عالىمنىڭ حاتى

جۇزگە كىرمەيتىن قازاق رۋلارى

سايداققوجا جۇسىپۇلى:

جۇزگە كىرمەيتىن قازاق رۋلارى

ءى ءبولىم
قوجا

قوجا تايپاسى ءۇش جۇزگە كىرمەيتىن تايپالار ىشىندەگى ءىرى توپتاردىڭ ءبىرى. بۇل تايپا ءارتۇرلى قۇراما رۋلاردان قۇرالعان.قوجا دەگەن اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «اعارتۋشى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ال پارسىلار بيلەۋشى امىرلەردى قوجا دەپ اتاعان. سونداي-اق وقىعان وقىمىستىلاردى جەرگىلىكتى حالىق قوجا دەپ قۇرمەتتەگەن. ول وقىمىستى-اعارتۋشىلاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى تايپالاردان شىققاندار دا بولعان. مىنە سولارعا ءمان بەرىپ توقتاعالى وتىرمىز.

1. سايد توبى (سەيىت قوجا رۋى)

سايدتار – قوجالار ىشىندەگى اعا بۋىن بولىپ سانالادى. بۇل توپ العاشقى قوجا تايپاسىن قۇراۋشىلار. سايد توبىن قۇراۋشىلار ارابتىڭ سايد رۋىنان جانە باسقا دا ارابتىق ءدىن ۋاعىزداۋشىلاردان قۇرالعان. سايد رۋىنان (ارابياداعى) مۇقاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى ومار شىققان. سايد رۋىنان شىققان شايحى بۇزىرىق اتتى ادامنىڭ ۇرپاعى بەلگىلى يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋشى قازىرەت ايۋب ءاميننىڭ ۇلى گيماراد ءازيز VIII عاسىردىڭ ورتا كەزىندە اراب اسكەرلەىمەن بىرگە تۇركستان جەرىنە كەلەدى. بىراق تا ءدىن ۋاعىزداۋشىلاردى جەرگىلىكتى تايپالار توسىرقاي قارسى الادى.تۇركتەردى يسلام دىنىنە كىرگىزبەك بولعان ولاردىڭ ارەكەتتەن ەشتەڭە شىقپاعان سوڭ، كۇشتەپ ەنگىزبەك تە بولادى. بىراق ودان دا كەپ ناتيجە شىعا قويمايدى. سونان سوڭ مەشىت، مەدرەسەلەر اشىپ يسلام ءدىنىن ۋاعىزداي باستايدى. جەرگىلىكتى ادامداردى ارابشا وقىتىپ، يسلام ءدىنىن قابىلداۋشىلاردى كوبەيتۋگە كوڭىل اۋدارادى. وسى ارەكەت ىسكە اسىپ، جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ كوپشىلىگى يسلام دىنىنە كىرەدى. سول ءبىر ءدىن ۋاعىزداۋشى گيماراد ءازيزدىڭ ۇرپاقتارى بابا تۋكلاس پەن ىسقاق باب قازىرگى قازاق حالقىنىڭ اراسىندا ءومىر سۇرگەن ادامدار. ال ىسقاق باب وتە ءبىلىمدار كىسى. ونىڭ كەزىندە قازىرگى بابا اتا قالاسى ۇلكەن عىلىم ورداسىنا اينالادى. ىسقاق باب جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ بەدەلدى كوسەمى رەتىندە تانىلادى. ونىڭ كەزىندە بابا اتا وڭىرىندە عىلىم مەن ءدىن (يسلام) قاتار ءوربىدى. ىسقاقتىڭ مەشىت ساعاناسى بابا اتا قالاسىندا ءالى ساقتاۋلى تۇر. ونىڭ ۇرپاقتارى ارىستان باب پەن قوجا احمەت ياسساۋي دە تاريحقا بەلگىلى ادامدار. سايد توبىنا قازىرگى قوجا رۋلارى سەيىت قوجا، اققوجا، ديۋانا قوجا، قىلىشتى قوجا، قىرىقساداقتار كىرەدى.

ەسكەرتۋ:سەيىت-ومار ساتتارۇلى
سايدتار توبىنا تەك قانا سەيىتتەر كىرەدى. سەيىتتەر دەپ حازرەتى ءاليدىڭ ايەلى فاتيماي زوحرادان تۋىلعان حاسان مەن حۋسايىننىڭ اۋلەتىن عانا ايتادى. ورتالىق ازيا (تۇركىستان) ولكەسىندە يمام حۋسايىننىڭ عانا اۋلەتى بار. بۇلار سايد اتا جانە قىلىشتى قوجالار بولىپ ۇلكەن-ۇلكەن ەكى توپقا بولىنەدى. ارى قاراي ءوز ىشتەرىندە بىرنەشە اتاعا ءبولىنىپ قىز الىسىپ كەتەدى.
اق قوجا دەگەندى ەسىتكەن ەمەسپىز. بار بولسا ءبىز كورمەگەن ءبىر توپ بار شىعار.ال ديۋانا قوجا حازرەتى ءاليدىڭ مۇحامماد حانافيا اتتى بالاسىنان تارايدى.قىرىق ساداق قوجالار حاليفا حازرەتى ومار يبن حاتتابدان تارايدى. شايحى بۇزىرىق دەگەن ادامدى ەسىتكەن ەمەسپىز. ايۋب ءاميننىڭ ۇلى گيماراد ءازيز دەگەندى تاريحتان ىزدەپ تاپپادىم.بابا تۋكلاس پەن يسحاق باب گيماراد ءازيزدىڭ ۇرپاعى بولا المايدى.سەبەبى بابا تۋكلاس قادىرعالي ءجالايريدىڭ ايتۋىنشا ابۋ باكر سىددىقتىڭ ۇرپاعى.يسحاق باب مۇحامماد حانافيانىڭ ۇرپاعى.

2. قوراسان توبى (شايبانيدتەر)

قوراسان توبى مۇحاممەد پايعامبار اۋلەتى سانالادى. پايعامبارىمىزدىڭ ارابتىڭ تايپاسىنان شىققانى بارشا قاۋىمعا بەلگىلى. پايعامبارىمىزدىڭ نەمەرە اعاسى ءابۋتالىپ تە سول قۇرايىش تايپاسىندا بەدەلدى ادام بولعان. ءابۋتالىپتىڭ ۇلى ءالى ابباستى قازاقتار ازىرەت ءالى دەيدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ ۇلكەن قىزى فاتيماعا (قازاق ۇعىمىندا ءبيبى فاتيما انا) ۇيلەنگەن. (ارابتاردا اعايىندى ادامدار قىز بەرىپ، قىز الا بەرەدى). سول فاتيمادان ءۇش ۇل ءبىر قىز تۋادى. ۇلدارى ءابۋ باكىر، ومار جانە ءشامشى احمەد، قىزى ءزۇبايدا. قوسىمشا: ازىرەت ءالىنىڭ ماراكانالىق (سامارقان) ياحۋدي قىزى داريحادان بۇل بالالارىنان باسقا مادىدەن اتتى ۇلى دا بولعان. مادىدەننەن ۇرپاق جوق. ۇلكەن ۇلى ابۋباكىردەن الەمگە ايگىلى ءامىرشى حارون ءار-راشيد تارايدى. ومار ابۋباكىردەن سوڭ ازعانا ۋاقىت حاليف بولعان. وماردان نۇعىمان ءامىرشى (يراقتىڭ العاشقى ءامىرى) تۋعان. ال، ءشامشى احمەد بۇكىل پارسىستان جەرىنىڭ ءامىرشىسى بولعان ادام. سول ءشامشى احمەدتەن ءازيى شايبان (شايبانشاح) اتتى ەكى ۇل تۋىلادى. ءازيز ءارىن پارسى جەرىندەگى يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋشى مۋفتي بولادى. ءازيز شايبان اكە جولىن جالعاستىرىپ، پارسىستان (يران) جەرىنىڭ ءامىرشىسى بولعان. بەتىندەگى قالىڭ مەڭىنە وراي پارسىلار مەن كۋردتار ونى قوراسان شايباني دەپ اتاپ كەتەدى. قوراسان شايباني اقىلدى داڭقتى قولباسشىلىعىمەن اتى شىققان. VIII عاسىردىڭ باس كەزىندە ءوزىنىڭ اتالاس تۋىسى حارون ءار-ءراشيدتىڭ نەمەرەسى مانسۇر حاليفپەن ءتۇس شايىسىپ قالادى. سودان سوڭ كوپ ۇزاماي-اق ول پارسىستان جەرىن اراب حاليفاتىنان ءبولىپ الماق بولىپ كوپ ارەكەتتەنەدى. اقىرىندا جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ قولداۋىمەن VIII عاسىردىڭ ورتا كەزىندە جەڭىسكە جەتەدى. سونىمەن الەمگە ايگىلى بولعان قوراسان شايبان (ەۋروپالىقتار سامانيدتەر دەپ ءجۇر) قاعاناتى دۇنيەگە كەلەدى. وسى جاڭا قاعاناتتىڭ العاشقى شاحى قوراسان شايباني پارسىستان (يران) جەرىنەن شايبان اتتى جاڭا استانا سالدىرادى. (شايبان قازىرگى يرانداعى قوراسان قالاسى). شايباني شاح قاعاناتىن ۇلعايتۋ ماقساتىمەن بەرتىن كەلە، سىرداريا تۇركتەرىنىڭ (سوعدى، وعىز) جەرلەرىن جاۋلاپ الادى. سەيحۋن (كەلەس), فاراب (وتىرار), شاۆعار (قازىرگى تۇركستان ماڭىندا بولعان), وزگەنت قالالارىن سالدىرادى. ول قالالاردا يسلام دىنىمەن قاتار مادەنيەت، عىلىم قوسا وركەندەيدى. قوراسان شايباني كاپ (كاۆكاز) جەرىنەن كەزەكتى جورىقتان كەلە جاتىپ، سىر بويىندا ءوزى سالدىرعان وزگەنت قالاسىندا دۇنيە سالادى. پەرسياعا جەتكىزە المايتىن بولعان سوڭ ونى سوندا جەرلەيدى. قوراسان شەيبانيدىڭ مەشىت ساعاناسى ءالى كۇنگە دەيىن كونە وزگەنتتە ساقتاۋلى تۇر. ول سالدىرعان قالالاردىڭ كوپشىلىگى موڭعول جورىعى كەزىندە جەرمەن-جەكسەن ەتىلىپ قيراتىلدى. كەيبىرەۋلەرى قايتا سالىنىپ ەركەندەدى. شاي-باني ۇرپاقتارى تۇركستان (ورتا ازيا) جەرىن موڭعول جورىعىنا دەيىن، ودان سوڭ بۇقارا، قوراسان، كوك وردا، قيۋا، قوقان امىرلىكتەرىن بيلەدى. شايباني ۇرپاقتارى قۇربان (حانبال) جاقىپتان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرى ابدوللا احمەت يبن حانبول اش-شايباني، ماحمۋد يبن كاماليدەن ءاش-شايباني ءال-عازناۋي، بۇحارا-ابدوللا حان، ءابىلحايىرحان، سۇيىنشىك قوجا، ماحمۋد شايباني، قوجا حافيز شايباني تەك تۇركستان حالىقتارىنا عانا ەمەس بۇكىل دەشتى قىپشاققا كەڭىنەن تانىمال بولعان ادامدار. قازىر رۋسيا پاتشالىعىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى شايبانيدتەردى سامانيدتەر دەپ بۇرمالاپ جازىپ ءجۇر. سامانيد دەگەن اتاۋ بۇل وڭىردە بولعان ەمەس. وسىعان ۇقساس ساسانيد پاتشالىعى بولعان. بىراق ول پاتشالىق پارسى جەرىندە ءىV – ءVى عاسىرلاردا ءومىر ءسۇردى عوي. سوندىقتان دا بۇكىل شىعىسقا بەلگىلى شايبانيدتەر عانا بار. قوراسان قوجا (شايبانيدتەر) بۇكىل تۇركستان تايپالارى قۇرامىندا كەزدەسەدى. سونداي-اق پارسى، اۋعان، ۇندىلەر قۇرامىندا دا. قازاندا 1839 جىلى باسپادان شىققان (قايتا) 1518 جىلى سۇيىنشىك قوجا جازعان «شايباني نامە» تراكتاتىندا كوپتەگەن قاتەلىكتەر جىبەرىلگەن. ونىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىندا شايباني مەن شايباكيلەردى بولەك-بولەك اتاپ جازسا، سوڭعى نۇسقاسىندا ەكەۋىن ءبىر ادام دەپ كورسەتكەن. ول تۇگىلى شايباني ۇرپاعى ءابىلحايىر حاندى شايباقتىڭ (سايباق) ۇلى ەتىپ كورسەتىپتى. شىندىعىندا ابىلقايىر شىڭعىس اۋلەتىنە جيەن. اتاپ ايتقاندا وزبەك حاننىتس ۇلكەن قىزى ءۇريابانۋدان تۋعان. ءۇريابانۋ قوراسان، ءامىرشىسى گيلاۋىز (قىلاۋىز) ءشايبانيدىڭ ايەلى بولعان. ابىلقايىردىڭ 2 جاسىندا شەشەسى قايتىس بولىپ، ول ناعاشىسى وزبەك حاننىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. باراق حان ولگەن سوڭ (وزبەكتەن سوڭ) ازعانا ۋاقىت شايباق حان بولادى. 1428 جىلى ابىلقايىر ءوز جاقتاستارىمەي شايباق ورداسىنا باسىپ كىرىپ ونى ولتىرەدى. كوپ ۇزاماي ابىلقايىر ءوزىن كوك وردا حانى جاريالايدى. ول بۇعان دەيىن جاي سۇلتان بولعان. كوك وردا حاندىعىنىڭ باسىنا شايباني ۇرپاعى كەلگەن سوڭ، ەكى ۇلىستىڭ اراسىندا باقتالاستىق باستالادى. شايباني ۇرپاعىنان بيلىكتى قايتا الا الماستارىن بىلگەن شىڭعىس ۇرپاقتارى باسەكەلەستىكتى كۇشەيتەدى. باقتالاستارىن ابىلقايىر ءوز ورداسىنان قۋا باستايدى. بىراق حاننىڭ ۇرپاقتارى (قوس ۇلى) گيرەي (كەرەي) مەن جانىبەك 1432 جىلى قاراماعىنا ءبىر قاۋىم ەلدى ەرتىپ كەتىپ قازىرگى ۇلى ءجۇز جەرى جەتىسۋدا جاڭا حاندىق قۇرادى. ول حاندىق كەيىننە قازاق حاندىعى بولىپ اتالا باستادى. جاڭا حاندىقق تۇرك-قىپشاق تايپالارىنىڭ ءبىراز بەلىگى شوعىرلاندى. «شايباني نامە» تراكتاتىنىڭ كەيىنگى باسىلىمىن ورۋسيت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ نۇسقاۋىمەن باسپاگەرلەردىڭ بۇرمالاۋى دا ىقتيمال. شايبانيدتەر تۋرالى كوپتەگە مۇرالار قالدى. ابدوللا يبن حانبول ءاش-ءشايبانيدى 790—810 جىلدارى جازعان «قوراسان ءناما» «شايبا ءناما»، سۇيىنشىك قوجا 1518 جىلى جازعان «شايبان ءناما» تراكتاتتارى شايباني كەزەڭىن قامتيدى. قوراسان توبىنا قازىرگە قوجا رۋلارى قۇربان، جاقىپ، قىلاۋىز كىرەدى. قوراسان توبى تاۋكە حان كەزىندە جاڭا توپتاسقان قوجا تايپاسىنىڭ قۇرامىنا كىردى (XVII عاسىردا) شايبانيدتەر كورشى قاراقالپاق، وزبەك قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا دا بار. ولاردا وسى قوراسان توبىن رۋلارىنا قوسا شايباني، ءازيز ماقمۇد، قىلىشتى رۋلارى بار.

ەسكەرتۋ: سەيىت-ومار ساتتارۇلى
حازرەتى ءاليدىڭ فاتيمادان ءۇش ۇل ءبىر قىز، ءابۋ باكىر، ومار جانە ءشامشى احمەد، قىزى ءزۇبايدا-دەگەندەر بولعان ەمەس. ءبيبى فاتيماي زوحرادان تەك حاسان مەن حۋسەين ەكەنىن بارلىق الەم، مۇسىلمان، اجام، اراب، پەرسى، تۇركى جانە بارلىق ەۆروپا بىلەدى.سول سەبەپتى بۇل ماقالانى قاراماسا دا بولادى دەيمىن.

3. باقسايىس — نەمەسە تورە توبى

باقسايىس رۋى — قوجا تايپاسىنا كىرگەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنان قۇرالعان. كەيبىر قازاق تايپالارى ولاردى تورە دەپ تە اتايدى. تورە توبىنىڭ قالايشا باقسايىس اتالۋى جانىندە ءار قيلى دەرەكتەر بار. ولاردى باقسايىس اتالۋى جونىندە بەلگىلى قازاق اقىنى بۇقار جىراۋ: «تورەلەردىڭ باقسايىس اتالۋى ولاردىڭ شايباني ۇرپاقتارىمەن باقتالاستىعىنان تۋعان. ولاردىڭ قوجا تايپاسشا ەنۋى XVII عاسىردا تاۋكە حان كەزىندە قالىپتاستى. شىڭعىس ۇرپاقتارى مەن شايباني ۇرپاقتارى بيلىككە تالاسىپ باقتالاستىعىن قويماعان سوڭ ەكى ۇلىستى تاتۋلاستىرۋ ماقساتىمەن جاڭادان قوجا تايپاسىن قۇردى. تاۋكەنىڭ بۇل شەشىمى وتە ءدۇرىس بولدى.ەكى ۇلىستىڭ كوپشىلىك بولىگى جاڭا قۇرىلعان قوجا تايپاسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. كەيىن كەلە بۇل تايپانىڭ كۇرامىنا جەرگىلىكتى تايپالار اراسىندا قوجا اتالىپ جۇرگەن توپتار كىرىپ تولىعا ءتۇستى»،— دەيدى: جاڭا تايپانىڭ قۇرامىنا جوشىنىڭ ورىس حاننان تارايتىن ۇرپاقتارى مەن موڭكە ۇرپاعى عانا ەنگەن جوق. ولار ءوز الدىنا تورە اتالاتىن ۇلىس كۇردى. اتالعان ەكى اتاۋدىڭ ءمانى بىردەيدى. تورەنىڭ نەگىزگى ماعىناسى كونە تۇرك سوزىندە سونداي، پارسىشا كوجا دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرۋشى ەدى. ال شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ورتا ازيا جەرىنە قالاي كەلگەندىگى جايلى بۇرىنعى وتكەن تاريحشىلاردان بىلەمىز. شىڭعىس حان قازاق جەرىنە كەلمەستەن بۇرىن سىبىردەن قىرىمعا، سوناۋ دۇنايعا دەيىن سوزىلعان دەشتى قىپشاق جەرلەرىندە تەك قانا تۇرك تايپالارى تۇراتىن. ولاردى قازاق ۇلىسى دەپ اتايتىن. العاشىندا ءداشتى قىپشاق اتالعان بۇل قاعانات X عاسىردىڭ باسشدا قازاق اتالادى دا، موڭعول جورىعىنان سوڭ قايتادان ءداشتى قىپشاققا اينالدى. ال باتۋحاننىڭ كەزىندە التىن وردا بولىپ ەزگەردى. قاعانات اتاۋى وزگەرگەنمەن حالقى قازاق ۇلىستارى ەدى. كەيىن كەلە-كەلە قازاق ۇلىسىنا كىرگەن تايپالار جەكە-جەكە ۇلىستارعا ءبولىنىپ كەتتى. وعان سەبەپ 14 عاسىردىڭ باسىندا اقساق تەمىردىڭ التىن وردا استاناسى سارايشىقتى باسىپ الىپ، توقتامىس حاندى ءولتىرۋى. توقتامىستىڭ ءولۋى ۇلان بايتاق التىن وردا قاعاناتىنىڭ ىدىراۋىنا اكەپ سوقتىردى. ءداشتى قىپشاق قاعاناتى حالقىنىڭ كوپشىلىگى قازاق اتالۋى تولىق مۇمكىن. مىسالى سوناۋ قيىرداعى وسماڭ جانە البان تۇركتەرى ءبىزدىڭ اتا تەگىمىز قازاقتان شىققان دەيدى. سونداي-اق قازاق تايپالارىنىڭ كوپشىلىگى قازىرگى تۇرك ۇلىستارىنىڭ قۇرامىندا بار. التىن وردا، بەرتىن كەلە قازاق حاندىعىن بيلەگەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ كوپشىلىگى قازاق حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سەبەپ بولدى. شىڭعىس ۇرپاعى قەنەسارى سول قازاق ەلىنىڭ سوڭعى حانى ەدى. ول ورىستارعا قارسى كۇرەستى. كەنەسارى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جان ايامادى. ونى قازاق ءالى كۇنگە دەيىن قۇرمەت تۇتادى. كەنەسارى ناعىز ەرجۇرەك باتىر ەدى. ول 1847 جىلى قىرعىز جەرىندە ەرلىكپەن قازا تاپتى. جوعارىداعى ايتىلعانداي قوجا تايپاسىنا كىرمەگەن شىڭعىس ۇرپاقتارى تورە رۋى دەگەن اتپەن ورتا ءجۇزدىڭ ارقا جەرىندە تۇرىپ جاتىر. ارقا جەرىندەگى تورەلەر ونشا كوپ ەمەس، نەبارى 4000 مىڭ تۇتىندەي اق. ولاردان دا بەلگىلى ادامدار شىقتى. قوجا، تورەلەر جونىندە تاريحتا ماعلۇمات بارشىلىق.

ەسكەرتۋ: سەيىت-ومار ساتتارۇلى
«1746-نايماندار ابىلمامبەت حاننىڭ 13 جاسار ابىلپەيىزىن ال 1784-جىلداردىڭ كولەمىندە التايداعى اباق كەرەيدىڭ ىشىنە ابىلپەيىز ۋاڭنىڭ كوگەداي، سامەن، جاباعى دەيتىن ءۇش ۇلىن شەشەسى تۇمار مەن، تولەڭگىت، مولدا، قوجالارىمەن قوسا الىپ كەلگەن».
(زايسان تۇرىكپەن قوجالار شەجىرەسى. ق. سەگىزباي).
وسى كۇنى قاراعاندى قالاسىندا سايپول ۇلى كارلحان دەگەن اعا بار. مۇرات اۋەزوۆقا حابارلاسىپ ءوزىنىڭ باقشايىش قوجا ەكەنىن مالىمدەپتى. سوڭىنان حابرلاسىپ كوپتەگەن شەجەرەلىك مالىمەتتەر الدىق. بۇل اۋلەت وزدەرىن تۇرىكپەن قوجالار دەپ اتاپ كەلگەن. جوعارىدا ايتقان اللابەردى شايىحتىڭ ۇلى ابلاحاي شايحتىڭ ءبىر ۇلىنىڭ اتى ابيبي قوجا. مىنە وسى ابيبي قوجادان (ارقادا ابدىقوجا دەپ اتايدى) بەردىقوجا مەن سارعالتاق قوجا تۋىلادى. سارعالتاق قوجانىڭ ەلىندە كەلىندەر اتامىزدىڭ اتى كەتەدى دەپ وزدەرىن شيكىل دەپ تانىستىرادى. سارعالتاققوجانىڭ ەلگە كەڭ جايىلعان اتى سارىقوجا. وسى كۇنى وزدەرىن سارىقوجانىڭ اۋلەتىمىز دەپ اتايتىن قوجالار التاي وڭىرىندە بارشىلىق. جوعارى ايتىپ كەتكەن قادىربەك زايسان ماڭىن ايتىپ وتىر. ونان ءارى قىتاي التايى جەرىندەگى قوجالاردىڭ شەجەرەسىن دە وزدەرىن; «1780-جىلىنان باستاپ اباق كەرەيلەر ابىلپەيىز حاننىڭ ءۇش ۇلى كوگەداي، سامەن، جاباعى تورەلەردى اكەلەدى. قوجا ۇرپاعىنان سارىقوجا دەگەن كىسىنىدە بىرگە اكەلگەن ەكەن كازىرگى التاي كولەمىندە، (نەگىزىنەن جەمەنەي اۋدانىندا) قونىستانعان قوجالار وسى كىسىنىڭ ۇرپاقتارى» دەپ كەلىپ «مىسالى ارعىن، توبىقتى رۋلارى يسلام ءدىنىنىڭ وكىلى رەتىندە قوجا الدىرعان. ونان تاراعان ءبىز بىلەتىن سوڭعى ۇرپاقتارى اۋەزقوجا، رازاققوجا، ومارحان، مۇحتار، مۇرات قاتارلى اتاقتى ادامدار بولىپ ەل كوزىنە ءتۇسىپ، قۇرمەتتەلىپ ءجۇر. التاي قوجالارى وزدەرىن سارىقوجا دەپ كەلىپ اسقار مەن زاپرانقوجادان تاراتادى. سارى قوجادان اسقار، زاپران; اسقاردان- رابجان، سارىپبەك، تۋراپبەك، بيتۋلاق.
زاپراننان-سامۇرات، القادىر، ساقادىر، ساحاسان، مانسۋحان، سماعۋل، قاسىم، ءتۇسىپ، ەلىمقوجا دەپ اجىراتادى.(قوجالار تۇرالى دەرەكتەر. ىلە حالىق باسپاسى 1999-جىل. 2001-جىلى قايتا باسىلعان. توتە جازۋ.) قازىر مونگوليادا تۇراتىن تولەۋحان دەگەن جىگىت مەنىڭ اكەم قاسەن، ونىڭ اكەسى نيازباي، ونىڭ اكەسى ءازىلباي، ونىڭ اكەسى مارقاش، ونىڭ اكەسى ءجامشى دەپ ايتىپ وتىر. كارلحان سايپولۇلى وزدەرىن ياعني سارعالتاققوجا ۇرپاعى ءجامشى، ءسۇتتىباي قوزىباعارلاردى التايداعى ۋاق، كەرەيلەر اراسىنا كوگەدايمەن بىرگە كەلگەنىن ايتادى.ال ۋلانباتىر قالاسىنان 2004-جىلى شىققان بۇكىرباي ۇلى قاجىبايدىڭ «وشپەس مۇرا» اتتى كىتابىندا كارلحان سايپول ۇلىنىڭ ايتقاندارىن ناقتىلاپ تاستىقتايدى، ياعني سارعالتاققوجا ۇرپاعىنىڭ التاي مەن موعوليادا كۇنى بۇگىندە بار ەكەنىن ايتىپ وتىر. 4. جۇسىپقوجا رۋى جۇسىپقوجا رۋىنىڭ اتاۋى جونىنە كەلەر بولساق. بۇل رۋ فارابتىق (وترار) تۇرك ءجۇسىپ يبن ىسقاق دامۋلانىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ول كىسى شام قالاسىندا (داماسك) وقىپ ءبىلىم العان. مەدىرەسەدە نەگىزگى حيميا تانۋ پانىنەن ساباق بەرگەن. سونداي-اق الحيميالىق ىلىمنەن، ادەبيەتتى، تاريحتى زەرتتەۋمەن اينالىسقان. جەرگىلىكتى حالىق سوعدىلار (سارتتار) مەن تۇركتەر ونى جۇسىپقوجا دەپ اتاپ كەتكەن. اعارتۋشى عالىمداردى ارابتار قوجا دەپ اتاعان. ءجۇسىپتىڭ ەزى جەرگىلىكتى تۇرك-وعىز تايپاسىنان شىقسا دا، ونىڭ ۇرپاقتارى كەلە-كەلە قوجا اتانىپ كەتتى. جۇسىپقوجا ۇرپاقتارى XVII عاسىردىڭ باسىندا جاڭادان توپتاسقان قوجا تايپاسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. جۇسىپقوجا رۋىنا ۇلانقوجا، قوسىم قوجا، قۇلتاي قوجا، قاراقان قوجا، كودەي قوجا توپتارى كىرەدى.

ەسكەرتۋ: سەيىت-ومار ساتتارۇلى
قوجالار تاريحىندا جۇسىپقوجا دەگەن رۋ جوق. ۋلانقوجا سابلۋتقوجا اۋلەتى، قوسىمقوجا ءمۇسىرالى سوپى ءازىز اۋلەتى ياعني باقشايىشقوجا.وسى كۇنى ورال، اتىراۋ ماڭىندا كەدەيقوجا اۋلەتى بار، بۇل اۋلەت تاشكەنت قالاسىندا ءومىر سۇرگەن مۇحامماد ءاميننىڭ بالاسى سەيىتتەردىڭ سايد اتا اۋلەتىنەن. ال قۇلتايقوجا مەن قاراقانقوجالاردىڭ اتى وزگەرگەن بولۋى مۇمكىن. قۇلتاي اۋلەتى سابلۋتقوجا اۋلەتىندە بار، بىراق بۇل اتا ءوز الدىنا اتاق الىپ شىققان جوق. ال قارقانقوجا دەپ قاراحاندىق قوجالاردى ايتىپ وتىرعان بولۋى مۇمكىن. ولاي بولسا بۇل اۋلەت حازرەتى ءاليدىڭ مۇحامماد حانافيا اتتى بالاسىنان تارايدى.

5. تۇرىكپەن قوجا رۋى

تۇرىكپەن قوجا رۋىنىڭ اتى ادام اتىنان شىققان. شىققان تەگى تۇركتىڭ قىپشاك-وعىز تايپاسىنىڭ تۇركەش (تۇرىكپەن) رۋىنان شىققان ءابىلمۇراد تۇركپەني سوپى باعداتتا وقىپ كەلىپ، سىعاناقتاعى ۇلكەن مەشىتتە يشاندىق (يمامدىق) قىزمەت اتقارعان. ول سونداي-اق جەرگىلىكتى قىپشاق-وعىزداردا سۋنيتتىك ءسۋفيزمدى ۋاعىزداۋمەن اينالىسقان. ونىڭ ۇرپاقتارى بەرتىن كەلە سايد توبىمەن (سەيىتقوجا) ارالاسىپ كەتكەندىكتەن، ونى جەرگىلىكتى حالىق تۇرىكپەن قوجالار دەپ اتاي باستادى. تۇرىكپەن قوجا رۋى سايد رۋىمەن بىرىگىپ XVI عاسىردىڭ سوڭىندا جاڭا توپتاسقان قوجا تايپاسىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

ەسكەرتۋ: سەيىت-ومار ساتتارۇلى
سىعاناقتا مەشىت اشىپ يمامدىق ەتكەن جالعىز بۇل ادام ەمەس. سايدقوجالار ءوز شەجىرەسىن حازرەتى اليدەن باستايدى.16-عاسىردان باستاپ توپتاسقان قانداي قوجالار ەكەنىن قالاي ايتقانى تۇسىنىكسىز. سەبەبى 16-عاسىردان ارعى جاعىندا قوجالار بولمادى دەپ ايتۋ، تەك قوجالاردىڭ عانا ەمەس وسى ماڭدا ءومىر سۇرگەن بارلىق حالىقتىڭ تاريحىن بەلىنەن ءبىر سىزۋ بولىپ شىعادى.

ءىى ءبولىم
سۋناق تايپاسى

سۋناقتار نايمان تايپاسىنا جاتاتىن دۇرمەن-بارلاس رۋىنىڭ ءبىر تارماعى. قەزىندە بارلاس رۋى ۇلىتاۋ، قىزىل اراي تاۋلارىنىڭ بوكتەرىن جايلاعان دەگەن دەرەك بار. ول دەرەكتى ايقىنداي تۇسەتىن بۇل وڭىردە بارلاس، بارلىق، دۇرمەن دەپ اتالاتىن جەرلەر بار. دۇرمەن-بارلاس رۋىنان اتاقتى ءامىرشى تەمىرلان كورەگەن، ۇلىقبەك، بابىرلار شىققان. وزبەكتەر ءالى كۇنگە وزدەرىنە كىرگەن تارماعىن دۇرمەن نايماندار اتايدى. XIV عاسىردىڭ باس كەزىندە شايباني ۇرپاعىنان دۇرمەن-بارلاستىڭ ابىلعازى يمام باستاعان ءبىر بولىگى سىعاناق قالاسىنىڭ بوكتەرىنە كەلەدى. ابىلعازى (سۋناق اتا)’باستاعان دۇرمەن-بارلاستار سول سىعاناقتى قونىستانادى. سىعاناقتا ابىلعازى يمام ءوز قاراجاتىنا مەشىت-مەدىرەسە سالدىرادى. ول ءارى ەمشى-بالگەر بولاتىن. ءوزى اشقان مەدىرەسەگە جەرگىلىكتى تايپالاردان بالالار قابىلداپ، ەمشىلىك ىلىمنەن تاربيە بەرەدى. جەرگىلىكتى سوعدىلار ونى سۋناق اۋليە اتاپ كەتەدى. سۋناق – سوعدى (سارت) تىلىندە قاراپايىم دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سول ابىلعازى يمامنىڭ ۇرپاقتارى مەن بارلاستار بەرتىن كەلە سۋناق تايپاسى اتالا باستادى. سۋناق تايپاسى تەك كانا قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا عانا بار. سۋناقتار قازىرگى تۇركستان، اقمەشىت ءۋالاياتتارىن مەكەندەيدى.

ەسكەرتۋ: سەيىت-ومار ساتتارۇلى
سۋناق تايپاسى قوجالار ىشىندەگى ءىرى توپ. وزدەرىن ءبىرىنشى حاليف ءابۋ باكىر سىددىقتان تاراتاتىن بۇل اۋلەت تۋرالى شەجىرە جەتەرلىك.
يز «كيتاب ال-انساب» «47-ستر. 8-اس-سۋناحي نيسبا ك سۋناحۋ، ودنومۋ يز سەلەني (كاريا) فارابا، گورودا زا رەكوي سايحۋن، زا رەكوي سايحۋن. پرينادلەجنوستيۋ ك نەمۋ يزۆەستنا گرۋپپا (ۋچەننىح) يز چيسلا ستران كوتورىح – ابۋ-ل-فادل سيدديك يبن سايد اس-سۋناحي ال فارابي سكونچالسيا ۆ پەريود 350\961-962-گودا. بۇل عالىم بابامىز 961-جىلى دۇنيەدەن وتكەن بولسا 880 -890-جىلدارى ومىرگە كەلگەن بولادى. جانە ءبىر توپ (گرۋپپا) عالىمدار دەپ ەسكە الۋىنا قاراعاندا سۋناحتا قالىپتاسقان مەكتەپتىڭ بولعاندىعىن دالەلدەيدى. (يستوريا كازاحستانا ۆ ارابسكيح يستوچنيكاح-3-توم). الماتى «دايك-پرەسس»2006
ەجەلدەن سىردىڭ بويى ءىلىم مەن عىلىمنىڭ وتانى بولعان. سول قالالاردىڭ بىرەۋى سۋناق-سىعاناق قالاسى بولعان. مىنەكي وسى جايدان كەلىپ ھيسسامەددين بابانى حالىق سۋناق اتا دەپ اتادى. سۋناق قالاسى ءتىپتى ارىدا 850-900-ءشى جىلداردىڭ وزىندە قالامعا ءتۇسۋى بۇل جەردە كالام يەلەرىنىڭ كوپ بولعاندىعىنىڭ بەلگىسى. جوعارىداعى تۇركىستان ولكەسى عانا ەمەس يسلام الەمىنە ايگىلى عالىمداردىڭ قۇرمەتىنە وسى ماڭدا جاساۋشى قوجالار العاشىندا سۋناقتىق قوجالار دەپ اتالىپ، سوڭىنان سۋناق قوجالار بولىپ اتالاپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەر بويىنشا يمام ابۋ باكر سىددىقتان ءۇش ۇل بولعان مۇحامماد، ابدۋللاح، ابد ار-راحمان.

1-شەجىرە
ءبىرىنشى قاۋىم سۋناق—سىيىقتار-مۇحامماد ۇرپاعى
سۋناق اتا كەسەنەسىندە ۇلكەن تاقتاعا جازىلعان.
– ءابۋ باكىر سىددىق(572-634)
– ءابدىللا سۇلتان مۇحاممات
– ازىرەت اقسۇلتان
– سۇلتان قاسىم
– سۇلتان كاھاپ
– سۇلتان ءماۋلىت
– مۇلكي-شا
– شابۋر مالىك
– سۇلەيمەن مالىك
– ءمانسۇر مالىك
– ءپىرجان-مالىك
– ءابدىل مالىك
– قايسار مالىك
– قايۋم مالىك
– ءابدىللا مالىك
سىعاناق قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ يسلام الەمىنە بەلگىلى بولعان عيسامۋددين ال-سىعناقي وسى اۋلەتتەن قادىرعالي جالايىر
ءبىزدىڭ قولىمىزدا قازاقتىڭ ءبىر ەگەي جازۋشى، تاريحشىسى مۇحتار ماعاۋيننىڭ باسشىلىعى مەن شىققان قادىرعالي جالايىر اتتى عۇلاما بابامىزدىڭ شەجىرەسى بار. بۇل شەجىرە 1600-1650-ءشى جىلداردىڭ كولەمىندە روسسيادا جازىلعان، شەجىرەگە ءوز ۋاقتىندا شوقان ۋاليحانوۆ قاتتى نازار اۋدارعان. اتالعان شەجىرەدە «ەدىگە بي داستانى»دەگەن ءبولىم بار، ءبىز وسى بولىمگە كوڭىل اۋداردىق.

«شەجىرە:
اۋەلگى باباسى ءامىر ءال-مومىن ءابۋ باكر ءال-سادىق رازي اللانىڭ ءتورت ۇلى بار ەدى.
ەكەۋىنەن كىشىسى-
ۇلىسى ونىڭ اتى مۇحاممەد اتتى ەدى. شامدا پادشا ەدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان كايب اتتى ەدى، ولدا شامدا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان حاميد ەدى، ول سارساردا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان حاليد ەدى، ول دا سارساردا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان قايدار ەدى، ول دا سارساردا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان ماۋليد ەدى، ول دا سارساردا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى ءابۋ-ل-فانا ەدى، ول انتاكيدا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان ءسالىم ەدى، ول دا انتاكيادا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان سادىق ەدى، ول دا انتاكيادا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان ءابۋ-ل-حاق ەدى، ول مادايندە پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى سۇلتان (وسمان ەدى) ول دا مادايندا پادشا بولدى.
ونىڭ ۇلى جالالاددين ەدى، ول كاستانتينەدە (كونستانتينوپول) پادشا بولدى.
ونىڭ ەكى ۇلى بار ەدى:- ءبىرىنىڭ اتى ادحام جانە ءبىرىنىڭ اتى بابا تۋكلاس ەدى.
بابا تۋكلاس قاعبادا پادشا بولدى.
بابا تۋكلاستىڭ بەلگىلى ءۇش ۇلى بار ەدى.
ءبىرىنىڭ اتى ابباس، قاعبانىڭ وڭ جاعىندا،
ءبىرىنىڭ اتى ابدراحمان حوجا ەدى. ولدا قاعبادا جاتىر.
ءۇشىنشى ۇلىنىڭ ەسىمى تىرما اتتى ەدى.
بۇل تىرما (تەرمە) ەدىل – جايىقتا (حاسيل) قازا بولدى.
ونىڭ ۇلى يسلام قيا، ول دا ەدىل-جايىقتا قازا بولدى.
ونىڭ ۇلى قۇتلۋ قيا، قۇمكەنتتە قازا بولدى.
ونىڭ ۇلى ەدىگە بي (اللا وعان راحىم ەتسىن).
قۇتلۋ قيانى ۋرۋس حان شاھيد قىلدى.

بىراق ەدىگە بي توقتامىس حاننىڭ ۇلىسىن ءوزى بيلەدى. ونىڭ حيقايالارى وزگە داستاندا ءار جەردە، كىتاپتاردا بەلگىلى بولادى. ول ەدىل بويىن جايلادى، ونىڭ ۇرپاعى وسى كۇنگە دەيىن ءوسىمدى ۇرپاق بولىپ ءوتتى، كوپ مەزگىلدەن سوڭ بۇل زاماندا وتە كوبەيگەندەر وننان پايدا بولدى. بۇل ەدىگە بي 63 جاسىندا وپات بولدى. قوجالار مازارىنداعى شەجىرە.
تۇركىستان قالاسىنىڭ ماڭىندا قاراشىق دەگەن جاي بار. وسى جەردە ءوز الدىنا ءبولىنىپ قويعان «قوجالار» مازارى بار. مازاردىڭ ورتاسىندا تۇرعان مەشىت ىشىندە ابۋ باكر سىددىقتان تاراعان ءبىر اۋلەتتىڭ شەجىرەسىن جازىپ ءىلىپ قويىپتى. ءبىز سول جادىگەرلىكتەن كوشىرمە الدىق:
1-ابۋ باكر سىددىق
2-مۇحامماد يبن ابۋ باكر
3-سۇلتان كاب
4-سۇلتان ماۆلۋت
5-ماليك شاح
6-شاپۋر ماليك
7-ءسۇلايمان ماليك
8-مانسۋر ماليك
9-بۇرحان ماليك
10-ابدول ماليك
11-قايسار ماليك
12-قايۋم ماليك
13-بۋجۋۆ ماليك(سوچيلعان اتا)
14-حوكيم اتا-ەكى بالا—باباقوجا،حۋببيقوجا—باباجۋش
باباقوجا-حوجي شايح
سۇلتان شايح
دوست ماليك شايح
حۋش مۇحاممەدشايح
ماحامماد شايح
دوستماحامماد شايح
ماحامماد دەرۆيش-ءتورت ۇلى بار;
سۇلتان شايح،حاسانشايح،ابديسلامشايح،نودير شايح.
بۇل ەسىمدەر تاقتاعا كوركەمدەپ جازىلىپ ءىلىپ قويىلعان.سۇرەتى بار
سونىمەن قاتار وسىندا ءبىر اۋلەتتىڭ شەجىرەسى جازىلىپ كوشىرمەسى قابىرعاعا ىلىنگەن.كوشىرمە اراب جانە كيريليتسا ارىپىمەن جازىلعان.
1-ابۋ باكر سىددىق
2-مۇحامماد يبن ابۋ باكر
3-سۇلتان كاب
4-سۇلتان ماۆلۋت
5-ماليك شاح
6-شاپۋر ماليك
7-ءسۇلايمان ماليك
8-مانسۋر ماليك
9-بۇرحان ماليك
10-ابدول ماليك
11-قايسار ماليك
12-قايۋم ماليك
13-بۋجۋۆ ماليك(سوچيلعان اتا)
14-حوكيم اتا- بۋل قاعازعا جازىلعان نۇسقاسى.

2-ءشى شەجىرە
قوجا احروري ۆالي.
ابۋ باكر اس-سىددىق اۋلەتىنىڭ ءبىر بەلى قوجا احروري ۆالي. بۇل ورتالىق ازيا دەپ اتالاتىن تۇركىستانعا ءتىپتى حوراسان ولكەسىنە دە ءمالىم تۇلعا. ارتىندا كوپتەگەن ۇلاعاتتى ءسوزى قالعان. جاس كەزىندە كەدەيشىلىك كورىپ كوپ قىينالعانى مەن جاسى ۇلعايعان شاعىندا وراسان زور دۇنيەگە يە بولعان. ءبىزدىڭ قولىمىزدا وسى ۇلىق زاتتىڭ تۋىلعانىنا 600-جىلدىق مەرەي تويىنا ارنالعان شەجىرەسى بار.تومەندە سول شىنجىر قاتاردى بەرىپ وتىرمىز;
حازراتي حوجا احروري ۆالي ناسابنوماسي;
1- مومىندار ءامىرى حازرەتى ابۋ باكر سىددىق
2-حازرەتى ەشان ابدۋللاح
3-ەشان ۋبايدۋللاح
4-ەشان حاميد
5-ەشان احماد
6-ماحمۋد-
7-مۇحامماد
8-اتوۋللا
9-لۋتفۋللو
10-ابدۋللا
11-نۇرباحش
12-اشراف
13-ابدۋللا
14-احماد
15-مۇحامماد نومي
16-ماحمۋد-
17-شايح زيەريددين مۇحامماد
18-شايح شامسيددين
19-شايح يماديددين
20-قوجا شاحابۋددين
21-قوجا ماحمۋد
22-قوجا احرار ۆالي.
(ابدۋلحاي يبن ابدۋلفاتح ال-حۋسايني. تاشكەنت-2004.)

3-ءشى شەجىرە
ءماۋلانا ءجالالاددين مۇحامماد رۋمي
ابۋ باكر سىددىقتىڭ ءبىر بالاسى ابد ار-راحمان اۋلەتىنەن ءماۋلانا ءجالالاددين مۇحامماد رۋمي 1207 جىلدىڭ 30-شى قىركۇيەگىندە بالح قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن.سونىمەن بىرگە تاريحشى بىلىمدىلەر،ۋيل دۋرانت ءماۋلانانىڭ تۋعان جىلىن 1201,ماۋريس باررەست 1203-ءشى جىلدار دەپ جازعان. انىعىن اللا بىلەدى! بالح قالاسى بۇگىنگى اۋعانستاندا. ازان شاقىرىپ قويعان اتى مۇحامماد، لاقاپ اتى ءجالالاددين جانە «حۋداۆەنديگار» دەگەندە اتى بولعان. حازرەتى ءماۋلانانىڭ شىعۋ تەگى، حازرەتى ءابۋ باكرگە دەيىن جالعاسادى. ءۋالاد سۇلتان «يبتيدا-نامەسىندە»(187-188-جىلدارى) اتاسى حازرەتى باحاۋددين ءۋالادتان ءسوز قوزعاعاندا «ونىڭ بۇركەمە اتى باحاۋددين ءۋالاد بولدى.ونىڭ قايراندارى شەكسىز، سانسىز. ونىڭ شىعۋ تەگى حازرەتى ابۋباكىرگە دەيىن سوزىلادى.سول سەبەپتى ول حازرەتى سىددىق سىياقتى ەڭ جوعارعى ماعنا مەكەنىنە قول جەتكىزدى» دەيدى. افلاكي دە وسىنداي پىكىردە. حازرەتى مۇحاممەد باحاۋددين ءۋالاد شەجىرەسىن بىلايشا انىقتاعان;
– ابۋباكىر
– ابدۋراحمان
– حامماد
– مۇتتاحار
– حۋسەيىب
– ءماۋدۋد
– ماحمۋد
– احمەد حاتيبي
– حۋسەيىن حاتيبي
بۇل ايتىلعاندار شەجىرەلەر نۇسقاسى قولىمىزدا بولعاندىقتان ءبىز ءابۋ باكر سىددىقتىڭ اۋلەتىن جوققا شىعارا المايمىز.بۇل جەردەگى باسى اشىلماي تۇرعان ماسەلە وسىدان 3-4-عاسىر بۇرىن وسى اۋلەتتەن شىققان ءبىر وقىمىستى، ءبىز قوجالارعا قوسىلمايمىز، ولاردان (قوجالاردان) جوعارى تۇرۋىمىز كەرەك. سەبەبى اللانىڭ سوڭعى ۇلىق ەلشىسى مۇحامماد مۇستافا (س.ا.ۋ.) ابۋ باكر سىددىققا ۇيىپ ناماز وقىعان دەگەن ءسوزدى ايتقان ەكەن دەيدى، ەل اراسىنداعى دەگىشتەر. ال تاريح اللانىڭ سوڭعى جانە ۇلىق ەلشىسىنىڭ ءتورت حاليفاسىنان تاراعان ۇرپاقتىڭ ءبارىن بىردەي قوجا دەپ قابىلدايدى.يسلامدىق بىلىمنەن حابارى بار ادام ەش ۋاقىتتا مىنا اۋلەت ارتىق، مىنا اۋلەت كەم دەپ ايتپايدى.ەگەر اللاعا سەنگەن ءبىر پەندە مىنا اۋلەت پايعامباردىڭ ءۇيىنىڭ مۇشەسى ەدى دەپ اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن قادىر تۇتسا وعان مارتەبەنى اللا بەرەدى.بۇل جەرگە پەندەنىڭ شەشىم ىدە،كەسىمى دە جۇرمەيدى.ەل اراسىنداعى ەسەپسىز كوك ەزۋگە بولسا دا امال جوق. بۇل ارادا ءتورت دوستىڭ اۋلەتىن تەگىس قوجا دەپ قابىلداساق، ءار اۋلەت ءوز اتاسىن اتاپ،تاريحتان ءوز ورنىن الارى ءسوزسىز.
بۇل كىتاپتى قىسقىرتىلعان تۇرىندە شىعارىپ وتىرمىز: سايداققوجا ءجۇسىپۇلى«جۇزگە كىرمەيتىن قازاق رۋلارى» ءوز مىندەتىن ارتىعى مەن ورىنداعان دۇنيە، سەبەبى كەڭەستىك داۋىردەگى قوجالار جايلى رەسمي تۇردە جازىلعان حاتتىڭ بارلىعى وسى جۇيەمەن كەتتى. ءبىز تومەندە اتالعان كىتاپقا سىلتەمە جاسالعان ءبىر-ەكى ەڭبەكتى اتاپ وتەمىز.
1) «باقشايىس ۇرپاقتارىنىڭ وزىنەن كەيىنگى كورنەكتىسى ءشاھانادىر بولادى. ودان سارعالتاق، مۇحمۇن، ءسادىر تۋدى. مۇحمۇننان ساياقىپ. ساياقىپتىڭ بايبىشەسىنەن وزبەك، قانقوجا، ساسەيت، سولتان، تەمىر تارايدى. بۇلار اياگوزدىڭ اقشاتاۋ، اقشاۋلى، قوڭىرشاۋلى بويىندا ءوسىپ ونگەن. ساياقىپتىڭ كىشى ايەلىنەن – بەردى، قىلىش، تولەگەن تۋادى. ۇرپاقتارى توبىقتى ەلىندە ءوسىپ، ونگەن.ساياقىپ ىرعىزبايدىڭ، بەردى وسكەنبايدىڭ، اۋەز قۇنانبايدىڭ، ومارحان ابايدىڭ زامانداسى». تۇرسان جۇرتباي. «بەسىگىڭدى تۇزە».
2) «مۇحتاردىڭ اتالارى، بۇل قوجالار اۋلەتىنىڭ تەگى ساۋد ارابياسىنداعى ارابتىڭ حاشيا تايپاسىنان، مۇحاممەد پايعامبار مەن حاليف ازىرەتى اليدەن باستالادى. مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما مەن اليدەن قاسەن، قۇسايىن تۋادى. قاسەننەن-شامشىاحمەت، شايحىبۇلدىرىق، شايحىبۇلدىرىقتان قوجا احمەت ياسساۋي، ارىستانباب. شامشىاحمەتتەن-قوراسان، قىرىقساداق، دۋانا، اققوجا، باقشايىس، ءجۇنىس، سەيت، تۇركىمەن، قىلجي. بۇلاردىڭ ەجەلدەن ارقايسىسى ءار ءتۇرلى دارەجەدە ءدىن ءپىرى سانالعان. ەرتەدەگى جىرلاردا «قوراسانعا قوي ايتىپ» دەگەن ولەڭ ءسوز تىركەسى ساقتالعان. «ۇلىلار مەكەنى». بەكەن يساباەۆ.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي مەدەۋ سارسەكەەۆتىڭ «تاراقتى جانە قاركەسەك شەجىرەسى» (اتامۇرا. الماتى. 1995) كىتابىنداعى «ابىرالىداعى قوجا ناسىلدەرى» دەگەن ماقالا. بۇل شەجىرەدە جوعارعى «ۇلىلار مەكەنى» اتتى كىتاپتاعى قوجالاردىڭ اتاۋىن قايتالايدى. «قازاق اراسىنا سىڭگەن قوجالار ءناسىلى تەگىندە ءشامشى احمەد، شايحى بۇزىرىق بولىپ ەكى توپقا جىكتەلەدى. شايحى بۇزىرىقتان – قوجا احمەت ياسساۋي، ارىستان باب. ءشامشى احمەدتەن – قوراسان قوجا، قىرىق ساداق قوجا، ديۋانا قوجا، باقسايىس، اق قوجا (كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا اپپاق قوجا), ءجۇسىپ قوجا، سەيت قوجا، تۇرىكپەن قوجا جانە قىلىشتى قوجا».
مىنە بىرنەشە ونداعان جىل ىلگەرى جاسالعان قاستاندىق حالىقتى قانشالىقتى شاتاستىرعانىن وسىدان-اق كورسە بولادى. ادەيى قاستاندىق دەيتىنىمىز ءبىزدىڭ قولىمىزدا سايداقوجانىڭ تولىق شەجىرەسى جوق، بىراق ەل اۋزىندا سايداق قوجا حوراسان قوجالار توبىنان دەپ ايتىپ وتىراتىن. وسى كۇنى قولداعى شەجىرەنىڭ كوپشىلىگى حوراسان قوجالاردىڭ اتا-باباسىنىڭ قولىنان شىققان. سايداق قوجانىڭ ءوز شەجىرەسىن بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس، ءوز شەجىرەسىن بىلگەن جان مىناداي وسپادار سىزدىققا بارمايدى.

سەيتومار ساتتارۇلى

ۇقساس ماقالالار

ءبىر پىكىر

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان