Bir surettiñ sırı

Añız  – aqiqattıñ aynası

Er Seyitpenbet qojalardıñ atategi turalı

«Öziñniñ şıqqan tegiñdi bil, bwl tuıstardı jaqındastıra tüsedi» degen eken Mwhammed (s.ğ.s.) payğambar. Demek, öz tegiñdi bilu – wrpaq sanasına jan-jaqtı tanım-tüsinik qalıptastırıp, bir äulettiñ ğana emes, öz halqıñnıñ tarihın üyrenip, biludiñ bastauı bolmaq.

 

«Eldik qadir-qasiettiñ ornığuı aldımen eltanudan bastaladı» deydi ğwlama ğalım A. Seydimbek. Demek, eldi tanudı ru-taypalıq jüyege tereñ üñilip, atatektik qwrılımdı bajaylap tanudan bastau kerek siyaqtı. Sol arqılı ösken öñir, äleumettik orta, ömir saltı, mädenieti, süyek qosu, wjımdasıp tirlik qwru, ortaq jaudan qorğanu, qonıs-mekendi saqtap qalu sipatı ayqındaladı. Janwyanıñ äuletke, äulettiñ atalıqqa, atalıqtıñ ruğa, rudıñ taypağa, taypanıñ wlısqa, wlıstıñ wltqa qalay aynalğanına köz jetkizemiz. Bir rudıñ şejiresi arqılı tarihi oqiğalar, äkimşilik-aumaqtıq qwrılımdar jayında derek alamız. Eñ bastısı – jazılğan şejire de, tarihqa tetik bolar añızdar da aqiqattan alıstamay, dästürden auıtqımay, adami ardan attamay wlttı wyıstıruğa negizdelip jazıluı tiis. Biz bayandağalı otırğan şejirelik  ayğaq-derekter bügingi künde orın alıp jatqan Er Seytpenbet babanıñ atategi  turalı talas-tartıstar men alauızdıqqa şek qoyıp jatsa nwr üstine nwr bolmaq.

Sır öñirinen atı añızğa aynalıp,  düyim qazaqqa tanımal bolğan twlğalar köp şıqqan. Solardıñ biri Saydmwhammad(azan şaqırıp qoyğan atı, el keyin Seyitpenbet atap ketken-Q.J.) qojanıñ ata-babası bügingi Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan jerinde ömir sürgen. Seyitpenbet – Abd ul Jalilbabtıñ(Qorasan ata) 34-inşi wrpağı. Qorasan atanıñ wlı Husaynnan(Swltan Husayn) taraydı. Süyegi Qızılorda oblısı Qarmaqşı audanınıñ «Bas Sarbwlaq»(Jañaqala auılına jaqın) degen jerinde jatır.

Atadan balağa jalğasıp kele jatqan derek boyınşa, Seyitpenbet 13-14 jas şamasında medreseni tamamdaydı. Sol jılı Kişi jüz Şömekey ruınıñ aqsaqaldarı Seyitpenbettiñ  äkesi Qojajan qojağa sälem bere keledi. Qojajan qoja Şömekeydiñ bedeldi adamdarımen bwrınnan etene tanıs bolsa kerek. Öytkeni ruhani kösemderdiñ batuasına oray Qojajan qoja Kişi jüzdiñ arasına jii barıp, dindi nasihattap twradı eken. Qonaqtar qaytarında Qojajan qojadan er jetip otırğan wlı-Seyitpenbetti özderimen birge jiberuin ötinedi: «Bizdiñ elde, öziñiz bilesiz, dini sauatı bar damulla joq. Balañızdı pirimizdey sıylayıq. Meşit wstasın. Medrese aşayıq, balalarımızğa däris bersin» deydi. Az-kem oylanğan qoja: «Äueli Allağa, sosın özderiñe tapsırdım» dep, Seyitpenbetti Şömekeylerge qosıp jiberedi.

Seyitpenbet qoja Irğız, Torğay, Jılanşıq, Qaraqoy, Wlğayaq, Jıñğıldıözek, Jabısay özenderiniñ boyın en jaylağan Kişi jüz-Alşın işindegi Şömennen tarağan qalıñ Şömekeydiñ balaların oqıtıp, meşit wstap, el arasında ülken bedelge ie boladı. Bwl jerler – bügingi Aqtöbe oblısınıñ şığısı, Qarağandı oblısınıñ batısı, Qostanay oblısınıñ tüstigi, Qızılorda oblısınıñ teristigi. Keyinirek qazirgi Qazalı, Qarmaqşı, Jalağaş audandarınıñ aumağına Şömekeylermen birge qonıs audarıp, Quañdariya men Jañadariya boyında ömir sürip, meşit basqaradı, dini ilim taratadı. Osı öñirde Mırza, Swltan, Äbdijappar, Batır, Almas, Mirjan, Şoñ attı balaları düniege keledi. Aragidik bilim izdep jäne qajılıq parızın öteu üşin alıs şaharlarğa(Bwhara,  Hiua, Herat, Mekke, Medine, Şam) sapar şekkeni bolmasa, ğwmır boyı Şömekeylerdiñ, anığı – Şömekeyden taraytın bes Bozğwldıñ ortasında ğwmır keşedi.

Er Seyitpenbet qoja şamamen 18-ğasırda ömir sürip, 19-ğasırdıñ basında ömirden ötken. Bwl boljamdı özimen zamandas bolğan tarihi twlğalardıñ ömir sürgen  jıldarı men köneköz qariyalardıñ äñgimelerine süyenip jazıp otırmız. Sonday-aq tömendegi derekter te boljamımızdı rastay tüsedi: «1803 jılı Orınbordıñ äskeri-gubernatorı kinäz G.S. Volkonskiydiñ «tapsıruımen qazaqtıñ üş jüziniñ sanı, mekeni jäne baratın bazarı turalı Köbek Şükiräliwlı men Qazan tatarı  Ğalı Şahmwratovtıñ bergen mälimdemesi boyınşa: «Şömekeydiñ Söyin ruınıñ 4 böliginde 6 mıñ üy halqı bar, keruenderdi tonaydı, Bwharanı bazarlap, sauda-sattıq etedi» degen. El basıları: Ketebay bi, Qoren batır, Aytiles bi, Järimbet biler bolğan. Järimbet bidiñ bedeli men ıqpalı aralas-qwralas köşip jürgen Kete men Şömekey rularında erekşe orın alğan. Sol zamanda bwl eldiñ Seytbenbetqoja degen piri bolğan» (Materialı po istorii Kaz.SSR (1785-1828g.g.) t.IV, M., L., 1940, s.514).

«Qaraq tauınıñ eteginde zamandastarı – Er Seyitpenbet qoja, Maral işan men Järimbet äulie üşeui kezdesip keñesipti. «Bizdiñ mäñgilik mekenimiz qay jerde bolar eken?» degen saualdı Maral işan ortağa salğan. «Onıñ jauabın Järimbet aytsın»,- depti Seyitpenbet qoja(key derekte:«…jauabın Er Seyitpenbet aytsın» degen-Q.J.).

«Er Seyitpenbet, sen şölde qalasıñ. Alıs qiyanda jatqandıqtan artıñnan izdeuşileriñ az bolar. Maral, sen kölde qalarsıñ, keyin köl tartılar, seniñ basıña tağzım etuşiler köp bolar. Men osı Qaraq tauında atımnıñ aldıñğı twyağı twrğan jerde bolarmın. Meniñ wrpağım, izdeuşilerim barşılıq bolar, biraq Qaraq tauınıñ atın ielenbeymin»,-dep Järimbettiñ aytqanı aynımay kelgenin körip, bilip otırmız» (Säpen Añsatov, «Järimbet äulie», «Sır boyı» gazeti, 29.10.2011).

«…Nwralı han sol ketken kegin qaytaru maqsatında Kökközdi 300 qolmen attandıradı. Kökköz jolğa şığarda dosı Er Seyitpenbet qojadan bata alıp attanadı. Er Seyitpenbet bwl jorıqtan Kökköz qaytıp oralğanşa dünieden ozadı. Köz jwmar aldında Er Seyitpenbet balalarına Kökközdiñ bwl jorıqtan aman-esen oralatının aytqan eken. Sonday-aq, öziniñ mürdesin aq tüyege artıp, tüye qay jerge şökse sol jerge jerleuin ösiet etip aytıptı. «Nege bwnday şeşimge keldiñiz, jalğız mola bolıp qalıp ketpeysiz be?»,-degen balalarınıñ swrağına: «Men jalğız qalmaymın, menen keyin 40 künnen soñ qasıma Kökközim keledi»,- dep jauap qatadı.» (Älmwrat Önerbaev, «Töre Töleñgitter», Almatı, 2014 jıl, 7-bet).

Seyitpenbettiñ «Er Seyitpenbet» dep esim aluı turalı el auzındağı äñgimelerge, jırlarğa jäne S.Tolıbekov, M.Mwqanwlı, H.Madanov, Ş.Serikbaywlı, J.Älqojawlı, Ä.Qaba, Q.Ötebaywlı, t.b. ğalımdar men qalamgerlerdiñ kitaptarı men merzimdik baspasözdegi maqalalarına süyenip aytuımızğa boladı. Sonımen qatar Sır süleyleriniñ(Qarasaqal Erimbet, Qaratamır Dür Oñğar, Kete Jüsip, Bazar jırau,Twrmağambet, Şorayaqtıñ Omarı,t.b.)  barlığı tügeldey derlik Er Seyitpenbet qojanıñ esimin jırlarına qosqanın da nazarğa alğanımız abzal. Solardıñ biri äygili Bazar jırau bılay dep jırlaydı:

Mına bir şolaq dünieden,
«Äulie ölmes» der edim,
Otqa salsa, küymegen,
Zalımdardıñ ömiri
Bir şarpuı timegen,
Aramdı köñili süymegen,
Din mwsılman balasın
Keremetpen bilegen.
Sahar twrıp jılağan,
Haqtan medet swrağan,
Ol erlerdiñ tağatı
Qwdayına wnağan –
Babay tükti Şaştı Äziz,
Er Seyitpenbet, Mağzaman,
Maral işan, sofı Äziz –
Solardan da ötken swm dünie.

(Bazar jırau « Jeti ğasır jırlaydı», 2-tom, « Jazuşı» baspası, 91-bet).

…Qiın bir jıldarda arasında qojası bar, basqası bar:«Men – qojamın» dep, elden näriz jinaytın kümändi säldeliler auıl-elde qaptap ketipti. Qoja sıylağan halıq bar nanınıñ jartısın «qojamız» degenniñ qolına wstatadı eken. Söytip jürgende el aqsaqaldarı:«Nağız qoja, şın äulie adam bolsa – bizge keremetin körsetsin. Toqsan tüyege jük bolatın sekseuil tomarın (otın) üyip, örteymiz. Sol otqa qorıqpay tüsken adamdı biz äulie dep bilemiz» dep şart qoyadı. Sonda özderin «men qojamın, äuliemin» dep jürgenniñ birazı elden ğayıp boladı. Al Seyitpenbet qoja älgi şarttı qabıl alıptı. Oqiğanı äri qaray akademik-ğalım Serğali Tolıbekovtiñ «Qazaq şejiresi» kitabınan örbiteyik:

«…Ot birden-aq laulap janıp, tez qwlaştalğan jalın aspanğa şığıp janıp, birte-birte bäseñdeydi. Qorşap twrğan halıqtıñ eki közi äuliede. Birtindep qızıl jalın sayabırlap, sağımdanıp, janıp jatqan ottıñ işinen Seyitpenbet qajı körinedi. Qızıl şoq sönip, qarauıta bergen kezde ol asa tayağı qolında:«Iä, babam!»,-dep aman-esen şığadı. Jwrt: «Iä, Qwdaylap» şulap, qol qusırıp, qojanıñ ayağına jığılıp, äulieşiligine, keremetine tänti bolıp, qwrbandıq şalıp, Seyitpenbetti pir köteredi».(S.Tolıbekov, «Qazaq şejiresi», Almatı. «Qazaqstan» baspası, 1992 j. Pikir jazğandar: M.Qozıbaev, S.Qirabaev, H.Arğınbekov, H.Madanov). Sonday-aq, «Sır boyı» gazetinde jariyalanğan maqalada da oqiğa däl osılay örbidi. (Ş.Serikbaywlı, «Ğalımnıñ ğajayıp äñgimeleri», «Sır boyı», 23.05.2000 j.)

Mine, osı oqiğadan soñ el Seyitpenbettiñ esimine «Er» degen ataudı qosıp, «Er Seyitpenbet qoja» dep atap ketedi, äuletin de pir twtıp, wrpağın wlıqtap, ürim-bwtağın sıylap keledi. Ayta keteyik, ottan aman şıqqan äulie-Er Seyitpenbettiñ şapanınıñ şalğayınıñ bir wşı ğana küyip, sarğayıp qalğan eken. Mwnıñ mänisin swrağandarğa äulie: «Qız bala näresteni aldıma alıp otırğanımda şalğayıma däreti tiip edi»,-dep jauap beripti. Bwl Er Seyitpenbet qojanıñ janı da, kiimi de päk, mwntazday taza bolğandığınan derek bergendey.

Er Seyitpenbet – öz ğwmırında talay ğajayıp keremetterin körsetken äulie. Añızğa bergisiz oqiğalar turalı «Sır boyı» gazetinde az jazılğan joq. Sondıqtan olardı tizbektep otırudı artıq sanadıq.

Şığıstıñ jeti jwldızınıñ biri atanğan wlı aqın Älişer Nauai osınday körsetilgen keremetterdi dini filosofiya-illahiyat arqılı tüsindirgen eken. Ol öziniñ «Hayrattul Akbar»(Taşkent,1974 j.) jäne «Nasoimul muhabbat»(1968 j.) şığarmalarında äulielerdiñ jazda qara sudı qatıra alatını, teris ağızatını, bwrın körmegen kisiniñ keluin bile alatındığı, Mağribtan Maşriqqa deyin közdi aşıp-jwmğanşa jete alatını, dariyanıñ betinde, sudıñ üstinde jüre alatındığı, qwstar men januarlardıñ tilin tüsine alatındığı, ot işinde emin-erkin twra alatındığı, otqa tüsse janbaytındığı, aspandı keze alatındığı, qorğandardı bir sausaqpen türtip qwlata alatındığı, t.b. keremetterdi körsete alatındığın jazğan.

«…Pirler öte zäru kezde, basqa kün tuğan uaqıtta, qattı sınaluğa tura kelgende ğana bolmasa basqa uaqıtta keremet körsetpegen. …90 tüye otın eki kün janğanda odan aman-esen şığu – Allah Tağalanıñ izimen oğan jetken, oğan jiberilgen ilimniñ, şekken riyazattıñ jemisi. Er Seyitpenbet pirdiñ basındağı jağday – bwğan dälel». (Ä.Qaba, «90 tüye otın eki kün janğanda ot işinen küymey şıqqan äulie», «Jas alaş», №157, 20.08.2005 j.).

Er Seyitpenbet köz jwmarda balalarına, müridterine, joğarıda aytqanday, amanatın  aytıp ketedi. Köp wzamay äulie dünieden ötedi. El-jwrt amanatın orındap, Er Seyitpenbettiñ  denesin aq narğa jükteydi. Nar tüye en dalanı kesip ötip, dariyağa tayaydı. Sonda el tağı bir keremetke kuä boladı. Dariya qaq ayırılıp, tüye özenniñ tübinen ötip, Qızılqwmdı betke aladı. Wşan-teñiz taqırdı basıp ötip, «Bas Sarbwlaq» (Arğı jağın «Ayaq Sarbwlaq» dep ataydı) degen jerge jetip şögedi. Äulie sonda jerlenedi. Özi aytqanday, jerleu räsimi bolğan merzimnen 40 kün ötkende qwt meken Qızılqwmdı meken etken batır äri ğwlama dindar, töleñgit ruınıñ kösemi Kökköz batır köz jwmadı. Batır ölerinde özin Er Seyitpenbet qojanıñ qasına jerleuin ösiet etedi. Tuısqandarı batırdıñ ösietin orındaptı.  Jıldar öte kele Bas Sarbwlaqtağı qos mola  ülken qorımğa aynaladı. Kişi jüzdiñ belgili twlğaları sol qorımğa jerlenedi. Bizdiñ biletinimiz: birneşe qoja, töreler, dinbasılar, Baysarınıñ(Kete), Älimniñ Şektisiniñ, Şömenniñ Şömekeyiniñ belgili twlğaları osı qorımda jerlengen. Jomarttığımen mäşhür bolğan Qoşqaralı Sansızbay sahi, Şıbıntay, Jolay rularınan şıqqan ataqtı biler –  Ötetileu, Piräli, Almastar, jalpı Toqa, Könek, Aspan, Bozğwl rularınan şıqqan basqa da bi-bolıstar sol mazarda mäñgilikke tınım tapqan.

Osı twsta ayta ketetin jayt, Er Seyitpenbet wrpaqtarınıñ basım köpşiligi tuğan ölkeden jıraqta ğwmır keşti. Anığı – kezinde Qazaq ASSR-niñ qwramında 1928 jılı 12 säuirde qwrılıp, keyin solaqay sayasat kesirinen  Özbekstanğa eriksiz berilgen Tamdı audanında, sonday-aq Kenimeh, Üşqwdıq audandarında ömir sürdi. Şejireşi qariyalar da sonda boldı. Sondıqtan bolar, Qazaqstandağı Er Seyitpenbet wrpaqtarınıñ qolında däyekti şejire bolğan joq.  Sonıñ nätijesinde  Qorasan atadan taraytın Er Seyitpenbet qojalardı bäzbireuler birde Seyit qojalarğa, birde Duana qojalarğa, keyde tağı basqa atalıqtarğa qosıp jañılısıp jür. Duana qojalardıñ süyenetin däleli – Er Seyitpenbettiñ äkesine atı wqsas bolğandıqtan, «Seyitpenbet – Qojjan atamızdıñ perzenti» deydi. Äsili, ol Qojjan qoja men Er Seyitpenbettiñ äkesi Qojajan qoja mülde basqa-basqa twlğalar. Qajı Mädi ( Diuana) qoja wlı Qoja Jahan (Qojjan) – ömir sürgen uaqıtı XVİ ğasırdıñ soñı men XVİİ ğasırdıñ bası degen de boljamdı derek bar. (Diuana qoja äuleti, – Qızılorda: «Qızılorda-Qanağatı» kitabınan alındı, www.kozhalar.kz). Al Er Seyitpenbetqoja HVIII ğasırdıñ soñı men HIH ğasırdıñ basında ğwmır keşken. Sonday-aq,  Er Seyitpenbet qojanıñ wrpaqtarınıñ qwlpıtastarına ejelden «ruı – Qorasan qoja» dep jazılıp kele jatqanı dälel.

Sonımen qatar, şejireşi H.Madanovtıñ «Kişi jüzdiñ şejiresi» («Atamwra» baspası, Almatı, 1994 j.) kitabındağı Seyitpenbet qojanıñ äkesi, inisi jäne balaları turalı derekter de müldem şındıqqa janaspaydı. Onda körsetilgendey,  Seyitpenbettiñ äkesiniñ atı Äzim emes jäne Älimwhammed degen inisi, Nazar, Kerderi degen balaları bolğan emes. Wrpaqtarında saqtalıp kele jatqan öz mörinde «Sayd Muhammad bini Qojajan qoja»  yağni «Qojajan qojawlı Saydmwhammad» dep anıq jazılıp twr. Osı rette ayta ketsek – Er Seyitpenbet qojanıñ öz möri(surette) büginde Tülkibasta twratın YAkub(Jaqıp) qoja Näjmaddinwlınıñ otbasında saqtaulı twr.

Er Seyitpenbet qoja wrpaqtarın el «Er Seyitpenbet qojalar» dep atasa, swrasqan elge özderin:«Qorasan qoja taypasınan taraytın Er Seyitpenbet qoja ruınanbız» dep tanıstıradı. Keremetin körsetken Er Seyitpenbet qoja esimi sol kezden-aq ru atauına aynalıp ketken. Din jolın berik wstap, dini bilimdi adamdar köp şıqqandıqtan bolar, Keñes zamanınıñ 30-jıldarı Er Seyitpenbet qoja äuleti köp qudalauğa wşırap, toz-toz bolıp, tarıday şaşırap ketedi. Osı äuletten taraytın wrpaqtar büginde ärisi Türkiya, Auğanstan, Resey, Türikmenstan, Täjikstan, Qaraqalpaqstan, Özbekstandı, bergisi Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan, Qarağandı, Qostanay, Jambıl, Almatı oblıstarın mekendep otır. Täuelsizdik alğan jıldan beri Seyitpenbet qojalardıñ jüzdegen otbasıları Qazaqstanğa oralıp, bügingi künde äulieniñ  wrpağı ösip-önip keledi. Er Seyitpenbet qoja wrpaqtarı arasında dini kösem, şejireşi şeşen, elge tanılğan, auıl-eldi basqarğan, joğarı qızmetter atqarğan azamattar az emes. Olar: Şahanay qoja, Pirman işan, Abdullawlı Äşrafaddin, Joldaswlı Mahanbetiyar, Miräşimwlı Lätip,  Şükiräliwlı Bäyiş,  Ämirwlı Rämet, Müsiräliwlı Äbibulla, Esetwlı Täkey, Bilälov Twrar, Älqojawlı Jüsip, Mahanbetiyarwlı Säli, Lätipwlı Rauşanbek, Äbibullawlı Sayfuddin, Nazarwlı Baynazar, t.b. azamattardıñ esimin  atap ötemiz. Al  Seyitpenbetterdiñ ata-babalardan kele jatqan şejiresin köneköz qariyalardan jas kezinen jazıp alıp, jinaqtap, saqtap, tolıqtırıp kele jatqan – büginde jası 80-ge tayağan äulettiñ aqsaqalı Säli Mahanbetiyarwlı.

Reti kelgende Qızılorda oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı bolğan belgili memleket jäne qoğam qayratkeri, Sır eliniñ ardaqtı wlı Täkey Esetwlı Esetovtiñ tegi turalı da ayta ketsek artıq bolmas. Täkey marqwm Er Seyitpenbettiñ jeti wlınıñ biri Äbdijappardan taraydı. Äbdijappardıñ bir wlı Qaraqoja, odan Qaldar, odan Asıl. Al Asıldan Eset, Äbu, Äli, Jänibek. Esetten Täkey. Asılın ardaqtay biletin Sır eli  bir mektep-liceyge jäne birneşe köşege T.Esetovtıñ esimin bergen.

Tömende Äzireti Äliden  Qojajanwlı Seyitpenbettiñ özine deyingi bir ata jüyesimen jazılğan şejireni ğana jariyalaudı jön kördik:  Äzireti Äli Mwrtaza – Mwhammed Hanafiya – Abd ul Fattah – Abd ul Jabbar – Abd ul Qahhar – Abd ar Rahman – Abd ul Jalil(Qorasan ata) – Husayn ata(Swltan Husayn) – YUnus ata – Isqaq ata – Ismayl ata – Abdu Sattarqoja – Abdul Halıqqoja – Abdul Rahimqoja – Abdul Karimqoja – Qojahmat – Abdurahmanqoja – Qwdayqwlqoja – Ibrahimqoja – Sulaymanqoja – Abdul Jalilqoja – Halilullaqoja – Iskandarqoja – Haziqoja – Abdil Akimqoja – Abdil Jalal – Mulla Fahruddin – Abdul Halil – Abdu Kamal –Jamaladdin – Nazmiddin – Kiramuddin – Utepqoja – Imanqoja – Abdulhahhar – Abdulaziz – Musiraladdin – Eraliddin – Mirhaşimiddin – Qojajan – Saydmwhammad(Er Seyitpenbet).

Er Seyitpenbetterdiñ  şejiresi  «Wlı Payğambar jäne onıñ wrpaqtarı» şejire-kitabında («Foliant» baspası, Astana, 2104 jıl, 266-280-better) jariyalansa, tolıqtırılğan nwsqası, Alla bwyırtsa, tayau uaqıtta jeke kitap bolıp jarıq körmek. 65 jasında «Qazaq şejiresin» jazğan Mäşhür Jüsip Köpeev atalmış kitabında: «…baqsıdan bal aşıp, tülkidey tüs körip, jauırın qağıp, qwmalaq salıp aytıp otırğanım joq. Men de nwsqalardı körumen, käri qwlaqtardan estumen öz bilgenimdi şamam kelgenşe qorıtıp, şındap tıñdap, aytıp otırmın» degen eken. Ğwlama atamız aytqanday,  bayandalıp otırğan derekter köneköz qariyalardan esitken, türli kitaptar men merzimdik basılımdarda basılğan däyekterdi negizge alınıp hatqa tüsti.

Ğwlama Er Seyitpenbet baba –  Sır boyınıñ atı añızğa aynalğan tarihi twlğalarınıñ biri ekendigine dau joq!

Qali JOLDASOV, Qazaqstan Jurnalister odağınıñ  müşesi.
kali_hoja@mail.ru  87472453505, 87026727319

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan