاڭدا بۇزاقىلاردىڭ ۇلتتىق سەزىمدەرىن قوزدىراتىن ۇرانداردى ايقايلاپ، ەشكىمدى تىڭداماۋعا شاقىردى»، دەپ جازۋدى تالاپ ەتەدى. بۇعان كونبەگەن التاي اقىرى قىزمەتتەن قۋىلادى. ءۇش جىلدان استام əۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ، اتاسى – مۇحامەدجان تاتقان تۇرمەنىڭ دە ءدəمىن تاتادى. سول التايدىڭ ءىسىن التى رەت قاراپ، ەشتەڭە تاپپاعاندىقتان، قىزمەتىنە قايتا ورالادى. «وسى ءبىر قيىن كەزدە باسشىلىق تاراپىنان باساروۆ (ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى) پەن مەڭدەشوۆ (ىزدەستىرۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنباسارى) قولدادى. ال پاپام جاعىنان Ə.نۇرپەيىسوۆ، Ə.جۇماباەۆ، Ə.كەكىلباەۆ، ف.وڭعارسىنوۆا ماعان رۋحاني دەمەۋ بولدى»، – دەپ ەسكە الادى التاي. جالعىز ۇلىنىڭ جازىقسىزدان جازىقسىز ءىستى بولۋىن əكەسى قالتاي اعا مەن اناسى فاريدا جەڭگەيدىڭ قانشالىقتى قينالا كوتەرگەنىن جازىپ جەتكىزۋ قولىمنان كەلمەيدى. ول تۇسىنىكتى دە. 18 جەلتوقسان كۇنى ساعات 16.00-دە ونەر جəنە مəدەنيەت قايراتكەرلەرى ر.باعلانوۆا، ە.سەركەباەۆ، ق.مۇحامەدجانوۆ، Ə.كەكىلباەۆ، ش.مۇرتازا، ە.راحماديەۆ، ت.Əبدىكوۆ الاڭعا كەلىپ، جاستاردى اقىلعا كەلۋگە شاقىرادى. بىراق بۇلاردى ەشكىم تىڭداماي، اقىرى جازىقسىز جاستاردىڭ قانى توگىلدى. «سوۆەتسكايا كۋلتۋرا» گازەتىنىڭ (24 جەلتوقسان، 1987 ج.) ءبىر نومىرىندە: «دراماتۋرگيا روزوۆا، سالىنسكوگو، ماكاەنكو، مۋحامەدجانوۆا، كولوميتسا وتكرىتو ي ستراستنو ۆىستۋپيلا پروتيۆ تاكيح ماسسوۆىح ياۆلەني ۆ زاستوينىي پەريود كاك زلوۋپوترەبلەنيە ۆلاستيۋ، كارەريزم، كوررۋپتسيا، چۆانستۆو، گراجدانسكايا پاسسيۆنوست»، – دەپ جازىپتى.

قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەردى ءəرتۇرلى دəرەجەدەگى باسشىلاردىڭ «كوڭىلدەرىنە قاراماي شىجعىرا» ايتۋدان قالاعاڭ تايعان ەمەس. سوندىقتان دا بولار، كورە الماۋشىلىقتىڭ تالاي كەساپات-كەسىرىن كورگەن. بىراق قالاعاڭ ەڭكەيمەدى، قايىسپادى، قايتا قاقتىعىس پەن قالىپتاسىپ، جىگەرلەنە ءتۇستى. سوندىعىمەن قايسار تۇلعالى قالاعاڭ بولىپ ءبəرىمىزدىڭ جادىمىزدا قالدى.

 

 

 

 

 

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان