داريعا قىز

اۋەلى ءسوز سويلەيىن بيسميللادان،

ولمەي قالماس انادان تۋعان ادام.

ولمەي تۇرىپ سويلەيىن مەن ءبىر قيسسا،

تۋعان جان ءبارى دە ولەر اتا-انادان.

 

قۇلدىق، تاعات قىلساڭىز بۇ دۇنيەدە،

ولسەڭ يمان تابارسىڭ و دۇنيەدە.

ءتاڭىرى دوستى پايعامبار ءتورت جارمەنەن

ءبىر كۇنى كەڭەس قىلدى مادينەدە.

 

قاتىران شاھارىندا ءبىر قىز بولعان،

جاقىن جەردە شاھاردىڭ ءبارىن جيعان.

بالۋان قىز قاتىراندا بار دەگەن سوڭ

ەر ءالي ارىسلانعا ەسىتىلگەن.

 

ءبىر كۇنى قىز داريعا ءسوز سويلەيدى،

وتىرىپ سارايىندا كوپ سويلەيدى.

“كوپ قۋات ماعان بەردى جاپپار قۇداي،

جالعاندا كىم جىعادى مەنى؟” – دەيدى.

 

بۇ سوزدەن ءالي ارىسلان حابار ءبىلدى،

ورنىنان نامىس ەتىپ تۇرەگەلدى.

بۇ قىزبەنەن كۇرەسۋگە تىلەك قىلىپ،

پايعامبارعا رۇقسات الا كەلدى  دەيدى.

 

– اسسالاۋماعالەيكۇم، پايعامبارىم،

قاتىراندا ءبىر قىز جىقتى جاننىڭ ءبارىن.

سول قىزبەنەن كۇرەسۋگە بارار ەدىم،

بىزدەرگە بەرەر بولساڭ داعۋالارىڭ.

 

جاراتقان بارشامىزدى ءبىر قۇدايىم،

قيامەت كۇنى كورەرمىز جەردىڭ تارىن.

بۇل ءسوزدى داريعادان ەسىتكەن سوڭ،

تاعات قىلىپ مادينەدە تۇرا المادىم.

 

– باسايىن اياعىمدى قادام-قادام،

ەستىدىم اناۋ قىزدى ءجۇھۇد نادان.

ولگەنشە سۇيەگىڭدە تامعا بولار،

جىعىلساڭ ىزدەپ بارىپ ءبىر ايەلدەن.

 

– اللادان ءدۇلدۇل دەگەن ات العانمىن،

وزىڭنەن جەتى جاستا باتا العانمىن.

قۇدايدىڭ ماعان بەرگەن ۋاعداسى بار،

اللانىڭ ارىسلانى دەپ اتالعانمىن.

 

اللانىڭ قىل تاماشا ءار ىسىنە،

ھاركىم جازا تارتادى قىلمىسىنا.

باتا بەر، تاقسىر بابا، مەن عارىپكە،

مەن ءتۇستىم تاۋەكەلدىڭ دارياسىنا.

 

پايعامبار قولىن جايىپ باتا بەردى،

ارىسلان ء“يا، اللا” دەپ تۇرەگەلدى.

عابدۋلاحاب قانباردى قاسىنا الىپ،

اياڭداپ قۇبىلا جاققا جونەلەدى.

 

قاسىندا جولداسى بار قانبار بابا،

جاندارىن تاپسىرادى ءبىر قۇدايعا.

دۇلدۇلگە ساۋىت-سايمان ارتىپ الىپ،

جونەلدى بەتىن تۇزەپ قۇبىلاعا.

 

توقسان كۇن قۇبىلا جاققا ساپار قىلدى،

قاتىران شاھارىنا جاقىن كەلدى.

ەل شەتىنە جاقىنداپ كەلىپ ەدى،

قاراپ تۇرعان قاراۋىلشى ونى كوردى.

 

كورگەن سوڭ قاراۋىلشى جەتىپ كەلدى،

اليگە قول قۋسىرىپ سالەم بەردى.

سالەم بەرىپ قاسىنا كەلگەننەن سوڭ،

سالەمىن ءالي باتىر الىك الدى.

 

– دۇنيەدە جيھان كەزگەن مەن ءبىر ادام،

كەز بولدىق بۇل ارادا، جانىم ساعان.

ءبىز شىققالى ءۇش ايدىڭ ءجۇزى بولدى،

قاي شاھار بۇ شاھارىڭ، ايتشى ماعان؟

 

– ءھار ءتۇرلى جان جاراتقان ءبىر قۇدايىم،

جارلىق قىلىپ جاراتتى كۇن مەن ايىن.

دۇنيەدە جۇرتتان اسقان داۋلەتى بار

بۇ قاتىران شاھارى-ءدۇر، بىلسەڭ جايىن.

 

– كەز بولدىم قۇداي ايداپ سەندەي ەرگە،

شاھارىم ءۇش ايشىلىق قالدى جەردە.

مەن ىزدەپ شاھارىمنان شىعىپ ەدىم،

قىز بار ما داريعا اتتى شاھارىڭدا؟

 

– ءاي، جىگىت، مەن سۇرايمىن ءجونىڭىزدى،

مەن كوردىم داريعانى قىزىل ءجۇزدى.

قىز بولسا دا ھەش ادام پار كەلمەگەن،

داريعا اتتى پاتشانىڭ جالعىز قىزى.

 

قىز قىلىپ داريعانى قۇداي قىلعان،

قىز بولسا دا ەركەكتەن ارتىق بولعان.

بۇل جەردە شاھارلاردىڭ ادامدارى

تۇرادى داريعانىڭ ءامىرى ءبىرلان.

 

ءسوز ايتتى سول جىگىتكە ءالي باتىر،

قاسىندا بىرگە ەدى قانبار پاقىر.

– ادەيى كۇرەسۋگە ىزدەپ كەلدىم،

بار بولسا داريعانى مۇندا شاقىر.

 

– ءسىز بىزگە كەز بولدىڭىز جاپان تۇزدە،

جاپاندا ھەش ادام جوق سىزدەن وزگە.

حابارىن داريعاعا ءبىز بەرەلىك،

كىم دەيمىز اتىڭىزدى، ايتشى بىزگە.

 

– ايتا بار، مەنىڭ اتىم – حازىرەت ءالي،

بابام اتى – مۇحاممەد حاق راسۋلى.

سالەم ايت داريعاعا، كەلسىن مۇندا،

مەنىمەن كۇرەسۋگە بولسا جايى.

 

ەلشىلەر ءالي ەكەنىن ءبىلدى دەيدى،

حابارىن داريعاعا بەردى دەيدى.

– جاسىل كيىم، قارا كوك مىنگەن اتى،

ءالي اتتى ءبىر بالۋان كەلدى، – دەيدى.

 

داريعا وتىر ەكەن شاشىن تاراپ،

قويىپتى باقىت بەرىپ قۇداي قالاپ.

قارانىپ جان-جاعىنا شىعا كەلدى،

شانشۋلى شەكەسىندە التىن تاراق.

 

دالادا ءالي تۇردى حابار بەرىپ،

ءۇش ايلىق مادينەدەن ىزدەپ كەلىپ.

“تاۋەكەل، – دەپ، – اللانىڭ قۇدىرەتىنە”،

تۇرىپتى مايدان جەردە سابىر قىلىپ.

 

جاراتقان بارشا جاندى جاپپار قۇداي،

دۇنيەدە سۇلۋ بولماس، ءسىرا، مۇنداي.

كورگەن سوڭ داريعانى، قاھارلانىپ

قاسىنا ءالي كەلدى شىداي الماي.

 

– مەن كەلدىم، كەلبەتىمدى كورسەڭ، – دەيدى،

جۇرەگى داريعانىڭ دۇرسىلدەيدى.

– رۇقساتسىز كوشەنى ارالاپسىڭ،

ءاي، جىگىت، اتىڭدى ايتشى، كىمسىڭ؟ – دەيدى.

 

– سۇراساڭ، مەنىڭ اتىم ءالي ارىسلان،

قورقادى قاھار قىلسام تالاي دۇشپان.

قىز داريعا سەن بولساڭ، ءتىل تيگىزبە،

قور بولىپ سەن دە ولەرسىڭ، اشۋلانسام.

 

ءتىلىڭدى كوپ تيگىزبە مەندەي ەرگە،

ولگەن سوڭ كىرەمىز عوي قارا جەرگە.

ادەيى كۇرەسۋگە تالاپ قىلساڭ،

بەلگىلى دالاعا شىق، مايدان جەرگە.

 

ءۇش ايلىق جەردە قالدى مەنىڭ جەرىم،

بۇ شاھار، قىز داريعا، سەنىڭ جەرىڭ.

ارمانسىز تۇزەلىپ كەل، بەك تەبىرەنىپ،

كورەيىن قۋاتىڭدى ەندى سەنىڭ.

 

سارايدان داريعانىڭ ءجۇزىن كوردى،

مايىسىپ سارايىنا داريعا ەندى.

اللادان، پايعامباردان مەدەت سۇراپ،

ارىسلان مايدان جەرگە قايتىپ كەلدى.

 

بۇلارعا دا ەستىلگەن ءالي اتى،

ءاليدىڭ قۇداي بەرگەن كوپ قۋاتى.

ءالي دەگەن حابارىن بىلگەننەن سوڭ،

جيىلدى داريعانىڭ تامام جۇرتى.

 

سول جەردە شاھار حالقى ءبارى كەلدى،

ءاليدى مايدانداعى كوزى كوردى.

ۇستىنە التىن كىلەم وتىرعىزىپ

قىرىق جىگىت داريعانى الىپ كەلدى.

 

كيگەنى داريعانىڭ التىن كەبىس،

جيىپ كەلدى مايدان جەرگە ءتۇرلى جەمىس.

ۇستىنە كيگەنىنىڭ ءبارى جىبەك،

قىلادى اليمەنەن ۇلكەن كۇرەس.

 

ءاليدى تامام حالىق ءبارى كوردى،

شاھيماردان ارىسلان ءالي ەردى.

ءدۇلدۇلدى قانبار قۇلعا بەرە تاستاپ،

قاسقايىپ مايدان جەرگە جەتىپ كەلدى.

 

كورگەلى قىز اتاسى ءوزى كەلگەن،

جايادى مايدان جەرگە جىبەك كىلەم.

بەرسىن دەپ وسى جولدى داريعاعا،

شاشادى التىن-كۇمىس كەلگەن جەردەن.

 

كۇرەسكە مايدان جەرگە ءالي باردى،

ءبىر ميلليونداپ جۇھۇدتەر جيىلادى.

التىن تاق ۇستىنە قىزدى وتىرتىپ

مايدانعا قىرىق بالۋان الىپ كەلدى.

 

دالادا بايگەگە قىلدى التىن دىڭگەك،

كۇرەسكەندە جۇرت تۇردى ءدوپ-دوڭگەلەك.

بۇلاردىڭ تاماشاسىن كورەمىز دەپ،

جۇھۇدتەر جيىلىپ تۇر بولەك-بولەك.

 

بوساتىپ داريعانى قويا بەردى،

اليگە ماڭ-ماڭ باسىپ قىز دا كەلدى.

كوڭىلى داريعانىڭ توقتاسىن دەپ،

ەر ءالي ءزارىن شاشىپ كوز جىبەردى.

 

قىز قارسى كەلە جاتىر قادام باسىپ،

بەلىنەن قۇشاقتايدى قاتتى قىسىپ.

ء“يا، اللا” دەپ ۇستادى ءالي ارىسلان،

كەلەدى داريعاعا ءزارىن شاشىپ.

 

كوتەرىپ بۇرىنعىداي الا المادى،

ءبىر-ءبىرىن كەزەك-كەزەك ۇيىرەدى.

كۋاتىن داريعانىڭ كورگەننەن سوڭ،

ارىسلان ءبىر اللاعا سيىنادى.

 

ارىسلان ءبىر قۇدايعا سيىنادى،

شاڭدارى ەكەۋىنىڭ بۇرقىرايدى.

وسى قىزدى كۇرەسىپ جىعىپ كەتسەم،

بۇ جەرگە كەلگەنىممەنەن نەمقۇرايدى.

 

جاراتقان ءجۇملا جاندى جاپپار قۇداي،

دۇنيەدە كۇرەس بولماس، ءسىرا، مۇنداي.

دۇنيە ءجۇزىن توپىراق پەن شاڭداق باسىپ،

ەكەۋى كۇرەسىپتى ون ءتورت كۇندەي.

 

جاراتقان ءجۇملا جاندى قۇدىرەت-ءتى،

ءالي كوردى بۇ قىزدان كوپ بەينەتتى.

ون ءتورت كۇن تاڭ سارعايىپ اتا بەردى،

سول ۋاقىتتا اليدەن قۋات كەتتى.

 

سول ۋاقىتتا ءالي ارىسلان بولدى نازا،

قابىردە جاماندار تارتار جازا.

الاڭداي جان-جاعىنا ويلاپ تۇرسا،

نامازى ون ءتورت كۇنگى ءبارى قازا.

 

اليدەن قينالعاننان اعادى تەر،

“مۇنان دا مەنى جۇتسىن سول قارا جەر”.

– نامازىم ون ءتورت كۇندەي ءبارى قازا،

وتەيىن نامازىمدى، رۇقسات بەر.

 

جاپپار قۇداي، جاردەم بەر ءتىل-جاعىما،

كىم تالاسار، جىگىتتەر، ەر باعىنا.

– قازاڭدى ون ءتورت كۇنگى وقىعانشا،

كەلەيىن مەن دە بارىپ تاماعىما.

 

بوساتىپ ءالي ارىسلان قويا بەردى،

مايىسىپ اققۋ قۇستاي قىز جونەلدى.

بوسانىپ داريعادان شىققاننان سوڭ،

حازىرەت ءالي ءبىر بيىك تاۋعا كەلدى.

 

ارىسلان داريعانى قويا بەردى،

اققۋ قۇستاي شاھارىنا قىز جونەلدى.

قىزمەتكەرلەر دايارلاپ قويعان ەكەن،

ءبىر جەگەندە ءجۇز قويدى، ناندى جەدى.

 

حازىرەت ءالي ءبىر بيىك تاۋعا كەلدى،

كەلدى دە ءبىر بۇلاقتان دارەت الدى.

ون ءتورت كۇنگى نامازىن تامام وقىپ،

قۇدايعا ءمىناجات قىلىپ جىلايدى ەندى.

 

– سيىندىم، پارۋارديگار، جالعىز سەنگە،

وتىرمىن ءوزىم جالعىز جاپان تۇزدە.

دۇنيەدە “ارىسلان” دەپ اتاپ ەدىڭ،

قور قىلما، جاپپار يە، وسى قىزعا.

 

اكەلدىڭ ءۇشبۋ جەرگە، زۇلجالالىم،

قىلىپسىڭ مەنەن ارتىق قىزدىڭ ءحالىن.

قايتقاندا مادينەگە نە دەپ بارام،

“بارما” دەپ ايتىپ ەدى پايعامبارىم.

 

“بارما” دەپ ايتىپ ەدى ول مۇحاممەد،

كۇرەسۋ داريعامەن بولدى مىندەت.

جالعاندا ارىسلان دەپ ات بەرىپسىڭ،

بەرە كور ءوزىڭ مەدەت، ءيا، قۇدىرەت.

 

ارىسلان سيىنادى ءبىر اللاعا:

– ومار، وسپان نە دەيمىن شاھاريارعا،

مەن ەندى مادينەگە بارا قالسام،

نە دەيمىن وتىز مىڭداي ساحاباعا.

 

قۇدايعا ءالي ارىسلان دۇعا قىلدى،

دۇعاسى حاق قاسىندا قابىل بولدى.

“رەنجىمەي كۇرەسە بەر بۇ قىزبەنەن”،

دەپ اسپاننان قۇدىرەتپەنەن حابار بەردى.

 

اسپاننان جابىرەيىل جەرگە كەلدى،

كەلدى دە قىرىق قادام جەردە تۇردى.

حابارىن جابىرەيىلدەن ەستىگەن سوڭ،

ارىسلان ء“يا، اللا” دەپ تۇرەگەلدى.

 

ء“يا، اللا” دەپ ورنىنان تۇرەگەلدى،

اياڭداپ مايدان جەرگە جانە كەلدى.

ۇستىنە مايدان تاستىڭ بارعانىندا،

ونە بويى قۋاتتانىپ كۇرەسەدى.

 

جالعىز كەلىپ مايداندا ءالي تۇردى،

شاھارىنان اققۋداي بوپ قىز دا كەلدى.

ۇيقى ۇيىقتاپ، تىنىعىپ، اجارلانىپ،

اليمەن الىسقالى قىز دا كەلدى.

 

باسادى ءالي اياعىن كەردەڭ-كەردەڭ،

جالعاندا كىم قۇتىلار بىزدەي ەردەن.

ارىسلان ء“يا، اللا” دەپ الىپ كەتتى،

كوتەرىپ داريعانى كورگەن جەردەن.

 

جاراندار، تىڭداساڭىز مىنەكەي كەپ،

قاراپ تۇرعان تاماشا جيىلعان كوپ.

ءارى-بەرى باسىنان اينالدىرىپ،

ءبىر ۋاقىتتا الىپ ۇردى ء“يا، اللا” دەپ.

 

اليگە قۋات بەرگەن ءبىر قۇداي-دى،

تامام جۇرت مۇنى كورىپ قايران قالدى.

ارىسلان كەۋدەسىندە وتىرعاندا،

استىندا قىز داريعا ءسوز سويلەيدى.

 

– ءالي، مەنەن ارتىق ەمەس، ءتىپتى، كۇشىڭ،

اللاعا جاققان ەكەن قىلعان ءىسىڭ.

بىزدەردى بۇ مايداندا جىعىپ سالدىڭ،

جوق ەكەن بۇ عالامدا سەنىڭ [تەڭىڭ].

 

حازىرەت ءالي داريعانى جىعىپ الدى،

تامام جۇرت تاماشا قىلىپ كوزىن سالدى.

سانى جوق كوپ جۇھۇدتەر دىنگە كىردى،

مەشىت پەنەن مەدرەسە جانە سالدى.

 

قىرىق كۇن بۇ شاھاردا ءدىن ۇيرەتتى،

يمانىن كوپ جۇھۇدتەر تازا كۇتتى.

نەكە قىلىپ داريعاعا قوسىلعان سوڭ،

ءاليدىڭ قايتار ۋاقتى جۋىق جەتتى.

 

– ايتايىن، قىز داريعا، ساعان ءبىر ءسوز،

ىشىڭدە جۇكتى بولساڭ ءبىر ۇعلان، قىز.

قىز بولسا ءوزىڭ ءبىلىپ ات قويارسىڭ،

ەر بولسا “يمام ماھدي” دەپ قويىڭىز.

 

ەر ءالي مادينەگە قايتىپ كەتتى،

بالانىڭ ەندى تۋار ۋاقتى جەتتى.

ايى تولىپ داريعا تولعاتقاندا،

اي مەنەن كۇندەي بولىپ ءبىر ۇل تۋدى.

 

ماھدي دەپ بالاعا قويدى اتتى،

بۇ بالا بارشا جاننان سالتاناتتى.

– ەندى مەن بۇل بالانى وقىتايىن،

بۇ بالا وقۋ وقىر جاسقا جەتتى.

 

قىل كوپىر قيامەت كۇن تار ما دەدى،

“قىدىرماي بەس نامازدى وقى”، – دەدى.

قولىنان بالاسىنىڭ ۇستاپ الىپ،

جەتەلەپ مەدرەسەگە الىپ كەلدى.

 

بەرىپتى الىپ بارىپ مولداسىنا،

سيىندى وقيمىن دەپ اللاسىنا.

ءبىراز جىل وقۋ وقىپ، مولدا بولدى،

ۇيىنە كەلدى بالا اناسىنا.

 

ماھدي سوندا ۇيىنە قايتىپ كەلدى،

دۇنيەنىڭ قىزىعىنا باتىپ كەلدى.

جاق اتىپ، ويىن قىلىپ كەلە جاتسا،

كەمپىرگە نان يلەگەن جەتىپ كەلدى.

 

ماھدي كەلەدى ەندى ويىن قىلىپ،

كەمپىر تۇر ءبىر تاندىردا نان ءپىسىرىپ.

قاسىنا ول كەمپىردىڭ جەتىپ كەلىپ،

ماھدي شىقتى كەمپىردى مازاق قىلىپ.

 

قالتاڭداپ سوندا كەمپىر تۇرەگەلدى،

قاسىنان بالا كەتپەي جانە تۇردى.

– اكەسى ءتىرى كەتكەن، سۇمىراي جەتىم،

نە جازدىم مۇنشا مازاق قىلدىڭ؟ – دەدى.

 

بۇ ءسوزدى ماھدي بالا تىڭداپ تۇردى،

– كىم ەدى مەنىڭ اتام، ايتشى، – دەدى،

ءاي، كەمپىر، بۇ ءسوزىڭدى جاقسى كوردىم،

تاۋىپ بەر، مەنىڭ اتام كىم-ءدى؟ – دەدى.

 

– ءبارىمىزدى جاراتقان جاپپار قۇداي،

مەن ايتايىن، ءاي، بالا، جاقسى تىڭدا-اي.

ىشىندە داريعانىڭ سەن قالعان سوڭ،

اتاڭ كەتكەن ساپار قىلىپ مادينەگە-اي.

 

بۇل ءسوزدى ەستىگەن سوڭ جۇرە بەردى،

جاي تارتىپ كوشەمەنەن كەلەدى ەندى.

اياڭداپ ءوز ۇيىنە كەلە جاتسا،

ويناپ جاتقان كوپ بالاعا كەز بولادى.

 

كەلدى دە كوپ بالامەن ويىن سالدى،

كوپ بالا ويىنىنا قايران قالدى.

بالالاردىڭ بىرىنە-ءبىرىن سوعىپ،

كەلدى دە كوپ بالاعا ويران سالدى.

 

ءبىر بالا ەستىگەن سوڭ ءسوز ايتادى،

جامان ءسوز سول ارادا كوپ ايتادى.

– اتاسى دا وسىنداي تەنتەك ەدى،

كەلگەن سوڭ تەك جۇرمەيدى، – دەپ ايتادى.

 

ەندى ماھدي سيىنادى ءبىر قۇدايعا،

پەندەنىڭ كوڭىلى تويماس بۇل دۇنيەگە.

– انام بار، اتام ولگەن، مەن ءبىر جەتىم،

تاۋىپ بەر، بىلسەڭ مەنىڭ اتام قايدا؟

 

بالا ايتتى: – مەنى قىسپا بۇل ارادان،

ۇزدىرمە ءۇمىتىمدى عارىپ جاننان.

اتاڭدى ءتىرى كەتتى دەپ ەستىدىم،

بار، بىلمەسەڭ بارىپ سۇرا داريعادان.

 

ماھدي ەندى ەستىپ جۇرە بەردى،

ۇيىنە بەك قايعىرىپ جىلاپ كەلدى.

اناسى جىلاعانىن كورگەننەن سوڭ:

– نەگە مۇنشا جىلادىڭ، بالام؟ – دەدى.

 

بالا ايتادى: – راقىم ءايلا، انام، بىزگە،

ءبىر ساپار قىلعىم كەلدى جاپان تۇزگە.

اتامدى ءتىرى كەتتى دەپ ەستىدىم،

ءجونىن ايت سول اتامنىڭ، قايسى جەردە؟

 

بىزدەردەي بالا بار ما عارىپ بولعان،

داريعا مۇنى ەستىپ قايعىلانعان.

“ياپىرىم-اي، قانداي دۇشپان ايتتى ەكەن؟” – دەپ،

داريعا ۇيدە وتىرىپ زار ەڭىرەدى.

 

– ەندى ويناپ بالالارمەن كۇلە المايمىن،

مەن ەندى بۇل شاھاردا جۇرە المايمىن.

قويا بەر ءجونىمدى ايتىپ ەندى مەنىڭ،

نە قىلسام دا بۇل جەردە تۇرا المايمىن.

 

باستادى بۇ ساپارعا جاپپار قۇداي،

ماھدي ءسوز سويلەيدى كوڭىلى تىنباي.

تۇرماسىن  بۇل بالانىڭ بىلگەننەن سوڭ،

داريعا جولىن ايتتى جىلاي-جىلاي.

 

داريعا بۇ ارادا بولدى بەيحال،

– ءاي، بالام، بۇل سوزىمە قۇلاعىڭ سال.

باستاسىن وڭ جولىنا جاپپار قۇداي،

اۋەلگى ۇلىق اتاڭ – حاق پايعامبار.

 

اۋەلگى ۇلىق باباڭ مۇحاممەد-ءدى،

ارىسلان ول  مۇرتازا – اتاڭ، – دەيدى.

سالەم ەت مادينەگە بارا قالساڭ،

ءبىز عارىپتەن اتاڭا سالەم، – دەيدى.

 

باباڭ سەنىڭ قۇداي دوستى حاق پايعامبار،

قۇداي سۇيگەن وتىز مىڭداپ ساحابالار.

ابۋباكىر سىدىق پەنەن ومار، وسپان –

اتاڭنىڭ جان جولداسى شاھاريار.

 

ۇلىق اناڭ اۋەلگى ول فاتيما،

حاسەن، حۇسايىن ەكەۋى سىزگە اعا،

پايعامباردىڭ زاعيفى ءبيبى حاديشا،

بارشاسى مادينەنىڭ شاھارىندا.

 

– بەلگىسىز نە بولارمىن بۇ ساپاردا،

قىلمادىم قىزمەت ەندى قاسىڭىزدا.

ەگەردە بۇل ساپاردان كەلە الماسام،

كەشىڭىز حاقىڭىزدى بەيشاراعا.

 

ەستىدى بالاسىنىڭ ءسوزىن-كەبىن،

داريعا جيدىرادى تامام جۇرتىن.

“قۇدايعا، بالام، سەنى تاپسىردىم”، – دەپ،

ۇلىنا ەمىزەدى ەكى ەمشەگىن.

 

داريعا زار-زار جىلاپ قويا بەردى،

قۇدانىڭ بەرگەنىنە شۇكىر قىلدى.

قىزىر بەرگەن تاياعىن قولىنا الىپ،

اياڭداپ ساحاراعا جۇرە بەردى.

 

ءبىراز كۇن ساحارادا جول جۇرەدى،

بولعان سوڭ ءوزى جالعىز، كوپ جۇرەدى.

جاپاندا ءوزى جالعىز كەلە جاتسا،

كەرۋەن ون تۇيەلى كەز بولادى.

 

كەرۋەن ون تۇيەلى جاقىن كەلدى،

بالا دا ول كەرۋەنگە قارسى ءجۇردى.

قولىندا تاياعى بار، ءوزى جاياۋ،

كەلدى دە كەرۋەنگە سالەم بەردى:

 

– اسسالاۋماعالەيكۇم، ءاي، اعالار!

سالەمىن الىك الدى كەرۋەندەر.

– قاسىڭدا جولداسىڭ جوق، ءوزىڭ جاياۋ،

نەعىپ جۇرگەن بالاسىڭ؟ – دەيدى بۇلار.

 

– بەرمەسىن قۇداي قايعى باسىڭىزعا،

جار بولسىن قوجا قىزىر قاسىڭىزعا.

اتام جوق، انام قالدى، ءوزىم – جەتىم،

بارامىن مادينەنىڭ شاھارىنا.

 

كەرۋەن ون تۇيەلى كەز بولادى،

بالاعا سول ارادا شاپاعات قىلدى.

اداسقان ءبىر دالانىڭ بالاسى دەپ،

مىنگىزىپ ءبىر تۇيەگە الىپ ءجۇردى.

 

بالا ايتادى: – ءسىز باراسىز قاي ساپارعا؟

مىنگىزدىڭىز، ءاي، اعالار، تۇيەڭىزگە.

كەرۋەن ايتتى: – ءاي، بالام، جولىمىز ءبىر،

ءبىز بارامىز، ءاي، بالا، شام شارىنە.

 

بۇ كەرۋەندەر الپىس كۇن ساپار قىلدى،

ءبىر ۇلكەن تاۋ سەكىلدى جىلان كەلدى.

قاسىنا بۇ كەرۋەننىڭ جەتىپ كەلىپ،

بارشاسىن قۇيرىعىمەنەن وراپ الدى.

 

يمام ماھدي قايران بولىپ قاراپ تۇردى،

شۋلاسىپ كەرۋەندەر جىلاپ تۇردى.

مال ايتىپ كوپ كەرۋەن قۇداي ءۇشىن،

بەك قاتتى ءبىر اللاعا سيىنادى.

 

ماھدي ايتتى: – جىلاما، اعالارىم،

قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن بولعان كەرىم.

سابىر قىلىڭ، ول جىلانعا مەن بارايىن،

بىزدەرگە قابىل بولسىن دۇعالارىڭ.

 

يمام ماھدي سول جىلانعا جەتىپ باردى،

تاياعىن قىزىر بەرگەن قولىنا الدى.

ء“يا، اللا” دەپ تاياعىن سالىپ ەدى،

ول جىلان جەتپىس بولەك بولىپ قالدى.

 

جىلاننان امان بولىپ كەرۋەن ءوتتى،

ءبىر ۋاقتا شام شاھارىنا جاقىن جەتتى.

بەكتەردىڭ شاھارداعى بالالارى

ويناتىپ ءماھديدى ەندى الىپ كەتتى.

 

يمام ماھدي سول شاھاردا ءبىراز ءجۇردى،

شاھاردا بالالارمەن ويناپ-كۇلدى.

قاسىندا جولداسى جوق، ءوزى جاياۋ

تاعى دا شام شاھارىنان جونەلەدى.

 

تاعى دا جونەلەدى جالعىز ءوزى،

جالعىزعا كوپ كورىنبەس دۇنيە ءجۇزى.

الپىس كۇن جاياۋ ءجۇرىپ كەلە جاتسا،

ءبىر شاھاردى بۇلدىراعان كوزى كوردى.

 

يمام ماھدي سول شاھارعا جاقىن كەلدى،

ابدەن-اق قارنى اشىپ قالجىرادى.

“جەيتۇعىن اۋزىما تاماعىم جوق،

قۋات بەر مەن عارىپكە، اللا”، – دەدى.

 

بۇلدىراپ ول كورىنگەن مىسىر شاھار،

يمام ماھدي وعان تابان جانە جۇرگەن.

قالجىراپ ەكى كوزى قارايعان سوڭ،

يمام ماھدي بۇ شاھارعا جەتىپ كەلەر.

 

يمام ماھدي بۇ شاھارعا جانە كەلدى،

كوپ بالا ويناپ تۇرعان ونى كوردى.

كەلە جاتقان ءماھديدى بۇلار كورىپ،

شۋلاسىپ تامام بالا ءبارى كەلدى.

 

ساقتادى ەسەن-امان اللا تاعالا،

كەلىپتى قۇداي ساقتاپ بۇ شاھارعا.

قاسىنا تامام بالا كەلگەننەن سوڭ،

يمام ماھدي سالەم بەردى بالالارعا.

 

كوپ بالالار ماھديگە جەتىپ كەلدى،

بۇ شاھارعا بالا ازەر كەلىپ جەتتى.

بەكتەر مەنەن تورەنىڭ بالالارى

ءماھديدى ۇيگە تابان الىپ كەلدى.

 

كوپ قىلدى مەيىرباندىق ول ماھديگە،

وينايدى بالالارمەن كۇندە-كۇندە.

ءبىر كۇنى بالالارمەن امانداسىپ،

مادينەنىڭ جۇرمەك بولدى شاھارىنا.

 

مىسىردان تاعى شىعىپ جانە ءجۇردى،

كوپ بالا امانداسىپ قويا بەردى.

بالالار امانداسىپ جىبەردى ەندى،

ء“بىر قۇدايعا تاپسىردىق سەنى”، – دەدى.

 

يمام ماھدي ەكى اي ءجۇردى ەن دالادا،

قىزىر بەرگەن تاياعى وڭ قولىندا.

تاپسىرىپ ءبىر اللاعا اماناتىن،

كەلىپتى الپىس كۇندە مادينەگە.

 

بىلمەيدى ھەش ادامدى ماھدي بالا،

بىلىنبەي از كۇن ءجۇردى مادينەدە.

ءتۇن بولسا ءبىر شەتكى ۇيگە مەكەن قىلىپ،

شىعادى تاڭ اتقان سوڭ داربازاعا.

 

كوشەگە شىقتى ءبىر كۇن ماھدي باتىر،

جاسىندا جيھان كەزگەن بۇل ءبىر پاقىر.

“اتامدى ەندى ىزدەپ تابامىن”، – دەپ،

ارالاپ مادينەنى كەلە جاتىر.

 

پايعامبار تاھارات الىپ وتىر ەكەن،

يمام ماھدي قول قۋسىرىپ سالەم بەردى.

يمام ماھدي سالەم بەرىپ وتە بەردى،

پايعامبار كوزىن سالىپ ونى كوردى.

“بەك نۇرلى، اسىل تۋعان بالا ەكەن”، – دەپ،

ارتىنان پايعامبارىم قاراپ قالدى.

 

كوشەنىڭ ورتاسىنان كەلىپ كىردى،

ءبىر جەردە كوپ جيىلعان ادام كوردى.

نە ەكەنىن بىلمەيدى ول جيىننىڭ،

ىشىنە كوپ حالىقتىڭ بۇ دا كەلدى.

 

شىعاردى كوكىرەكتەن ءسانالارىن،

قۇدايىم كەز كەلتىردى اعالارىن.

سول جەردە كۇرەستىرىپ وتىر ەكەن

ءالي ارىسلان ون جەتى بالالارىن.

 

ون سەگىزىنشى بولدى دا بۇ دا تۇردى،

بالالار كۇرەسكەنىن قاراپ تۇردى.

ءبىر-ءبىرىن جىققانىندا قايراتتانىپ،

يمام ماھدي وڭتايلانىپ قىمسىنادى.

 

بالانىڭ قىمسىنعانىن ءالي ءبىلدى،

بۇل نەگە قىمسىناد دەپ بايقاپ قالدى.

– ءاي، بالام، قاراپ تۇرىپ قىمسىناسىڭ،

ويىڭىز كۇرەسۋگە بار ما؟ – دەدى.

 

يمام ماھدي كۇرەسۋگە تۇرەگەلدى،

– كۇرەسەيىن، تاقسىر، بەر رۇقسات، – دەدى.

بىلمەيدى ءالي ەكەنىن بالا سوندا،

سىبانىپ ەكى قولىن جۇگىرەدى.

 

سول جەردە حاسەن باتىر تۇرەگەلدى،

ماھدي بۇعان قارسى جۇگىردى ەندى.

سىبانىپ ماھدي بالا جەتىپ كەلىپ،

حاسەندى ء“يا، اللا” دەپ الىپ ۇردى.

 

بالاعا بۇلار تۇردى قايران قالىپ،

حۇسايىن تۇردى تاعى دا قايراتتانىپ.

جۇگىرىپ كەلىپ بەلىنەن ۇستاي الىپ،

يمام ماھدي تاعى جىقتى بۇراپ-بۇراپ.

 

سول جەردە بالا مۇسا نازالاندى،

جىقتى دەپ ەكى اعامدى ىزا بولدى.

قۋاتتى بارىنەن دە تۋعان ەكەن،

كوتەرىپ ول مۇسانى الىپ ۇردى.

 

جىعىپتى ون التى بالالارىن،

ساپ بولدى بالالارى مۇرتازانىڭ.

سوندا تۇردى مۇحاممەد-حانافيا،

“قىلايىن ول بالانىڭ ءوزىم جايىن”.

 

كۇرەستى حانافيا مەنەن ماھدي بالا،

ءبارىن دە ىزا قىلدى حاق تاعالا.

جىعارعا حانافيانى تايانعاندا،

ارىسلان ۇستاي الدى كەلە سالا.

 

حانافيانى ايىرىپ قويا بەردى،

كوپ بالا قايران بولىپ قاراپ تۇردى.

ايىرىپ حانافيانى قويعاننان سوڭ،

ەر ءالي ماھديمەنەن كۇرەسەدى.

 

ءۇش تارتىپ ءماھديدى الا المايدى،

نە قىلسا دا جاس بالا قوزعالمايدى.

ارىسلان ءۇش تارتقاندا بولماعان سوڭ،

سول جەردە ماھديگە ەندى كەزەك بەردى.

 

ارىسلان ناۋبەت بەردى سول ارادا،

جاس بالا قوزعالمادى ەر اليگە.

كەزەك ناۋبەت بەرگەن سوڭ ول بالاعا،

تىلەيدى جاردەم بەر دەپ ءبىر اللاعا.

 

– اۋەلى ۇلىق بابام مۇحاممەد-ءدى،

ول فاتيما، مەدەت بەر، انام، – دەيدى.

تىلەگەندە مەدەتتى بەرۋشى ەدىڭ،

جاردەم بەر، حازىرەت ءالي، اتام، – دەيدى.

 

بۇ ءسوزدى ءالي ارىسلان ەستىدى ەندى،

بۇ ءسوزدى ەستىگەن سوڭ قايران بولدى.

بەلىنەن قاتتى ۇستاپ حازىرەت ءالي:

– جاد ەتكەن پايعامباردى كىمسىڭ؟ – دەيدى.

 

– تۋعانمىن، اتىم – ماھدي، داريعادان،

ارىسلان اتام – ءالي جيھان كەزگەن.

بۇلاردىڭ ءبارىن ايتقان داريعا انام،

شىعىپ ەدىم اتامدى ىزدەپ شاھارىمنان.

 

قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەنەن جارالعانمىن،

بۇ ءسوزدىڭ ءبارىن ايتقان داريعا انام.

– بۇ ءسوزدى شىن داريعا ايتقان بولسا،

ىزدەگەن شەر ءالي اتاڭ مەنمىن.

 

بالادان قىسىلعاننان اعادى تەر،

– مۇنان دا مەنى جۇتسىن بۇل قارا جەر،

ىزدەگەن ءوز اتاما قولىم ءتيدى،

تىلەيىن جەرگە جۇتسىن، پارۋارديگار.

 

جۇگىرىپ قارا تاسقا بالا جەتتى،

ءالي ارىسلان ارتىنان ەرە كەپتى.

اليدەن بالا بۇرىن تاسقا جەتىپ،

كوتەرىپ قارا تاسقا ەنىپ كەتتى.

ءبارى دە وسى جالعان سۇم جارالعان،

جالعاندا نە بار دەيسىڭ مۇنان جامان.

حازىرەت ءالي كوتەرىپ قارا تاستى،

سول تاستى جەرگە ۇرىپ تالقان قىلعان.

 

كوتەرىپ قارا تاستى ءالي ۇرعان،

ورنىندا شاقپاقتاي تاس ھەش قالماعان.

“يمام ماھدي ءتىرى كەتتى، ءاي، بابا”، – دەپ،

ارىسلان پايعامبارعا جىلاپ بارعان.

 

“بالامدى قارا تاستان شىعار”،– دەدى،

ءاليدىڭ جىلاعانىن قۇداي ءبىلدى.

حابار بەردى جابىرەيىلگە: – بارىپ ايت، – دەپ،

ماحشار كۇنى بالاسىن كورەر، – دەدى.

– اليگە ايت، نازا بولىپ جىلاماسىن.

جابىرەيىل پايعامبارعا حابار بەردى.

 

– ءيا، ءالي، قۇدايىمنان حابار ءبىلدىم،

ءۇشبۋ ءسوزدى ەسىتىپ بەك قۋاندىم.

يمام ماھدي ءاليدىڭ بالاسى دەپ،

قۋانىش قىلىپ سول جەردە حابار بەردىم.

 

ارىسلان تاقسىر ءالي بۇل ءبىر شەرى،

جۇرەدى ەرلىكپەنەن كۇنى-ءتۇنى.

تاجالعا دۇشپان بولىپ شىعار دەيدى،

سول ەكەن ءماھديدىڭ تۇرعان جەرى.

 

ول ءالي – بۇ دۇنيەدە ەردىڭ ەرى،

داريعاعا كۇرەسۋگە بارعان جەرى.

داريعادان ءماھديدىڭ تۋعان جەرى،

ءاليدىڭ بالاسىنان ايىرىلىپ قالعان جەرى.

ءبىر راۋاياتتا: ماھدي مەن حازىرەت ءاليدىڭ كۇرەسكەن جەرى. ءبىر كەمپىردىڭ باعىندا حازىرەت ءاليدىڭ بالالارى كەڭەس قىلدىلار: “بىزدەر نە حايلا تابارمىز بۇ ءماھديدى اتاسى ءبىرلان كۇرەستىرۇرگە؟” مادينەدە ءبىر كەمپىر بار ەكەن، اڭار بارماقشى بولدىلار. حازىرەت ءاليدىڭ بالالارى شۋلاپ كەمپىرگە باردى: “اتاسى ءبىرلان بالاسىن كۇرەستىرۇرگە حايلا تابارمىسىڭ؟” – دەيدىلەر. كەمپىر ايتتى: “بالكي، تابىلۇر، سويلەڭىز”، – دەدى. بۇلار ءسوزدىڭ ءاسىلىن ۋا ءھام ءماھديدى بالاسى ەكەنىن، حازىرەت ءاليدى اتاسى ەكەنىن تامام سويلەپ بىلدىردىلەر، ءباد كەمپىر بۇلارعا ايتتى: “ەرتە نامازدان ول ساباح اۋەلىندە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەسىز، سوندا تاماشالار كورەسىز”، – دەدى. حاسەن، حۇسايىن، مۇحاممەد-حانافيا عايرىلارى: “رازي اللا تاعالا انھۋ، قۇپ بولۇر، حاقىن بەرەرمىز”، – دەپ قايتتىلار. بۇ ىستەن ساحابالاردىڭ باعزىسىنا حابار بەردىلەر. مين باعد كەمپىر حايلا قاپشىعىن قولىنا الىپ، يمام ءماھديدىڭ پاتەرىنە كەلدى. وتىرىك جەردەن جىلاعان بولدى: ء“اي، ۇعىلىم ماھدي، ءسىزدى ءبىر پاھلۋان جىگىت دەپ ەستىدىم. مەنىم باعىمدا ءبىر الما اعاشىم بار ەدى. ءھار ساباح اۋەلىندە ءبىر ۇعىرى الماسىن ۇعىرلاپ كەتە-ءدۇر. سول ۇعىرىنى تۇتۇپ بەرسەڭ، ۇلىق مارحاباتىڭىزدان ولۇر ەدى”. يمام ماھدي “قۇپ بولۇر” دەدى، “حالدەن كەلسە كورەلىك” دەدى. مين باعد كەمپىر حازىرەت اليگە تاعى دا جىعلاپ كەلدى، كەيىدى: “ەي، اللانىڭ ارىسلانى، مەنىم باعىمدا ءبىر الما اعاشىم بار ەدى. ءھار تاڭ اۋەلىندە ءبىر ۇعىرى الماسىن ۇعىرلاپ كەتە-ءدۇر. سول ۇعىرىنى تۇتۇپ بەرسەڭ، ۇلىق مارحاباتىڭىزدان بولۇر ەدى”، – دەدى. حازىرەت ءالي ايتتى: “جىلاما، ماما كىسى، ينشاللا، حالدەن كەلسە تۇتۇپ بەرەيىن”، – دەدى. مين باعد  ساباح اۋەلىندە حازىرەت ءالي كەمپىردىڭ باعىنا ۇعىرى تۇتارعا اقىرىن عانا كەلە جاتىر. ەكىنشى تاراپتان يمام ماھدي ۇعىرى تۇتام دەپ اقىرىن-اقىرىن كەلە جاتسا، ءھار ەكىسى ءبىر-ءبىرىن كورىپ، ۇعىرى ساناپ ءبىر-بىرىنە جابىستىلار. سوڭىرا كۇرەسىپ كەتتىلەر. حازىرەت ءاليدىڭ بالالارى ءھام ساحابالار حاباردار بولىپ تۇرعانلار. ءھامماسى تاماشانى كوردىلەر. تاڭ اتىپ ساباح بولدى. ارسە ءھام حالىق ءبىر-ءبىرىن تانىپ بىلگەندەي بولدى. ارسە سول جەردە يمام ماھدي: ء“يا، اللا، ءيا، راسۋل اللا، ءيا، حازىرەت ءالي، مەدەت”، – دەپ كوتەرىپ الىپ ۇرماقشى بولىپ ەدى. حازىرەت ءالي: “اتاڭ ءاليمىن مەن”، – دەدى. “رازىمىن، ۇيالما” دەسە دە بولمادى، ۇيالىپ قاشتى. حازىرەت ءالي ارتىندان قۋدى. ماھدي ءبىر تاسقا جەتتى، جەر جۇتارعا اللا تاعالادان تىلەدى. تىلەۋى قابىل بولدى، ول تاستى كوتەرىپ، تاستىڭ استىنا عايىپ ولدى. حازىرەت ءالي ول تاستى پارشا-پارشا قىلدى – ءماھديدى تاپپادى. حازىرەت ءالي حازىرەت راسۋلعا جىعلاپ كەلدى: “ماھديدەن ايىرىلىپ قالدىق”، – دەدى. ارسە ءدارحال جابىرەيىل ءالايھيسسالام حابار كەلتىردى اللا تاعالا تاراپىندان: “جىلاماسىن، سابىر ەتسىن. قيامەت كۇن كورەر ءبىر ۋاقىت اقىرزامان ولۇر. سول ۋاقىتتا ءياجۇج-ءماجۇج شىعار، ءھام ءدادجال شىعار، ءھام سول ۋاقىتتا كوكتەن يسا ءالايھيسسالام جەرگە جەتەر ماقۇلىقتارعا حۇكىم ەتەرگە. سول ۋاقىتتا يمام ماھدي شىعىپ يسا الايھيسسالامعا قىزمەت ەتىپ، ءياجۇج-ءماجۇجدى ھالاك ەتەر، ءھام ءدادجالدى حاراب ەتەر”. بۇ حاباردى ەستىپ حازىرەت ءالي سابىر ەتىپ، شات ولدى، كوپ شۇكىرانلار قىلدى.

 

سۇراق-جاپا كورسەتپەي ھەشبىر جانعا،

عۇمىر تىلەڭ يمپەراتور اعزامعا.

ءادىل ەكەن، جاراندار، كورەسىڭ عوي،

قول كوتەرىپ قىلىڭىز قايىر دۇعا.

 

بيحامدۋللا، كىتابىم بولدى تامام،

بار ما ەكەن بۇ دۇنيەدە مەنەن جامان.

وقىعاندار، ءبىر دۇعا قىلىپ قويىڭ،

ءناسىپ ەتسىن بىزگە دە باقي يمان.

 

مىڭ دا سەگىز ءجۇز دە توقسان جەتى،

جىلىم – مەشىن، ەندى كەلدى الپىس ەكى.

بۇ كىتاپتى سارسەنبى  كۇن تامام قىلدىم،

بەيسەنبى، ءبىرىنشى مايعا ەندى.

 

سۇراساڭ، گورودىمىز – جالۋتراسكي،

تۋعان جەرىم، سۇراساڭ – سينعۋلاسكي.

ماۋلەكەي جۇماشوۆ مارحۋم قولىم قويدىم،

تۇرعان جەرىم – مانجيلدە تۋمەناسكي.

 

داريعا قىز. “داريعا” – ەل اراسىنا كەڭ تاراعان داستانداردىڭ ءبىرى. العاش 1897 جىلى قازان قالاسىندا باسىلىپ شىقتى. داستان سيۋجەتىنە وزەك بولعان – يسلام قۇتقارۋشىسى ماھدي جايىنداعى ءدىني اڭىزدار مەن حيكايالار.

داستان ءماتىنىن ەل اۋزىنان جيناپ، باسپاعا دايىنداپ العاش 1897 جىلى جاريالاعان ماۋلەكەي جۇماشۇلى. سودان كەيىن ءماتىن 1901, 1902 جانە 1913 جىلدارى قايتا باسىلىپ شىقتى.

قازىرەت ءالي. ءدىني داستاندار. – الماتى: ، 2015. –  362 بەت.

جالپى رەداكتسياسىن باسقارعان –

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، قر ۇعا كورر-مۇشەسى

ءۋاليحان قاليجانوۆ

سونداي-اق، وقىڭىز

قيسسا سالسال (جالعاسى)

جاياۋعا ومار بابا ءتىپتى جۇيرىك، عۇمىرىن وتكەرىپتى جاياۋ ءجۇرىپ. ىسقاق پايعامباردان كەرەمەتتى كيىز الىپ، ىسمايىل …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان