Ğalımnıñ hatı

Jamal Qarşi jäne türkiniñ köne qalaları

Tarihi-jağrafiya-filologiyalıq “Mwlhaqat as-surahtıñ” avtorı Jamal Qarşi 1230/31 jılı Jetisudıñ Almalığında düniege kelgen. Ol moñğoldar Otırar, Sığanaqtı jaulap, halıqtı qanğa boyağannan keyin, 10 jıldan soñ tuılğan. Onıñ asa qwndı, tarihi şığarması wzaq jıldarğa deyin belgisiz bolıp keldi. XIX  ğasırda Orta Aziyanıñ Taşkent, Samarqand,  Bwhara qalaların patşalıq Resey basıp alğan soñ atalmış şaharlardan imperiya astanası Sankt-Peterburge Bwharadan äketilgen sandağan qoljazbalar arasında Jamal babanıñ da “Mwlhaqatınıñ” bir böligi bolğan. Oğan Orta Aziyanıñ ataqtı zertteuşisi V.V. Bartol'd (1869-1930) köñil audarğan. Mwhammed Haydar Dulati, V.V.Bartol'd, V.Rozen, N.F. Petrovskiy, V.P.Nalivkinderden keyin Keñes Odağı kezinde qazaq ğalımdarınan Jamal baba turalı saliqalı oyların ortağa salğan akademik Älkey Marğwlan. Älkey ağamız onı “Jetisu topırağında tuıp-ösken ğalım, tarihşı, jazuşı… Äkesimen birge Qañlı taypasınıñ ortasında bolıp, olardıñ tarihi şejiresin, añızdarın köp tıñdağan… Ol moñğol däuirinde Orta Aziya men Jetisudan şıqqan jeke-dara jazuşı. Sol zamanda Orta Aziya men Jetisuda bolğan oqiğalardı jete bilip, onı birinşi ret tolıq jazğan ğwlama ğalım… Jamal Qarşidıñ bwl qasietin Jetisudıñ odan üş ğasır soñ jasağan tağı bir tuması Mwhammed Haydar Dulati erekşe bağalap, onı öziniñ wlı wstazdarınıñ biri sanağan” dey kelip, onıñ özi men şığarmaşılığına joğarı bağa bergen. Bwl rette özbek ğalımdarınıñ da eñbekterin atay ketken jön. 2005 jılı R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu institutı “Istorii Kazahstana v persidskih istoçnikah” attı seriyamen Jamal babanıñ “Mwlhaqatın” Namanğan qoljazbası boyınşa orıs tiline audarıp alğı söz, tüsindirmeler, mätin faksilimesimen şığardı. Tärjimalap zertteuin jüzege asırğandar Ş.H. Vohidova, B.B. Amanova, jauaptı redaktorı Äşirbek Momınov. Biz Jamal turalı maqalamızda osı tärjimağa da süyendik.

Jamal Qarşidıñ “As-Surah min as-Sihahınıñ” 700 bettik parsı tilindegi qoljazbasın men Kairdegi “Kitaptar üyiniñ” qoljazba qorınan 2000 jıldar basında taptım. Onı endi mwqiyat zertteu kerek.

Jamal Qarşidı söytip Jetisudıñ Almalığınıñ tuması dedik. Äkesin ol joğarıda aytılğanday Balasağwndıq hafizderdiñ biri edi dese, al şeşesi Marılıq şeyh Äbu Äli şahtıñ twqımdarınan-dı. Almalıq qazir Qıtay jerinde. Almatı oblısı Panfilov audanındağı Qazaqstan-Qıtay şekarasınan 13-15 şaqırım, İle özenine jaqın jatır. Şahar qirağan. Bolaşaq ğalımnıñ jastıq şağı mine osı Almalıqta ötken. Öytkeni ol wstazı Zahir ad-din Aşraf bin Nadjib äl-Kasaniden däris alıp jürgende 12 jasta eken. Bwl 1250-1251 jıldarı dünie salğan Bwzargwlı Swqnaq tekinniñ bilik kezi bolsa kerek.

Jamal memleket basındağılardan köp qamqorlıq körgen. Öytkeni ol Joşınıñ qızı Bilgen-bikeniñ perzenti Sığnaq (Swqnaq) tekinniñ wlı Il-Bwtardıñ tärbieşisi bolğan. “Men onı eñbek etuge, oğan özimniñ bilim, biligimdi ektim. Sebebi özim solay tärbielengen edim. Meniñ maqsatım – solardıñ [patşa] sarayı edi. Öytkeni onda payda keltirgim keldi. Sondıqtan da meni (olar) äl-Qarşi [saraylıq] dep atay bastadı. Hijranıñ 648/1250-1251 jılı Mañkuhan taqqa otırğanda Sığnaq tekin dünieden ötti. Balası Danışpan tekin äkesi Sığnaq tekinniñ mäyitin ol jaqtan Almalıqqa alıp keldi. Ol äke tağına ie boldı. Bağınbay jürgenderdi bas igizdi. Danışpan tekin ädepsiz, täuekelşil, jomarttığı ısırıpşılıqqa jaqın, epti jäne batır jasöspirim edi. Ol hijranıñ 655/1257 jılı Küz Balıqta (Balasağwn mañındağı kent) qaytıs boldı. Onıñ denesi Almalıqqa äkelinip qamaldağı äkesiniñ sağanasında jerlendi. Al Il Bwtar Hijranıñ 673/1274-1275 jılı Almalıqtı tastap Qaşğarğa bet alğanda tım jas kezinde dünieden ötti” dep eske aladı.

Jamal Qarşi Ismayıl äl-Jauharidiñ “Tadj äl-luğa ua sihah äl-arabiyasımen” Qaşğar qalasına barğan kezde, wstazı Burhan ad-dinniñ kitaphanasında tanısqan. Ol Otırar perzentiniñ eñbegi negizinde onı arab-parsı sözdigi etip qayta jasaumen qatar oğan “As-Surah min as-sihah” degen atau bermek boladı. Söytip ol maqsatın hijranıñ 681 jılı (1282 jıldıñ) safar ayında (27 mamırda) Qaşğarda orındağan. Jamal dünieleriniñ litografiyalıq nwsqaları Indiya men Irannan tabılğan. Soñıra Jamaldıñ sözdigine qosımşalar men tüsindirmeler qosılsa kerek.

Arada biraz uaqıt ötken soñ Jamaldıñ özi atalmış sözdigi “As-Surah min as-sihahqa” eskertuler (Mwlhaqat) jasamaq boladı. Ol oquşığa sözdiktiñ tiisti jerlerin tüsinuge kömektesedi dep niettengen. Dey twrğanmen onıñ ol düniesi ärtürli bolıp şıqqan. Birte-birte ol “Mwlhaqat bi-surah” dep atalıp, jeke eñbekke aynalğan. Tabılğan nwsqalarına qarağanda “Mwlhaqat bi-s-surah” jii köşirilip twrğandıqtan, jeke tomğa aynalıp keñirek taralğan.

Sonımen Jamal hijranıñ VII ğasırınıñ ekinşi jartısında birqatar jwrttarğa saparlar jasaydı. 1269-1270 jıldarı Ändijan men Talas öñirine, al 1272-1273 jılı Şaşta (Taşkentte), 672/1273 jılı Sırdariyanıñ tömengi ağısı boyındağı Barşınkent pen Jendte boladı. Däl sol jıldarı mäşhür şeyh Kamal ad-din äl-Horezmi as-Sığnaqi qaytıs bolğan-dı. Ol moñğoldardıñ qolınan 1221 jılı Hiua mañında qaza tapqan ataqtı sopı Nadjm ad-din Kubranıñ (1145-1221) şäkirti edi. Jamal onıñ ziratına barıp, qwlıptasına qazaname (epitafiya) jazğan.

Şaşqa ol bir emes, 1293-94 jıldarı ekinşi rette barsa kerek. Sonan soñ sonda twrıp jatqan wlınıñ jwmısına baylanıstı üşinşi ret te sapar şekken. Ol sonday-aq Sırdariyanıñ şığısındağı qazirgi Täjikstan jerindegi Hodjendte de bolğan. Onda ol jergilikti şeyhtarmen tanısadı. Ol turalı Jamal öz eñbeginde eskertip otırğan.

Sonımen “Mwlhaqat bi-s swrahtı” tarihi, dini, filologiya jäne jağrafiyalıq şığarma dedik. Onda grammatika, sonan soñ älemge belgili twlğalar, payğambarımız Mwhammedtiñ (s.ğ.s.) jwbayları men wrpaqtarı, anaları, esimderi, payğambarlardıñ, Adam atanıñ (ğ.s.) şejiresi, danagöyler men bilik basındağılardıñ jäne payğambarlardıñ ata-tek şejiresi söz boladı.

Oğan qosa Alla elşisiniñ (s.ğ.s.) babası Abd äl-Müttalibtiñ wrpaqtarı, şiialardıñ 12 imamı, ansarlar men muhadjiler izbasarlarınıñ atı-jöni, Banu Umaiya rularınan şıqqan bilik ieleriniñ nıspıları, abbastıq halifalar men olardıñ ömir sürgen jıldarı, qazası, grammatika men leksikografiya ğılımınıñ belgili ökilderi turalı estelik, qarilerdiñ, qasietti kitaptıñ täpsirşileriniñ atı-jöni, keyinirek ğwmır keşken qasietti Qwrannıñ täpsirşileri, köne däuirlik (djahiliya) arab aqındarı, olardıñ işindegi belgilileri äñgimelenedi.

Sonımen qatar ataqtı mwsılman bileuşileri men swltandar, Mauarannahrlik türki tekti belgili haqandar, Sam ruınan şıqqan ataqtı bileuşiler men swltandar, Seljwqtardan şıqqan ämirşiler men swltandar, keybir belgili bileuşiler men uäzirler, Horezm şahtıq swltandar, moñğol tekti haqandar men olardıñ tarihınıñ mazmwndaması, belgili ämirler men uäzirler şığarmağa arqau bolğan.

Eñbekte maşhür kisiler men ataqtılar jaylı täptiştey jazılğan sıpattama, belgili imamdar, sälde ieleri, sayydtar men şarifterdi eske alu, Almalıqta twrğan bilgir sadrlar men sayydtar, ataqtı imamdar, Qaşğar qalası men onıñ ataqtılarınıñ sipattaması, wlıq qasiet ieleri, belgili kisiler, Hotan şaharı men onıñ ataqtıları, Hodjent qalası, Ferğana eli, Şaş qalası, Barşınkent jwrtı, Jend şaharı jaylı mäseleler qamtılğan.

ALMALIQ

Jamal Qarşi “Almalıq şaharı – Alla onı öziniñ ülken jarılqauına bölesin. Men ädeyi Almalıqtan bastap otırmın. Ol zañdı da. Öytkeni ol meniñ tuğan jerim, belime kremennen ot şığarğan, belime qanjar baylanğan mekenim, otanım, dostıq baylanısım bolğan jer, ömirimniñ bir böligine aynalğan, dañqım bastalğan eldegi astana, din kindigi, bileuşiler men haqandardıñ twrğan jeri. Onıñ auası janğa jaylı, jeli jeñil, al suınıñ dämi tätti. Jel ol jerge janğa jaylı jılılıq pen ılğal, jeri hoş iis jağınan muskustan da asıp tüsedi. Baqtar güldep twr, al taldarınıñ bwtaqtarı jemis saladı, jaylauı şöpke bay, toğandarı – tola, tañerteñgi swhbat jelderi keşkimen qosılıp, ımırtta qoñırsalqın hoş iis äkeledi,”– dese al, Mwhammed Haydar Dulati “maşhür qalalardıñ biri – Almalıq. Bwl qazirgi kezde de belgili qala.

Toğılıq Temir hannıñ mazarı sol jerde, onda [bayırğı] qala tirşiliginiñ belgileri sayrap jatır. Han mazarınıñ kümbezi öte biik, äri jazularmen äşekeylengen. Toğlıq Temirdiñ (1329-1362) Moñğol handarı arasında birinşi bolıp islam dinin qabıldağandığın aytqan jön.

Almalıq qalası qazir joq. Biraq Toğlıq Temirdiñ kesenesi az-kem bwzılıp, öñi kete bastağanımen saqtalıp bizdiñ zamanımızğa jetti. Şıñjañdıqtar Almalıq mañında küni keşege deyin negizinen qazaqtar twrğan deydi.

BALASAĞWN

Qazaq Sovet enciklopediyasında: “Balasağwn – Qarahan memleketiniñ astanalarınıñ biri bolğan ortağasırlıq qala atauı. Jazba derekterden X-ğasırdan bastap belgili. Äl-Makdisidiñ mälimdeuinşe, ol “igilikke bay, ülken qala” bolğan. Al Mahmut Qaşqari Balasağwnnıñ Küz-Wlıs nemese Küz Orda degen basqa atauı bolğanın habarlaydı. Zertteuşilerdiñ pikirinşe:Balasağwn alğaşqıda (VIII ğ.) türikşe Beklik (Bekelik-bekinis), soğdışa Semekne dep atalğan. Balasağwn twrğındarı türki jäne soğdı tilinde söylegen. Qala 1210 j. Şıñğıs han äskerlerine qarsılıqsız berilip, Babalıq (“Jaqsı qala”) dep ataladı. Şığıstanuşılar: V.V. Bartol'd, A.A. Bernştam, M. Tınışbaevtar Balasağwnnıñ däl ornın anıqtauğa küş saldı. Balasağwnnıñ ornı turalı ğılımda birneşe pikir qalıptastı. 1974 jıldan QazMU arheologtarı (jetekşi U.H. Şalekenov) zerttep jatqan Şu öñirindegi Aqtöbe dep atalatın köne qala Balasağwnnıñ ornı degen de pikir qalıptastı. Onda wsınılıp otırğan osı qalalardıñ qaysısı da V-XIII ğasırlarda damığan örkeniet ortalığı bolğan”[i] dep jazılğan.

QAŞĞAR

Jamal Qarşi “Qaşğardıñ islam qwzırındağı tamaşa qala, wlılardıñ besigi, qasietti ämirlerdiñ otanı, wlı ğwlamalardıñ meken-jayı, şahar jeri jağınan qwnarlı da şwraylı, jüzimi mol, jemiske bay, kemşiliksiz, alqaptarınıñ suı mol, egistikteri jañbırğa mwqtaj emes, klimatı qwrğaq; köktem men jazda jañbırsız, al qıs pen küzde qar bola bermeydi; Qarlı qıs jazda jemis bere bermeydi, al köktemgi jañbır küzde mol önimge kenelte qoymaydı. Auası ılğaldı-zalaldı, al qwrğaqşılıq janğa jaylı. Qala halqı jer jırtuğa jaz kezinde ögiz ben siırdı paydalanbaydı, sol sebepti jerdi ketpen jäne kirkamen öñdeydi. Olardıñ ömirine qajetti astıq, jemis, üyge qajet kerek-jaraqtar, äşekey zattar, körpe-jastıq jäne t.b. bar”dep jazadı.

1994 jılı Mwhammed Haydar Dulatidiñ jerlengen jerin anıqtau maqsatımen Qaşğarğa barğanımda Jamal babanıñ osı jazğandarınıñ aqiqattığın körip, tañ qaldım.

ŞAŞ

Jamal Qarşi eñbeginde aytılatın, mıñ jıldan astam tarihı bar Batıs Türkistandağı ejelgi Şaş, qazirgi Taşkenttiñ de özindik tarihı bar.

“Şaş, Çaç – Sırdariya özeniniñ oñ jağı, Şırşıq özeniniñ alabındağı ertedegi tarihi oblıs. “Çaç” atauı Sasan äuletiniñ patşası Şanur I-niñ (b.z. 262 j.) jazbalarında, al “Şaş” atauı arabtardıñ Orta Aziyanı jaulap alğan kezindegi arab tilindegi jazbalarda kezdesedi. 712-713 j. Şaştı arabtar talqandadı. Saman äuleti memleketi qwrılğannan keyin Şaş onıñ negizgi oblıstarınıñ biri boldı. Tayau Şığıstan Qıtayğa baratın “Wlı Jibek jolı” Şaş arqılı ötti. Şaştıñ astanası Binkent (XI ğasırdan Taşkent) bir kezderi Şağatay wlısı handarına, ol qwlağan soñ Temir äuletine qaradı. Taşkent mañındağı feodaldıq ielikter “Şaş” dep ataldı”.

Iä, Şaş turalı da Jamal baba jaqsı pikir bildirgen. Ädettegidey ol onı “suınıñ dämdi, klimatınıñ janğa-jaylı, ösimdikteriniñ bay, jayıla ösken şahar bwrındarı islamnıñ ülken qalalarınıñ biri edi”  dep jazadı.

Sonday-aq äri qaray: “bwrındarı dinsiz türki halıqtarınıñ biri şahardı tünde kelip qorşap, oğan topan suday qaptağan. Olar (türkiler) soğıs jağdayın barlau üşin tañerten kelip körgende, qamal işinen äldebir dauıstardı estidi de: “Bwl nendey dıbıstar” dep swraydı. Olarğa jwrt ol azanşılardıñ tañğı namazğa şaqırıp jatqan dauıstarı ğoy dep jauap beredi. Tündi jañğırtqan şafiğilar tañğı namazğa şaqıruların üzbey jalğastıra bergen edi. Şaşta tört mıñnan astam meşitter bar bolatın. Ärqaysısında 70 yaki 60 üyden jwrt twratın. Osı jayttı estigen olar (türkiler) mwnday jauaptan şoşıp ketedi. Sonda olar: tañerten wyqılarınan oyanğan olar, özderiniñ bizden köp ekenin körip, bizge quıp jetip tükirse, tükirigine batırıp  jiberer deydi de qaşa jöneledi. Mwnıñ bäri olardıñ namazğa şaqırğan azandarınan bolğan jayt edi.

BARŞINKENT

Jamal Qarşi Sır boyındağı Barşınkentte de bolğan. Barşınkent Şıñğıs han şapqınşılığına deyin oğızdar men qıpşaqtar arasındağı şekaralıq aymaqtağı ülken mañızdı strategiyalıq bekinis jäne mädeni-sauda ortalığı bolğan. Horezm, Qıpşaq, Qimaq handıqtarı äskerlerine tabandı qarsılıq körsetken. Keyin wzaq uaqıt qalanı ala almağan. Joşı han äskerleri qamaldı qorşağan orğa özen suın bwrıp, qalanı suğa bastırıp, beriluge mäjbür etken. Şapqınşılıqtan qirağan qala köp wzamay qalpına keltirilip, Joşı wlısınıñ Sır boyındağı ortalığına da aynaldı. Barşınkentte teñge soğatın saray bolğanı da belgili. Osınıñ bäri onıñ Altın Orda twsında da iri sayasi, mädeni jäne bilim ordası bolğandığın körsetedi.

Barşınkent turalı mälimetter ortağasırlıq tarihşılar men elşilerdiñ qoljazbalarında köp kezdesedi. Solardıñ biri Plano Karpini: “Sır boyınıñ halqı mwsılman tilinde söyleydi, salt-dästürleri de mwsılmanşa. Osı mañda qirağan qamaldar men qalalardıñ orındarı öte köp. Jaqın jerden ötetin özenniñ boyında twrğanı – Jankent, Barşın jäne Aşanas. Olardan basqa da qalalar bar, biraq biz olardıñ attarın bile almadıq.. Qalanıñ atı XV ğasırdan bastap jazba derekterde kezdespeydi. Onıñ küyreuine ne sebep bolğanı äli zerttelmegen. Barşınkent jaylı köptegen ğalımdardıñ (D.Ossonnıñ, V.Bartol'dtıñ, Ä.Marğwlannıñ) eñbekterin oquğa boladı degen.”

Iya, söytip Jamal Qarşi Sır boyındağı qalalar men onda twratın halıqtardıñ tarihın hatqa tüsiru nietimen 1273-1274 jıldarı Sır eline arnayı kelgen. Bwl jıldarı Otırar men Sauran, Sığanaq pen Jent sekildi ruhani ortalıqtardıñ qiratılğanına elu jıldan asqan edi.

Mine osı Barşınkent tarih betinen joyılıp ketkey twrğan kezde mwnda joğarıda aytılğanday Jamal baba Qarşi kelip, qalanı onıñ mañın, halqı men onıñ wlı perzentterin közimen körip, bayqağandarın hatqa tüsirgen.

JEND

Jamal barğan tağı bir qala Jend. Ol turalı Qazaq Sovet enciklopediyası: “Jent, Jend, Djend – orta ğasırda Sırdariyanıñ tömengi ağısı boyında bolğan qala. Sol kezdegi avtorlardıñ aytuınşa, Jent özeniniñ sol jağasında “mwsılman düniesiniñ şekarasında” twrğan. X ğasırda türik-oğızdarğa qarağan. XI ğasırdan moñğol şapqınşılığına deyin Jent Sırdariya boyındağı bay qala boldı. Mwnda bedeldi mwsılman bileuşileri twrğan. “Jahanname” şığarmasına qarağanda XII ğasırda Aral teñizi Jent teñizi” dep atalğan. Bwl sol kezeñde Jent qalasınıñ mañızı bar bolğanın körsetedi… Moñğol şapqınşılığınan keyin bwrınğı güldengen, qwrılıs üyleri men meşitteri köp ülken qalanıñ ornınan şağın qıstaqtı körgen. V.V. Bartol'dtıñ pikirinşe, Jent Hiua men Buhara aralığınan ötetin eski keruen jolı boyındağı  Twmarötkel sayına ornalasqan Qışqalanıñ qirağan ornı bolsa kerek”.

«Moñğol şapqınşılığına deyin Jent ülken qala bolatın. Qanşama zobalañğa wşırasa da, ol sauda-sattıqqa qolaylı bop qala bergen. Mwnda sauda-sattıq jasau üşin özgeler sekildi köpester de asığatın. Payda tauıp, isiniñ sätti boluı üşin olar bäsekege de tüsip jatadı. Qala bazarları köl-kösir» dep jazadı Jamal Qarşi. Bwl 1273-1274 jıldar bolatın.

Jentke kelgen soñ ol qalanıñ qirağan jerleri men aman-sau qalğan ülkendi-kişili köşelerin wzaq aralağan. Şahardı qorşağan alıp dual men kögildir kümbezdi ğimarattardıñ ornında tek kül qalğanı onı jabırqatpay qoymağan. Solay bola twrsa da, mwnda mädeni ömir birjola toqırauğa wşıramağanıñ körip, köñilin jwbatqanğa wqsaydı.

SIĞANAQ

Sığanaq jaylı alğaşqı derek X ğasırdağı parsı şığarması “Hudud äl-Älemde” kezdesedi. Moñğol şapqınşılığınan bwrın Sığanaq Horezmşah Tekeştiñ qol astında bolğan. 1219-1220 j. Sığanaqta Joşınıñ äskeri qorşap alğan. Qala twrğındarı moñğoldarğa berilmey, olardıñ elşilerin öltirip, küşti qarsılıq körsetken. Jeti kündik tolassız şabuıldan keyin jau qalanı basıp alıp, twrğındarın tügel qırıp tastağan.

XIII ğasırdıñ 2 jartısında qala qayta jandana bastadı. Joşı wrpaqtarı kezinde Sığanaq Aq Ordanıñ ortalığı bolıp, onda tiın soğılğan. XV ğasırdıñ 80 jıldarı qalanı qazaq hanı Mwrındıq ielengen. XV-XVIII ğasırlarda qala bwrınğısınşa sauda ortalığına aynalğan. Onı orıs saudagerlerimen elşileri jaqsı bilgen. Sığanaq XVIII ğasırğa deyin jetken.

Qalanıñ qazirgi ornı Sunaqata dep ataladı. Ol 10 ga jerdi alıp jatqan ülken bes bwrıştı töbe. Jan-jağında köptegen üyindiler, ertede su jürgizilgen qwrılıs izderi saqtalğan. Tabılğan zattar Sığanaqtıñ VI-XVIII ğasırlarğa jatatının däleldeydi”.

[i] Qazaqstan Wlttıq enciklopediyası. Almatı, 1999, 2-tom, 104-bet.

 

Äbsattar qajı Derbisäli,          

R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu

institutınıñ direktorı, filologiya   

ğılımdarınıñ doktorı, professor     

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan