Ğalımnıñ hatı

«Asa qadirli aqsaqal!»

Bwl äulettiñ qazaq tarihında oyıp alğan ornı bar. Türki jerine islam dininiñ esigin aşa kelgen arğı babasınıñ süyegi Sır boyında jatır. Bügingi künge deyin «Qorasanğa qoy atap» ziyarat etuşilerdiñ nöpiri tolastağan emes. Bergi atalarınıñ dañqı da el jadında qalğan. Alayda ötken ğasırdıñ basında qazaq dalasındağı özgeristerdiñ bel ortasında jürip, ekpini qattı patşanıñ uısınan da, odan keyingi bol'şevikterdiñ qwrsauınan da halqınıñ enşisin suırıp almaqqa wmtılğan Qoñırqoja Qojıqovtıñ esimi büginde kem estiledi.

Ataqtı Qojıqovtar äuletiniñ mwrasın zertteuşisi äri nasihattauşısı, Qazaqstannıñ «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ direktorı, Qazaqstan Suretşiler odağınıñ müşesi Säule Qojıqovanıñ estelikterin negizge alıp, tarihşılar Mämbet Qoygeldi, Hazretäli Twrsın, Beybit Qoyşıbaev zertteulerine zer sala otırıp, Qoñırqoja Qojıqovtıñ ayrıqşa missiyasın tüsinuge tırıstıq.
«Asa qadirli aqsaqal!» Bwl – Qoñırqoja Qojıqovtıñ üzeñgiles zamandası Ahmet Baytwrsınovtıñ lebizi. Onıñ kürdeli ömiri men qızmetine bağa bergen tarihşı Mämbet Qoygeldi:«Q.Qojıqovtıñ ömir jolı – HH ğasırdıñ alğaşqı şireginde qazaq jäne basqa Türkistan halıqtarınıñ sayasi ömirine qatıstı isterge sanalı äri belsendi türde atsalısqan ziyalı azamattıñ ömir jolı» deydi.
Onıñ küresi erte bastalğan edi. Patşa jandarmeriyası üş ret qamaqqa alsa, qızıldardıñ türmesine de üş ret tüsip, soñğısında atu jazasına kesiledi. Mına derek 1930 jılı 22 säuirde OGPU tarapınan jürgizilgen tergeu isindegi jazbadan, onıñ sanalı küresiniñ bastauı otarşılıqqa qarsılıqtan şıqqanınan mälim bergendey: «YA uçilsya i stal soznatel'no jit' tot period, kogda evropeyskiy kapitalizm vo vsyu nastupal na Vostok i porobaşal kolonial'nıe narodı, v tom çisle musul'manskie stranı. YA bıl v kazahskih oblastyah turkestanskogo kraya – vakhanaliya carskogo pravitel'stva doşla do stepeni, çto kazahskomu narodu ostavalos' odno – vımeret'. YA sdelalsya nacionalistom».
Onıñ qızmetiniñ bir belesi ağartu­şılıq jolına arnalıp, wstazdıq etedi. Şäkirtterine arnap twñğış «Älippe» oqulığın 1912 jılı Orınbor qalasında Fatih Karimidiñ baspasınan jarıqqa şığarğan. Ozıq oylı, wltjandı ağartuşınıñ A.Qasımov pen S.Jäñgirovpen birlese şığarğan «Rusie patşalığında Romanov näsilinen hükimranlıq qılğan patşalardıñ tarihları» attı eñbegi Romanovtar biliginiñ 300 jıldığına oray, şağatay tilinde jarıq köredi. Bwl tuındınıñ qanday maqsatta jazılğanın Qojıqovtıñ özi bılayşa tüsindiredi: «Men jergilikti äkimşilik orındarınıñ üstinen köptegen arızdar men peticiyalardı Peterburgke qayta-qayta joldap otırdım. Soğan baylanıstı meni bir uezden ekinşi uezge auıstırıp otırdı. Äkimşilikke qaytsem jağam degen oymen Romanovtardıñ üyi jayında qazaq tilinde eñbek jazdım. Bwl, ärine, men üşin masqaralıq jwmıs boldı. Eñbekte qazaq halqınıñ patşağa bağınuı nasihattalğan edi. Biraq mwnımen men äkimşilik ornınıñ ıqılasın özime audara almadım…».
Qojıqovtıñ qayratkerliginiñ kelesi ötkeli türkistandıq wlttıq sayasi elitanıñ qwramında körinedi. Mına derekte: «1917 jılı men ekinşi ret Taşkentte ötken qazaq s'ezine qatıstım. Qoqan avtonomiyası talqandal­ğannan keyin Tınışpaevpen birge kommunistik otryadtardan qaşıp, tau işinde jasırınğan kezim boldı» deydi.
1924 jılğı säuirde bol'şevikter partiyasınıñ Bas hatşısı Iosif Stalinge körnekti qazaq kommunisteriniñ biri Alaş-Orda turalı qwpiya bayandama bergeni belgili. Sondağı qwpiya tirkemeniñ 8-babında mınaday mälimetter aytılğan: «Qoñırqoja Qojıqov. Qazaqtıñ «qoja» dep atalatın aqsüyekterinen. Qoqan avtonomiyalıq ükimetiniñ bwrınğı müşesi. Körnekti alaşordaşı, Şoqaevtıñ kömekşisi. 1913 jılı, Romanovtar üyiniñ toyı kezinde, patşalardıñ portretimen qazaq tilinde kitapşa jazdı. Ferğananıñ audandarınıñ birinde Kerenskiydiñ uaqıtşa ükimetiniñ komissarı bop istedi. 1921 jılı Jer halkomatınıñ müşesi, sodan soñ Jer halkomınıñ orınbasarı boldı, Jetisu oblısında jer-su reformasın basqardı, jwrttıñ bärine orıstardı «oñdı soğudamız» dep aytıp jürdi. 1922 jılı jerge ornalastırudı basqardı, qazir Jerge ornalastıru basqarmasında isteydi. Qojıqov Qojanovpen bir päterde twradı. Osı Qojıqov, Qojanov, Asfendiarov, Toqtıbaev – belgili Lapinniñ qızdarına üylengen, söytip olar qazaq halqın eñ aldımen osı tuısqandıq belgileri boyınşa birlesip bileude. Qojıqov äldeneşe ret TürkCIK müşeligine saylandı jäne Qosşı Ortalıq Komiteti basşılarınıñ biri bolıp tabıladı. 1921 jılı Qojanovtıñ jäne Asfendiarovtıñ kepildigimen tipti partiyağa da kirdi, alayda keyin şığarıp jiberildi. Qazir tap osı Qojıqov Qojanovtı bilep twr. (Ol – öte täjiribeli adam). Qojanovqa qız­metkerler kelgende, olardı eñ aldımen osı Qojıqovqa mäselelerdi kelisu üşin jiberip aladı, türli ükimettik jäne tipti partiyalıq hattamalar da oğan pikirin bilu üşin jiberilip jatadı». Bwl qwpiya jazbadan bayqalatını sol, Qojıqov keñes ökimeti twsında da wlt kommunisteriniñ birqatarı aqıl-keñes swrap twratın bedeldi qayratker bolğan.
Säule Qojıqova bir kezdesuimizde köpten beri saqtap jürgen gazet qiındısın körsetti. Onda rejisser Dinşe Ädilovtiñ 1928 jılı OGPU tergeuşisine bergen jauabı basılğan eken. Qazaqşa mağınası mınaday: «Qızılorda atauın alğaş ağartuşı-ğalım Qoñırqoja Qojıqov oylap taptı. Odan nege bwlay bolğan dep swradıq. Bwl – qos qatparlı atau, ol eki jaqtı da qanağattandıruı tiis ekenin ayttı. «Qızıl», demek bol'şevikterge wnaydı, al «orda» – wlttıq atau. Demek, ol jaq ta, bwl jaq ta kinä arta almaydı. Bwl wsı­nıspen kelistik. Swltanbek Qojanov s'ezd töralqasınan kezekten tıs söz alıp wsınıs jasadı» degen derek jazılğan. Ol Orta Aziya men Qazaq respublikalarınıñ şekarasın anıqtau, Türkistandağı jer-su reformasın wyımdastıruğa tikeley basşılıq etti. Ol kezdegi qızmettiñ nätijesin M.Tınışpaevtıñ mına sözinen biluge boladı: «Abılay han jerimizden qalmaqtar men oyrattardı quıp jiberse, al Keñester kezinde Qazaqstan şekarasın Qoñırqoja Qojıqov jasadı». Ol turalı Molotov jazbalarında: «Qazaqstannıñ şekarası sauattı jasalğanı sonşa, Lenin oğan eşqanday tüzetu engizbedi, tek qwjat Täşkenge qatıstı sw­raq­qa baylanıstı tartpada jatıp qaldı» dep eske alğan eken.
Ömiriniñ soñğı jıldarındağı «Almatı kezeñi» elimizdiñ mädeni mwralarınıñ saqtaluına tikeley ıqpal etti deuge boladı. Orta Aziya men Qazaqstan halıq­tarınıñ tarihı men mädenietin, etnografiyasın tereñ bilui qayratkerliginde jaña sipat aldı. «Kazkomstaris» köne mädeni eskertkişterdiñ qorğau boyınşa komitet wyımdastıradı. Osı komitette aldımen köne eskertkişterdiñ esebin alıp, jüyelep atlas-kartasın jasaydı. Onı saqtauğa jäne qalpına keltirip, zertteuge qarjı jinaydı. Bwl köne eskertkişterin qorğaudı memlekettik deñgeyge kötergen alğaşqı twlğa edi. Ömiriniñ soñğı eki jılında Wlttıq kitaphanada jwmıs is­teydi. Osı jıldarı Saurannan Qoja Ahmet YAsauidiñ şäkirti Süleymen Baqırğanidıñ qoljazbaların tauıp, öziniñ qoltañbasımen kitaphanağa ötkizedi. «Şahnameniñ» şağatay tilindegi nwsqasın tauıp, onı audaruğa den qoyadı. Alayda ol tilegine jetkizbedi. 1938 jılı 28 qañtarda aqırğı ret twtqındalıp, 15 aqpanda atu jazasına kesiledi. Asa qwrmetti aqsaqal bwl kezde 58 jasta edi…

 

Astana aqşamı gazeti , 6 Qırküyek, 2018

Tañbalar

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan