Ğalımnıñ hatı

Qaysar twlğa edi Qalağañ

Qazbay QWDAYBERGENOV, Qorqıt ata atındağı QMU professorı, Q.Mwhamedjanov kitaphanasınıñ ğılımi keñesşisi

 Qazaqstannıñ halıq jazuşısı, tanımal dramaturg Qaltay Mwhamedjanovtıñ şığarmalarımen birşama tanıs bolğanmen, onıñ ömiriniñ keybir twstarınan habarımız şamalı eken. Oblıs äkimi Qırımbek Köşerbaevtıñ tikeley wsınısımen Qalağanıñ jeke kitaphanası Qızılordanıñ Ä.Täjibaev atındağı ämbebap kitaphanasına köşirilip, oğan arnayı zal berilip, soğan ğılımi keñesşi retinde jwmısqa kiriskeli ağa ömiri jaylı köp jayttarğa qanığa bastadıq. Onıñ üstine, Jämila Qaltayqızı qarındasımnıñ eşkimge bermey, sarı mayday saqtağan äkesi qoljazbaların mağan wsınğanı ağa ömiriniñ qilı-qilı qiın sätterine baylanıstı tanımdıq geografiyamdı keñeyte tüsti. Qaltay ağanıñ qoljazbalarımen tanısa kele, onıñ ömirdiñ talay qwqaylarına qasqaya qarap, olarğa qarsı twrıp qalıp tasqan qaysar twlğa ekenine közimiz jetti. Sondıqtan, wlılar arasındağı keybir kikiljiñderdi keri aynaldırmay, eşkimniñ ar-ojdanına tiispey, olardıñ bolmısınıñ boyauın özgertpey, naqtı däleldemeler men däyektemeler arqılı bayandaudı maqsat ettim.

Qaltay ağa tağdırınıñ auırtpalıq bastauı – əkesiniñ jazıqsız «halıq jauı» atanıp, 1937 jılı atılıp ketken uaqıtında jatqan sıñaylı. Eskişe sauattı, birneşe tilderdi meñgergen Qalağañnıñ jwrt arasında «Qaramolda» atanğan əkesi – aqın, dindar Mwhamedjan (1888-1937 jj) sayasi sauattı kisi bolğan. Keñestik qoğamnıñ aqırı qayır bolmaytının sezgen ol «Zaman-ay» degen öleñ şığarıp, sol üşin atılıp ketken. Tağdır tabıstırğan qos twlğa Şıñğıs pen Qaltay «halıq jauınıñ balaları» degen jekswrın jalamen qorlau men kemsitudiñ, jəbirleu men jekirudiñ talayların körip ösedi. Biraq ekeui de qaytpaydı, qajımaydı, jasımaydı. Mwhamedjan əkeydiñ ayıptau qağazın da, joğarıda atalğan öleñnen de basqa: «Sovet memleketin qwlatıp, türik memleketin qwruğa jaq bolğan» degen jala da bar eken. Qalağañ köp jılğı izdenisiniñ nətijesinde 1954 jılı əkesiniñ zañdı aqtalu qağazın alğanmen, külkimen kömkerilip, sayasatpen astasıp jatatın şığarmaların jarıqqa şığaruda «halıq jauınıñ balası» degen seziktiñ salqının talay tartıptı. Qızılorda pedinstitutınıñ til-ədebiet fakul'tetinde 2 jıl oqığan Qalağañ Taşkenttegi N.Ostrovskiy atındağı Ortalıq Aziya universitetiniñ arab-parsı tili fakul'tetine tüspekşi boladı. Biraq əkesiniñ «kesirinen» bwl oyı jüzege aspaydı. Sodan keyin Taşkenttegi öner institutınıñ orıs bölimine qabıldanadı. Alayda, mwnda da əkesiniñ jayı aldınan şığa bergesin, professor Mihail Morozovtıñ wsınısımen Məskeudiñ A.N.Lunaçarskiy atındağı GITIS-ine auısadı. Onı 1953 jılı «Teatr tarihı men teoriyası» mamandığı boyınşa üzdik bitirip, sonda oqıtuşılıqqa, keyin aspiranturağa qaldırıladı. Qalağañ alğaş jaza bastağan 1952- 1953 jıldarı Almatığa eki ret öndiristik təjiribeden ötuge keledi. Sol kezde «Kazahstanskaya pravda», «Socialistik Qazaqstan» gazetterine «Qazaq teatr önerin zertteudiñ məseleleri» degen ğılımi-zertteu problemalıq maqalası jariyalanadı. Bwğan deyin əkesi jaylı arızdardan qorqıp, Məskeude oqitının jasırıp jürgen Qalağañnıñ Lunaçarskiy atındağı teatr öneri institutınıñ 5-kurs studenti ekeni atalğan maqalalar arqılı elge belgili boladı. Maqala Qazaqstan Ğılım akademiyasınıñ öner sektorın da keñ talqılanadı. Köp wzamay B.Erzakoviçtiñ qolı qoyılğan jwmısqa şaqıru qağazı kelip, ömirbayanı men anketasın swratadı. Sol jolı əkesiniñ 1937 jılı atılıp ketkenin jasırmay jazıp jiberedi. Bitiru memlekettik emtihanın tapsırıp jatqanda, sol B.Erzakoviçten «orın bolmağan sebepti jwmısqa ala almaymız» degen qağaz keledi. Qazaqstanda 1953 jılı Mədeniet ministrligi qwrılıp jatqanda, ministr Qayırğali Bayğaliev maman tapşılığına oray, GITIS-tiñ rektorına ötiniş aytıp, Qalağañdı Almatığa aldıradı. Birden ministrlik te dramalıq şığarmalardı saraptan ötkizetin bölimniñ bas redaktorı bolıp tağayındaladı. Ömirdiñ şarşı alañına jastıq jalınımen şıqqan 26 jastağı maman sol sətten ədebiet sınına qwlaş wradı. Sonıñ biri – Səbit Mwqanovtıñ 1948 jılı şıqqan «Sırdariya» romanına aytqan sını boldı. Mine, tap sol künderde teatr korifeyi Şahmet Qwsayınov oğan: «Bizderdi sınay bergenşe, öziñ eñ bolmasa bir aktili p'esa jazıp körseñşi, sonda tüsinesiñ», – degen eken. Osı söz Qalağaña qamşı bolıp tiip, ol sol kezden bastap birıñğay drama jazuğa qaray oyısadı. Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ 1966 jılğı naurızda ötken plenumında Ğabit Müsirepovtiñ dualı auzımen Qaljan Nwrmahanov, Qajıqwmar Quandıqov, Qaltay Mwhamedjanov «jas nigilister» atanadı. Bwl turalı ağanıñ özi keyin: «Albırttıqpen auzımızğa kelgendi aytıp, qalamımızğa ilingenniñ bərin jaza bersek kerek. Jasıratını joq, wlı wstazdıñ bwl aytqanı bizge ömirlik sabaq boldı», – dep jazıptı.

Q.Mwhamedjanovtıñ dramaturgiya salasındağı töl şığarması – «Böltirik börik astında» komediyası 1959 jılğı aqpanda qazirgi M.Əuezov atındağı akademiyalıq teatrda alğaş ret qoyıldı. Şığarmanıñ negizi – wlt mədenieti men tilinen qazirgi jas- tardıñ qol üzip bara jatuı. Avtor ömir de bolğan Marfuğa men Arıstan obrazdarı arqılı bilimsizdik, mansapqorlıq, wlttıq ədet-ğwrıp, ana tilinen bezinu siyaqtı qoğamda jii kezdese bastağan keleñsizdikterdi aşı külkimen körermenge jetkizedi. Komediya jwrtşılıq arasında ülken rezonans tuğızdı. Sondıqtan bilik basındağılar üşin de bwl beyjay qalatın nərse emes-tin. Sol kezdegi KP Ortalıq Komitetiniñ ügit-nasihat jönindegi hatşısı Nwrımbek Jandildin Jazuşılar odağınıñ s'ezinde: «Böltirik börik astında» p'esasınıñ avtorı jas jigit bolmasa, qoyuşı rejisseri men ərtisteri kileñ jastar bolmasa, orıs tilin mazaq etip, wlı halıqpen dostığımızğa qayau salğanı üşin, wltşıldıq bağıttağı sarını üşin bizdiñ bwl qoyılımdı müldem jauıp tastauımız haq edi. Biraq bəri jastar bolğan soñ əzirge keñşilik jasap otırmız», – degen sözinde biraz zər jattı.

Sodan keyin-aq gazetter p'esa jaylı sın maqalalardı tolassız ağıta bastadı. Sol twsta «Almatinskaya pravda» gazetinde Ənuar Əlimjanovtıñ: «Iz puşki po vorob'yam», «Qazaq ədebietinde» Ş.Aymanovtıñ «Önerli jasqa ötkir sın» attı maqalaları jariyalandı. «Böltirik börik astında» komediyası körermender nazarına wsınılıp ketip, basşılar tarapınan qoldau bolmağandıqtan, jastar wyımdarı men qala studentteri 1959 jılğı mamırda p'esanı talqılauğa arnalğan körermender konferenciyasın wyımdastırdı. Onda söylegen Qazaqstanğa eñbegi siñgen arhitektor Şota Uəlihanovtıñ sözi köpşiliktiñ köñilinen şığadı. Onıñ Qaltay ağanıñ qoljazbalar qorınan alınğan söz mətinin de: «Keybir avtorlardıñ p'esalarında «attıñ swlı jeytinin», qıstıñ küni peştiñ jağılatının «aytıp», «jañalıq» aşqanınday emes, dramaturg Qaltay Mwhamedjanov ömir qay narınan alınğan şınayı beyneler jasaydı. Solardıñ biri Marfuğa dey kelip: «Jaqında «Almatinskaya pravda» gazetinen özim jaqsı köretin jazuşı Ənuar Əlimjanovtıñ osı komediya turalı jazılğan maqalasın oqıdım. Maqaladağı «voprosı izuçeniya rodnogo yazıka dlya nas ne yavlyaetsya obşestvennoy problemoy» degen joldar meni tañğaldırıp qana qoyğan joq, qattı renjitti. Jazuşı: «Ərtürli jağdaymen ana tilin bilmeytinder az ba, ol jaqqa nazar audarmau kerek edi», – dep qorıtadı. Atalğan komediya üşin Qaltay ağanıñ basına üyirilgen qara bwlt spektakl'di Ortalıq Komitettiñ ekinşi hatşısı Fazıl Kəribjanovtı, qala basşısı Ahmet Ədilovti ertip barıp körgen M.Əuezovtiñ «Leninşil jas» gazetine «Bwl külkige dən rizamız!» degen maqala sı şıqqannan keyin serpiledi. Ol zañdı da. Sebebi, «Abay jolı» roman-epopeyasına Lui Aragonnan «HH ğasırdıñ eñ wlı şığarmalarınıñ biri» dep bağa alğan Lenindik sıylıqtıñ laureatı, jiırmadan astam şetelderde bolıp, adamzat qoğamınıñ damuı, ruhani ıntımaqtastığı üşin şeksiz üles qosqan əlem tanığan sayasatker Əuezov pen jergilikti bilik te sanasuğa məjbür bolğan. Ötken keñestik kezeñ tüytkilderiniñ arğı jağında talay dünieler jatqan aşı külkimen elge jetkizetin Qaltay ağa şığarmalarınıñ qaysısı bolsa da, talas-tartıspen sahnağa jol tartıp, körermenderimen qauışatın. 60-jıldardağı ədebi jiındardıñ birinde jer aydalıp kelgen aqsaqal aqın Qalağañnıñ əkesi Mwhamedjan pirədardıñ abaqtıda bir tünep ülgermey jatıp, özgelerge orın bosatu üşin sotsız, tergeusiz atılıp ketkenin öz közimen körgenin jılap twrıp estirtip: «Qaydasıñ, Qaltayjan?! Bwdan habarıñ bar ma edi?» – dep swrağanda, jazuşı sostiya qarap: «Estip twrmın, bilemin, ağa» – dep edi. Qalağañnıñ sañq etken dausın 1962 jılı jazıp bitirgen «Meniñ dertim» draması aytqızğan bolatın. Qabıldanuı qabıldanğanmen, teatrlarda qoyılğan joq. Onıñ əuelde sahnağa jol tartpauı, birinşiden, sonau 30-jıldardıñ repressiyasına qatısı bar birtalay adamdardıñ ər aluan əkimşilik lauazımdarında nıq otırğanınan bolatın. Ekinşiden, ədebiet pen öner töñireginde eñbekteterimen közge tüsip jürgender sonau jıldardıñ sanağa salğan üreyinen əli arılmağan edi. «Meniñ dertim» draması keyin «Biz perişte emespiz» degen atpen şığıp, Ğ.Müsirepovtiñ basqaruındağı Jazuşılar odağında talqılauda joğarı bağa alıp, teatrğa wsınıladı. Biraq bireulerdiñ «sıbırımen» Ortalıq Komitetke jetip, 1964 jılğı oktyabr' Plenumında birinşi hatşı Ismail YUsupovtıñ bayandamasında «sovet şındığına qara küye jaqqan şığarma» retinde atap körsetiledi. Söytip, teatr sahnasına dayındalıp jatqan jerinen jabıladı. Bwl jaylı Qalağañ kündeligine: «Bügin YUsupovtıñ bayandamasında atımız şığa bastadı. Demek, bwl endi biraz dauğa aparadı-au», – dep jazıptı. Et pen süyekten jaralğan janğa, Abayşa aytqanda, «mıñ men jalğız alısu» oñay bolmaytını beseneden belgili. Osınday sətterdiñ birinde Qalağañ kündeliginen: «Alla tağala işten de, tıstan da tüsinetin adam taptırmay qor ettiñ-au. Endi qaytsem eken?» – degen joldardı oqıdım. Bılay tarıqqanın eşkimge bildirmey kündeligine ğana jazğanına qarağanda, Qalağañ şığarmaşılıq şabıtın bəseñdetpey özin-özi qayrağan-au!

Mine, kezinde Ismail YUsupov japtırıp tastağan «Biz perişte emespiz» p'esasın arada şirek ğasır ötkende, 1988 jılı kelesi birinşi hatşı Gennadiy Kolbin sahnağa şığaruğa rwqsat etken eken. Onıñ aqpan ayında ötken birinşi prem'erasına birinşi hatşı nökerlerimen kelip qatısadı. 1986 jılğı jeltoqsan ızğarınıñ basılmay twrğandığınan zaldağı körer menderdiñ qol şapalaqtarı aldıñğı qatarda otırğan lauazım ielerine türpidey tiedi. Sondıqtan spektakl' ayaqtalğan kezde teatr basşılığı dayındağan dastarqanınan auız timey, asığıs şıqqan Kolbin: «Smelaya, interesnaya veş'», degennen asa almasa, qasındağılar: «Okazıvaetsya u nas est' svoy Şatrov», «Da, ponyatno…», dep keketip ketkennen arığa bara al maydı. Osıdan keyin-aq p'esanıñ basqa teatrlarğa qoyıluına tıyım salınadı. Tarihi hronologiyasına qarağanda, 1966 jılı jazılıp, kelesi jılı sahnalanğan Qalağañnıñ «Jat elde» draması eş talas tartıssız, ayqay-şusız körermenderge jetkendey körinedi. Ükimet tarapınan komediyağa tapsırıs alğan avtor dıñ kenet dramağa auısuınıñ sebebi nede? Ol sol twsta «Golos Ameriki», «Bi- bi-si», «Svobodnaya Evropa» radiostansalarınıñ kün sayınğı tüymedeydi tüyedey etken sayasi soqırlığına qaytarılğan naqtı jauap edi.

Şığarmanı jazu üstinde avtor bwrın qwpiya sanalatın, «jabıq», «jasırın», «qauipti» delinip kelgen san aluan qwjattarmen tanıstı. Olardan özine keregin tauıp alıp, Qwrban, Asan, Jwman, Kərim, Bekmırza, Baybol obrazdarı arqılı tağdırdıñ ər aluan şırğalañımen otanınan köz jazıp, pwşayman bolğandardıñ tuğan elin, jerine degen sağınıştarın şınayı körsetedi. Dramalıq tuındılarğa jariyalanğan respublikalıq jabıq bəygede jülde alğan «Jat elde» draması taqırıbımen, əleumettik-sayasi wstanımımen, qazaq ədebietindegi tosın sipatımen, jañalığımen, ötkir küreskerlik dausımen, aşı şındığımen körermenderin dür silkindirdi. Qaltay qarımınıñ şırqau şegi – tağdırlas dosı Ş.Aytmatovpen birge jazğan «Köktöbedegi kezdesu» draması. Keyin Şıqañ şığarmanıñ tuu tarihı turalı öziniñ «Meniñ Qaltay dosım» degen maqalasında meylinşe qısqa əri naqtı aytqan. Ol p'esanıñ ideyası men orıs tiline audarıluı öziniki de, dramaturgiya türinde jazıluı Qalağaña tiesili ekenin aşıp aytıptı. Osı tuındı 1972 jılı KSRO-nıñ 50 jıldığı qarsañında Məskeudiñ «Sovremennik» teatrında bas rejisser Galina Volçektiñ alğalauımen «Voshojdenie na Fudziyamu» degen atpen qoyılıp, atağı əlemdi aralap ketti. Biraq mwnımen el işinde Qalekeñe şabuıl jasau tıyılğan joq. Köre almauşılar qoldarınan kelgenşe «Köktöbedegi kezdesuge» kedergi keltirip baqtı. Sonıñ saldarınan ol M.Əuezov atındağı memlekettik akademiyalıq teatrda tek 1975 jılı ğana sahnalandı. Bwl amalsızdıqqa spektakl'diñ «Sovremennik» teatrında qoyıluı jayında K.Simonov («Izvestiya», 1 fevral'., №28. 1978), E.Surkovtıñ («Pravda» 16 yanvar', 1978), V.Maksimov («Veçernyaya Moskva», 27 yanvar', 1971), B.Pankin («Komsomol'skaya pravda», 20 yanvar', 1973), V.Levin («Sovetskaya kul'tura», №66. 24 iyun', 1974) siyaqtı attarın əlem tanitın öner qayratkerleriniñ tartımdı, tanımdıq maqalaları əser etkenge wqsaydı. Sebebi, küñkildeuşiler joğarıdağılardıñ köleñkesinde qalğandarı men birge, körermenderdiñ de olardıñ kösegesin kögertpeytinin sezingen de boluı kerek!

Şığarmanıñ şeteldegi qoyılımdağı prem'eralarına şaqıru alsa da, oğan barudıñ talay maşaqattarın bastan ötkizgen Qalağañnıñ aldın «halıq jauı» atanğan öz əkesi niñ kes-kestey bergenin, osı faktiniñ kündeuşileriniñ köseui bolğanın da biletinmin. P'esanıñ mətininiñ taraluı da jatqan tarih. Ol tek 6 jıldan keyin ğana Qalağañnıñ 2 tomdığında ğana jarıq körip, al orısşa tolıq mətini 16 jıldan keyin Leningradtan şığatın «Avrora» jurnalınıñ 1988 jılğı №8 sanında jariyalandı. Osınıñ özi qızğanu men köre almauşılıqtıñ, küpirlik pen künşildiktiñ soqırğa tayaq wstatqanday mısaldarı ğoy. Biraq osınıñ bərine qasqaya qarsı twru, ünemi qayrağın qaltasınan tastamay jüretin Qalağañnıñ densaulığına da keri əseri boldı. Qalağañ közi tirisinde Ə.Əlimjanov, Ə.Əbişev, S.Keñesbaevtarğa aşıq hat jazıp, R.Nısanbaevpen tele sayıs qa şıqtı. Olar jaylı, keybir şığarmalarınıñ mazmwnı men tağdırı jaylı osıdan on jıl bwrın Mwhtar Qwl-Mwhammedtiñ «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanğan «Abız» attı maqalasında (16.05.2006 j.) tolığıraq aytqan. Oğan qosarımız, Qalağañ qoljazbalarınan S.Keñesbaevtıñ jazbaşa jauabı men Ə.Əbişevtiñ Qalağaña degen ıstıq ıqılasqa tolı jazbası kezdesti. Eki ağalarımnıñ resmi baspalarda jauaptarı şıqpaptı. Sonı eskerip, keyingi jastar üşin wlılardıñ tarazılasıp tatulasatının bilsin dep respublikalıq «Til saqşısı» gazetine akademik S.Keñesbaevtıñ «Jariyalılıq mereyine daq tüsirmeyik» degen jauabın jariyalattım.

Belgili jazuşı Ə.Əbişev ağa «Qarqaralı» attı jurnaldıñ 1991 jılğı 4-nömirinde jarıq körgen «Men keşken tayğaq keşuler» degen kölemdi essesinde Qaltay inisin «tüyrep» ötipti. Onda: «M.S.Gorbaçevtiñ sözimen aytqan da, «bilim jağınan meylinşe jetilgen, sayasi jağınan meylinşe kemeldengen bolıp körinui» mansapqa jetu üşin jasap alğan jalauı. Ğabit ağamızdıñ sözimen aytqanda, oqığan nadandıq. Sonıñ bir keypi – Qaltay Mwhamedjanov. Men onıñ 1988 jılı (dwrısı 1987 jılı – Q.Q) «Pravda» gazetinde halqımızdı qaralağan maqalasınıñ şetine mınanday sözder jazıppın: «Qaltay, sen Jeltoqsan qarğısına küyinip aytqan bıltırğı bir söziñde: «Qazaq bolmay, qoja bolğanıma quanamın» dep ediñ, mına maqalañdı oqığannan keyin men seniñ qazaq bolmağanıña qattı quandım. Öytkeni, sen qazaqtıñ bir opasızın azaytıpsıñ…», – dep jazıptı Ə.Əbişev ağa. Bwl maqala jaylı Qalağañ: «Kelesi jılı oktyabr' ayında «Pravda» gazetiniñ tilşisi T.Esilbaevtıñ ötinişimen Jeltoqsannıñ tuu sebepteri turalı 20 bettik maqala jazdım. Onda Qazaqstannıñ oqu orındarında halqımızdıñ ötken tarihı, ruhani mwrası oqılmaytındığın, el basın dağılardıñ onımen isi bolmağanın bayandadım. Maqalamdı Bruno YAsenskiydiñ «Ne boysya vragov – v hudşem sluçae oni mogut tebya ubit', ne boysya druzey – v hudşem sluçae oni mogut tebya predat'. Boysya ravnoduşnıh – oni ne ubivayut i ne predayut, no tol'ko s ih molçalivogo soglasiya suşestvuet na zemle predatel'stva i ubiystva» degen sözin keltirip, «Neter pimo ravnoduşie i v mejnacional'nıh otnoşeniyah ibo tam, gde beret verh ravnoduşie net drujbı», dep ayaqtağanmın. Bwl bağdarımnan men büginde taymaymın. Al «Pravda» gazeti Marks pen Leninnen basqa kim jazsa da, öz sayasatına jügindirip jariyalaytının jurnalister bılay twrsın, kez kelgen sauattı adam bilse kerek», – dep jazıptı.

Men Qalağañnıñ maşinkağa basılğan 20 bettik «Boysya ravnoduşie» degen maqalasın 1987 jılğı 6 qazanda «Pravda» gazetinde jariyalanğan «Boysya ravnoduşnıh» degen nwsqamen salıstırıp şıqtım. Əljappar ağa küyinetindey, gazet Qalağañnıñ köp oyların bwrmalap, taqırıbınıñ özinde özgertip basqan. Mümkin Qalağañ Əljappar ağasına özi jazğan maqalanıñ tolıq mətinin körsetken de bolar! Sodan keyin Qaltay inisine kezinde küyine ökpelegen Əljappar ağa maqalanıñ tolıq mətinimen tanısqan mına jazbasın keltire keteyik: «Qımbattı Qaltay! Qwrmetti qoja! Seni özgeşe atağım keletinimniñ sebebi, özgeden bölek özgeşe köredi ekenmin. Özgeşe, aşığıraq aytqanda, erekşe köretin sebebim: sen biz ösken topıraqta ösip, biz məuelegen baqşada məueleseñ de, tamırıñdı tereñge jiberip jeke-dara boylap keledi ekensiñ. Eşkimge wqsamay, eşkimdi wqsatpay şoqtıq talıp kelesiñ. Sol üşin eken seni erekşe süyetinim. Ərine, onıñ bəriniñ tamırı adamşılıqta jatır. Boylay ber, məueley ber, əueley ber, bauırım. Ağalıq aq tilegim osı. Əljappar». Ağalar men iniler arasındağı osı sıylastıq, osı tüsinistik keyingilerge ülgi bola bergey degen tilegim de bar. Əlemdi dür silkindirgen 1986 jıldıñ jeltoqsanında Qaltay ağadan artıq zəbir körgender sanaulı-aq şığar. Köpşilik oqırman onı da bilsin dep aytıp otırmın. Bwl oqiğanı jaqın tuıstarınıñ özi – bizder de keyin bildik. Öytkeni, Qalağanıñ külkisi men kelbeti, şırayı men şıdamı işte alaulap janğan küyigin bildirmegen ğoy!

Aytayın. Altay Mwhamedjanov – Qalağañnıñ jalğız wlı. Ol 1978 jılı İşki ister ministrliginiñ Qarağandıdağı joğarğı miliciya mektebin, 1982 jılı Məskeudegi KSRO İşki ister ministrliginiñ akademiyasın bitirip, sonda kandidattıq dissertaciyasın qorğağan. 1986 jılğı jeltoqsanda Almatıdağı Ministrliktiñ naşaqorlar men küres bölimi bastığınıñ kapitan şenindegi orınbasarı bolatın. Sol jıldıñ 17 jeltoqsanında Altay izdestiru bölimi bastığınıñ orınbasarı, polkovnik Rahım Meñdeşevpen formasız alañda boladı. Keşkilik alañdağı şeruşi jastardı küşpen basu əreketteri bastalıp ketedi. Alañnıñ qarsı betindegi Agroprom üyi aldında rejisser Ə.Məmbetovti altı milicionerdiñ rezina soyılmen soqqığa jığıp jatqan jerinen Altay aralasıp, qwtqarıp qaladı. Almatıdağı joğarı miliciya mektebiniñ kursanttarına basşılıq jasap twrğan podpolkovnik Plyasuliyanı keyin tanıp, tüsinik jazdırtadı. Obkom, İşki ister ministrligi, respublikalıq prokuratura tüsinigin qayta jazıp berudi, Ə.Məmbetov alañda bwzaqılardıñ wlttıq sezimderin qozdıratın wrandardı ayqaylap, eşkimdi tıñdamauğa şaqırdı», dep jazudı talap etedi. Bwğan könbegen Altay aqırı qızmetten quıladı. Üş jıldan astam əure-sarsañğa tüsip, atası – Mwhamedjan tatqan türmeniñ de dəmin tatadı. Sol Altaydıñ isin altı ret qarap, eşteñe tappağandıqtan, qızmetine qayta oraladı. «Osı bir qiın kezde basşılıq tarapınan Basarov (İşki ister ministrliginiñ birinşi orınbasarı) pen Meñdeşov (izdestiru bölimi bastığınıñ orınbasarı) qoldadı. Al papam jağınan Ə.Nwrpeyisov, Ə.Jwmabaev, Ə.Kekilbaev, F.Oñğarsınova mağan ruhani demeu boldı», – dep eske aladı Altay. Jalğız wlınıñ jazıqsızdan jazıqsız isti boluın əkesi Qaltay ağa men anası Farida jeñgeydiñ qanşalıqtı qinala kötergenin jazıp jetkizu qolımnan kelmeydi. Ol tüsinikti de. 18 jeltoqsan küni sağat 16.00-de öner jəne mədeniet qayratkerleri R.Bağlanova, E.Serkebaev, Q.Mwhamedjanov, Ə.Kekilbaev, Ş.Mwrtaza, E.Rahmadiev, T.Əbdikov alañğa kelip, jastardı aqılğa keluge şaqıradı. Biraq bwlardı eşkim tıñdamay, aqırı jazıqsız jastardıñ qanı tögildi. «Sovetskaya kul'tura» gazetiniñ (24 jeltoqsan, 1987 j.) bir nömirinde: «Dramaturgiya Rozova, Salınskogo, Makaenko, Muhamedjanova, Kolomiyca otkrıto i strastno vıstupila protiv takih massovıh yavleniy v zastoynıy period kak zloupotreblenie vlast'yu, kar'erizm, korrupciya, çvanstvo, grajdanskaya passivnost'», – dep jazıptı.

Qoğamdağı keleñsizdikterdi ərtürli dərejedegi basşılardıñ «köñilderine qaramay şıjğıra» aytudan Qalağañ tayğan emes. Sondıqtan da bolar, köre almauşılıqtıñ talay kesapat-kesirin körgen. Biraq Qalağañ eñkeymedi, qayıspadı, qayta qaqtığıs pen qalıptasıp, jigerlene tüsti. Sondığımen qaysar twlğalı Qalağañ bolıp bərimizdiñ jadımızda qaldı.

 

 

 

 

 

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan