ياساۋي مۇراسى

ياساۋي تۋرالى اڭىز اڭگىمەلەر

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتا-باباسى، اناسى جانە ۇرپاقتارى تۋرالى.

ىسقاق باپتىڭ ۇلى حارۋن شايىق. ونىڭ ۇلى مومىن شايىق. ونىڭ ۇلى مۇسا شايىق. ونىڭ ۇلى ىسمايىل شايىق. ونىڭ ۇلى حاسان شايىق. ونىڭ ۇلى وسمان شايىق. ونىڭ ۇلى ومار شايىق. ونىڭ ۇلى مۋحامماد شايىق. ونىڭ ۇلى يفتيحار شايىق. ونىڭ ۇلى ماحمۋد شايىق. انىڭ وعلى ءىلياس شايىق. ونىڭ ۇلى  يبراحيم شايىق.

يبراحيم شايىقتىڭ ەكى ۇلى بار ەدى. ءبىرىنىڭ اتى – احمەت قوجا جانە تاعى ءبىرىنىڭ اتى – سادىر شايىق ەدى. سادىر شايىقتىڭ دا ەكى ۇلى بار ەدى. ءبىرىنىڭ اتى – ابدىلمالىك ەدى جانە تاعى ءبىرىنىڭ اتى – دانىشماند قوجا ەدى. ونىڭ ۇلى – ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى ەدى. ابدىلمالىكتىڭ ۇلىنىڭ اتى – ابدال الي ەدى (وعان اللانىڭ راحمەتى بولسىن).

حححح

قازىرەتى ءالي شاھ-ي مارداننىڭ قازىرەتى ءۇش ۇلى بولعان: يمام حاسان، يمام حۇسايىن، ءۇشىنشى ۇلى يمام مۇحاسسان بالا كەزىندە قايتىس بولىپ كەتكەن. يمام حاساننىڭ كانيزاكتارىنان 14 ۇلى بولعان. يمام حۇسايىننىڭ التى ۇلى، بەس قىزى بولعان: الي اكبار، الي اسعار، جاعىفار، ابداللاح، ابۋ باكر، يبراحيم، حازرات يمام مۇحاممەد حانافيا ياماما پاتشاسى جاعىفار يبن قايىس قىزىنان تۋعان.

قازىرەتى يمام مۇحاممەد-حانافيانىڭ ءۇشىنشى حاليفا قازرەتى وسماننىڭ قىزى ءبيبى شامسيادان التى ۇلى بولدى: ابۋ حاشيم، ابداللاح، جاعىفار، شاھ مانسۋر، ابد ال -فاتتاح جانە ابد ال-ماننان.

ءبىلىڭىز: يمام جاعىفار – پاھۋلان احماد زامشىنىڭ ارعى باباسى، ابد ال-فاتتاح حازرات سۇلتان قوجا احمەت ياساۋي جانە يسمايل اتانىڭ ارعى باباسى، يمام مۇسا – حازرات الي قۇسشي اتانىڭ ارعى باباسى بولعان.

ىسقاق باب، ابد ال-ماننان، شاح ابد ال-قاھھار جانە شاھ ابد اس -ساتتاردىڭ قاسيەتتى اۋلەت ۇرپاقتارى تۇركىستان ولكەسىندە كوپ بولىپ، تۇركىلەردىڭ شايىقتارى جانە قىلۋەت يەلەرىنەن ەسەپتەلەدى.

قازرەتى ءالي جانە قوجالاردىڭ ءتورت اتاسىنىڭ كەلىپ شىعۋى

قازرەتى ءالي كەي جەرلەردە حالىقتى دىنگە كىرگىزگەندە قۇراننىڭ سۇرەلەرى مەن اياتتارىن رەتىنە قاراي پايدالانادى ەكەن. حالىقتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازرەتى ءالي قۇراندى وقىعاندا، ونىڭ داۋسى جەتكەن جەردەگى كىسىلەر قۇراننىڭ كيەلى سوزدەرىن ەسىتكەننەن-اق جەرگە باس ءيىپ، دىنگە كىرە بەرەدى ەكەن.

قوجالاردىڭ نەگىزگى ءتورت اتالارىنىڭ شىعۋى تۋرالى:

ءبىرىنشى – سەيىت اۋلەتتەرى قازرەتى ءالي مەن ءبيبى فاتيمادان تاراعاندار. قالعان ءۇش اتاسىنىڭ كەلىپ شىعۋى تۋرالى:

بىردە ۇلكەن قان توگىس سوعىس بولىپ جاتىر ەكەن. قازرەتى ءالي ءبىر باتىرمەن قىلىشتاسىپ جاتقان ۋاقىتىندا الگى باتىردىڭ باسىنداعى دۋىلعىسى ۇشىپ كەتەدى. سول كەزدە باتىر ارقاسىنان شاشتىڭ توگىلگەنىن بايقاپ قالعان قازرەتى ءالي ول باتىردىڭ قىز ەكەندىگىن ءبىلىپ، جەكپە-جەكتى توقتاتادى. كەيىن تىلگە كەلىپ، ونان ءارى ۇرىسپايتىندىعىن ايتىپ، مۇحاممەد پايعامبارعا الىپ بارادى. مۇحاممەد پايعامبار اڭگىمەنىڭ ءمان-جايىن تۇسىنگەن سوڭ، ول قىزدىڭ كىم ەكەندىگىن سۇرايدى. ول ءوزىنىڭ يۋنان (گرەك) قىزى ەكەندىگىن جانە ءدىنىنىڭ باسقا، ياعني حريستياندىق ەكەندىگىن ايتادى. «سەن ءوزىڭ ايەل ەكەندىگىڭدى جاسىرعاندىعىڭ ءۇشىن كىنالىسىڭ، بىراق كىناڭدى وتەۋگە بولادى. ەگەر سەن مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداپ، قازرەت اليگە شىعىپ جار بولساڭ، ءبارىن كەشىرۋگە بولار ەدى». قىز ءبىرشاما ويلانىپ بارىپ: «مەنىڭ ءۇش ءوتىنىشىم بار، ەگەر سولار ورىندالسا، مەن ءوز كەلىسىمىمدى بەردىم» – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. «ءبىرىنشىسى، مەنى وزىڭىزگە وكىل قىز ەتىپ الاسىز; ەكىنشىسى، قازرەتى اليمەن ەكەۋمىزدەن تۋعان بالانىڭ اتىن ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدى قوسارلاندىرىپ قويامىز، ياعني مۇحاممەد-حانيفا (سەبەبى: قىزدىڭ اتى حانيفا بولعان), ال، ءۇشىنشى، ءبىز ەكەۋمىزدەن تاراعان ۇرپاقتى ءبيبى فاتيما مەن ەكەۋىنەن تاراعان ۇرپاقتاي سەيىت اۋلەتى دەپ قابىلدايسىز»،- دەگەن ەكەن. سونىمەن مۇحاممەد پايعامبار كەلىسىمىن بەردى دە، سول جەردە قازرەتى ءالي مەن حانيفانىڭ نەكەسىن قيىپ، ۇيلەندىرىپتى. مىنە سودان ءبىرىنشى پەرزەنتتەرى ۇل بالا بولىپ، قازرەتى ءالي مەن حانيفاعا ۇقساعان باتىر جاۋ جۇرەك بولعان ەكەن. ونىڭ اتىن كەلىسىم بويىنشا مۇحاممەد-حانيفا دەپ قويىپتى. وسى بالادان ءۇش اتا تارايدى.

سونىمەن وسى ءۇش اتادان تاراعان قوجا ۇرپاقتارى قازىر دە قازاقستان جەرىندە كوبىرەك ۇشىراسادى.

ول ۇشەۋى: ابد ال-دجاليل باب. كەسەنەسى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان، قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىندا سىرداريانىڭ ارعى بەتىندە قۇمنىڭ ىشىنە تۇر. جان-جاقتان ادامدار زياراتقا كەلىپ جاتادى، قاسىندا بالاسى سەيىت حۋسايىن جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كىسىنى لاقاپ اتى بويىنشا قوراسان اتا دەپ اتايدى. ىسقاق بابتىڭ (لاقاب اتى – بابا اتا) بەيىتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سوزاق اۋدانى، جارتىتوبە دەپ اتالاتىن جەردە تۇر. ابد ار-راحيم بابتىڭ مۇردەسى جامبىل وبلىسىندا، جامبىل قالاسىنىڭ ماڭىنا جايلاسقان. مىنە، قاراپ وتىرساڭ بۇلاردىڭ ءبارى دە تاريحي تۇلعالار. وسى ايتىلعان كىسىلەردى مۇحاممەد-حانيفادان تاراعان دەسەك، وسى كىسىلەردەن تاراعان ۇرپاقتاردى قوجالار دەپ اتايدى. مىنە، ءسويتىپ قوجا ۇرپاقتارىن نەگىزىنەن وسى ءتورت اتاعا بولۋگە بولادى. ونىڭ ىشىندە تاعى جالعاسىپ ءبولىنىپ كەتە بەرەدى.

حححح

قازرەتى ىسقاق باپ سايرام جانە شىمكەنتكە كەلدى. شاھ تابباتدار ەسىمدى كىسىنى يسلامعا شاقىردى. ول قابىل ەتپەدى. ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن سوعىستى. تارسا كاپىرلەرىنىڭ 20 مىڭ اسكەرى قىرىلىپ، توزاققا كەتتى. يسلام اسكەرلەرىنەن 1000 كىسى شەيىت بولدى. قازرەتى شاھ ابد ال-ازيز باپ وسى سايرام شايقاسىندا شەيىت بولدى. سوسىن تابباتدار سولحاناك جاققا قاشتى. وسى كەزدە تۇرىك تايپالارىنىڭ اتتى اسكەرلەرى ادامداردىڭ ايتۋى بويىنشا ونى ءولتىردى. وسىدان سوڭ ىسقاق باپ شىنارلىق شايىقتى ءدىني ىلىمدەردى ۇيرەتۋ ءۇشىن سايرام جانە شىمكەنتتە قالدىردى. وسى ۋاقىتتان كەيىن ايتىلعان پاتشا قايتىپ سوزاق قالاسىن قۇردى. يمام مۇحاممەد حانافيا ۇرپاعىنان بولعان بىلگە حاندى ول جەرگە قالدىردى. وسىدان سوڭ ىسقاق باپ سولحان شاھارىن قورشادى، ءبىر ءتۇن، ءبىر كۇن سوعىستى. قىرىق مىڭ تارسا كاپىرلەرىن ءولتىردى. 7 مىڭ مۇسىلمان شەيىت بولدى. ول تابباتدار پاتشانى ەكى تارسا قاۋىمىنان بولعان پاتشامەن بىرگە ءولتىردى. ودان سوڭ قازرەتى ىسقاق باپ تۇركىستانعا كىرەتىن ياسى، ءسۇيىرى، قارناق، يقان، تەمىرقۋفقان، باعىستان، جەتىكەنت، التمىش، وترار، سىعاناق جانە باسقا ءبىرى ەكىنشىسىنەن بوستان بولعان قالا مەن اۋىلداردى جانە تۇرىك تايپالارى «تەڭىز» دەپ اتايتىن ۇلكەن سۋ اينالاسىنداعى حالىقتاردى مۇسىلمان ەتتى. وسىدان سوڭ ءبىرىن-ءبىرى وراعان ءۇش قورعان، جەتى جۇما مەشىتىن سالدى. 80 جىل مۇع كاپىرلەرىمەن سوعىستى.

ءبىلىڭىز: سىرداريا بويىنان وزگەنت شاھارىنا قاراي تۇرعان بارلىق كاپىرلەر مۇع كاپىرلەرى بولىپ ەسەپتەلەدى. سىر جاعاسىنان ياسى شاھارى جاعىنا قاراي بولعان كاپىرلەر تارسا كاپىرلەرى بولادى. بۇحارا، سامارقاند جانە بۇل ەكى قالا اتىرابىنداعى كاپىرلەرگە كەلسەك، ولاردىڭ بارلىعى ياحۋد كاپىرلەرى بولادى. «ەي پايعامبار ۇرپاقتارىنا سەنۋشىلەر! ءبىلىڭىز: يسلام نەگىزدەرىسىز بولعان اڭگىمەنىڭ اقيقاتتىعى ساۋال تۋدىرادى. قازرەتى ءابدى جاليل باب بارشىنلىق ءۋالاياتىنا باردى، سوعىستى. تارسا كاپىرلەرىنىڭ 150 مىڭ اسكەرلەرى قىرىلدى. مۇسىلمانداردان 9 مىڭ كىسى شەيىت كەتتى. بارشىنلىقتىڭ 2 پاتشاسى قىلىش حان، ياشمۋت حان بولعان. قىلىش حان سوعىستى. ياشمۋت حان حوجاند قالاسى جاعىنا كەتتى. ىسقاق باب ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى ابد ار-راحيم باپقا ەلشى جىبەرىپ، ونى حاباردار ەتتى. قازرەتى ابد ار-راحيم باپ 60 مىڭ مۇسىلمان اسكەرىمەن شەيىت بولىپ ءولدى. ول (ىسقاق باپ) بىردەن اتقا قوندى. تەمىرقۋفقان، تالاس قالالارى ارقىلى تاۋ ارتىمەن ءوتىپ، قاسان قالاسىن قورشادى. مارعينان قالاسىنداعى قازرەتى شاھ مانسۋر، قازرەتى شاھ ابد ار-راحمانعا وتكەن جاعدايدى بايان ەتتى. وسىدان كەيىن ەكى پاتشا اتقا وتىردى. ولار دا قاسان قالاسىنا بارىپ سوعىستى. وتەمىش سارىع تولمىش سارىع حوجاند شاھارىنا كەلدى. ويتكەنى حازرات ابد ار-راحيم باپ حالقى يسلام دىنىنەن شىعىپ جالعان جولعا قايتتى. قاسان قالاسىنداعى قالعان كىسىلەردىڭ بارلىعى مۇسىلمان دىنىندە قالدى. ويتكەنى مەن  جوعارىدا جالپى تۇردە ايتىپ وتكەن ەدىم. قازرەتى ءابدى جاليل حوجاند قالاسىنا كەلدى، سوعىستى. حوجاند قالاسىندى شاھيد بولدى. قازىر وندا قاسيەتتى زيارات ورىنى بار. قازرەتى ىسقاق باپ ءابدى ءجاليلدىڭ بۇل حابارىن ەسىتتى. اسكەر جيناپ سوعىستى. بارلىق مۇع پاتشالارىمەن – ياشمۋت حان، وتەمىش سارىعپەن سوعىستى. ونى ء(ابدى ءجاليلدى) ولتىرگەن كىسىگە كوپ قارسى بولدى. ىسقاق باپ ياشمۋت حاننىڭ مۇسىلمان بولماعان بالاسىن قارعالىق قالاسىنا الىپ كەلدى. سوڭىندا ياشمۋت حاننىڭ بالاسى مۇسىلمان بولدى. قازرەتپەنەن قاعباعا بارىپ حاج جاسادى. قاعبا سۋرەتىمەن قارعالىق مەشىتىن سالدى.

ەي، پايعامبار ۇرپاقتارىنا سەنۋشىلەر! ءبىلىڭىز: ۇرگەنىش قاراحان قازرەتى ىسقاق باپتىڭ اسكەر باسشىلارىنان ەدى. قازرەتى حاسان ۋاسىل جانە ياۋاش باپ تۋبباعا تابيعينداردان بولدى. ول 125 جىل ءومىر ءسۇردى. قىزىرمەن 9 جىل سۇحباتتا بولدى، شايىقتىق جاسادى. حالايىققا اقيقات جولىن كورسەتتى. 80 جىل مۇع-تارسا كاپىرلەرىمەن عازات سوعىسىن جاسادى. ياعني، 9 جىل شايىقتىق جاساۋدان بۇرىن 80 جىل عازي بولدى. بۇل جالعان دۇنيەدەن ماڭگىلىك ۇيىنە شايىقتىق دارەجەسىندە ءوتىپ كەتتى.

پايعامبار ۇرپاقتارى مۋحليستەرى! بىلىڭدەر: ىسقاق باپ تەگى تۋرالى ايتىلىپ جاتىر. ءبىل، ىسقاق باپتىڭ بالاسى – حارۋن شايىق، ونىڭ بالاسى – ۋمار شايىق، ونىڭ بالاسى – يفتيحار شايىق، ونىڭ بالاسى – ماحمۋد شايىق، ونىڭ بالاسى-ءىلياس قوجا شايىق، ونىڭ بالاسى – يبراحيم شايىق، ونىڭ بالاسى – سۇلتان قوجا احمەت ياساۋي.

حححح

قىزىر الەيكۋم سالەم، ق.ا. ءياساۋيدىڭ اكەسى شايقى ىبىرايىممەن ونىڭ 10000 شاكىرتىمەن سۇحباتتاس بولعان. شايقى ءىبىرايىم الدىڭعى قاتارلى حاليفالاردىڭ ءبىرى مۇسا شايقىنىڭ قىزى ايشا حاتۋنعا ۇيلەنەدى. بۇل نەكەگە، اسىرەسە، قىزىر الەيكۋم-سالەم سەبەپشى بولعان.

حححح

ق.ا.ءياسساۋيدىڭ اكەسى يبراھيم اتا سايرامدا جاساعان عۇلاما كىسى بولىپتى. ول ءوزىنىڭ ۇستازى مۇسا شايحتىڭ قىزى ايشاعا (كاراشاش) ۇيلەنىپ، گاۋھارشاحناز اتتى قىز بەن ودان ون جاس كىشى احمەت دەگەن ءبىر ۇل بالا كورەدى. احمەتتىڭ شەشەسى جاستاي دۇنيە سالادى، اكەسى دە جەتى جاسىندا قايتىس بولادى. بالا احمەتتىڭ نەگىزگى ۇستازى، تاربيەشىسى وزىنە اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىن ارىستان باب ەكەن. قا.ءياسساۋيدىڭ ەكى ۇلى، ەكى قىزى بولىپتى. ءبىر ۇلى تاشكەنت ماڭىندا جەرلەنگەن، ەكىنشىسى ەل اڭگىمەسى بويىنشا تۇركىستاندا سۋعا تالاسىپ سارتتار قاستىقپەن ولتىرگەن دەلىنەدى. ءبىر قىزىنىڭ اتى جامال، ەكىنشىسىنىڭ اتى گاۋھار. سوڭعىسىنىڭ كۇيەۋى — ءالي قوجا. وسىلاردان تاراعان ياسساۋي اۋلەتى ەكى جۇزگە جەتسە كەرەك. وزدەرىن “قوجامىز” دەگەن اۋلەتپەن عانا قىز الىساتىن بولعان ەكەن…

حححح

ەرتەرەكتە  سايرام وڭىرىندە ىبىرايىم اتا دەگەن كەدەي ادام ادال ءومىر كەشىپتى. قارت ەرتەلى-كەش تىنىمسىز ەڭبەك ەتسە دە ەشتەڭەگە  جارىعان ەمەس. ونىڭ بار بايلىعى وزەن جاعاسىنداعى شاعىن باقشا عانا بولاتىن. الگى ادامنىڭ بالالارى كوبەيگەن سايىن شىعىندارى دا كوبەيە ءتۇستى. ونىڭ قىزدارى ۇزاتىلىپ، ۇلدارى ەرجەتە باستادى. اللا ىبىرايىمعا مەيىرىم دارىتتى، وعان بالالارى قۋانىش بەرىپ،  قارت كوز الدىندا ويناعان ۇلدارىن كورگەندە كوكىرەگى  نۇرعا  تولادى. الايدا ىبىرايىم ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلى احمەتكە كوزى تۇسكەن ىشتەي مۇڭداناتىن. ول وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ جۇرەتىن. ءاردايىم وي ۇستىندە ول ءبىر جاققا جالعىز كەتىپ قالاتىن، ءارى كوپ سويلەمەيتىن، تۇيىق  جان ەدى.

بالانىڭ اۋىر جۇمىسقا ەبى بولمادى، ودان بويىن اۋلاق سالىپ جۇرەتىن. احمەت مەيىرباندى ەدى، قايىرشىلارعا جاردەمدەدى ۇمتىلاتىن، ولارمەن جالعىز ءتىلىم نانىن دا ءبولىسىپ جەيتىن. قارت ىبىرايىم وسى ۇلىن قاراپ وتىرىپ ۇزاق ويعا قالدى. “بۇل — اللانىڭ قاسيەتتى ەركى عوي” دەگەن سەنىمگە كەلەتىن. جىل ارتىنان جىلدار وتە بەردى. احمەت 15 جاسقا تولدى. جازدىڭ قاپىرىق ىستىعى تۇسكەن، احمەت بازارعا بارماقشى «ول ادەتتەگىسىنشە قاريالارداي قولىنا ۇزىن تاياقتى ۇستاپ شىعىپتى. جولدا باقتاعى اكەسىنە جولىقپاقشى بولدى. ول شىجىعان كۇن استىندا ءاجىمدى بەتىنەن تەر سورعالاپ، جۇمىس جاساپ جاتقان قارتتى كوردى. ءالى جۇلىناتىن ءشوپ كوپ ەدى. احمەت اكەسىنە قاراپ تۇردى وعان دەگەن ايانىش سەزىمى وياندى.

—  اكە، ءسىز ءشوپتى نەگە قولىڭىزبەن تازارتاسىز؟ بىلاي دەدى- “ارام شوپتەر تەز شىعىندار، مەنىڭ باقشامدا تەك قانا جەمىس عانا وسەتىن بولسىن!”. وسى ءسوزدى احمەت ايتتى دا، ءوزىنىڭ اسا تاياعىن سەرمەپ قالىپ ەدى، سول كەزدە ارام شوپتەر باقتان وزدەرى ۇشىپ شىعىپ   ءبىر شومەلە بولىپ جينالىپ قالدى.

ىبىرايىم اتانى بۇل عاجايىپ قاتتى تانداڭدىردى. ول العان ساتتە نە ايتارىپ  بىلمەسە دە اللانىڭ ءوز ۇلىنا وسىنداي  دارىتقانىن تۇسىنگەن سوڭ، اسپانعا قاراپ قولىن جايىپ:

— ۇلىم مەنىڭ، اللا سەنى باسقا ادامداردان بولەك ەتىپ جاراتىپ ساعان كەرەمەتتەر جاسايتىنداي ۇلى كۇش دارىتىپتى. سەن ەندى مەنىڭ  ءۇيىمدى كەرەك تە قىلمايسىڭ، سوڭدىقتان پايعامبار قايدا سىلتەسە سونىڭ بار — دەدى.

احمەت كەرى بۇرىلدى دا جۇرە بەردى، ول مۇمكىن ەندى ۇيىمە قالاي ورالماسپىن دەگەندەي جاي قوزعالدى. ول اۋىلدى تەگىس ارالاپ شىققان سوڭ، كۇن باتىسقا قاراي بەت الدى.

احمەت سول بەتىمەن بىرنەشە كۇن ءجۇرىپ، قاراتاۋ دەپ اتالعان تاۋعا كەلىپ تىرەلدى. وسى جەردە ءوزىنىڭ اساسىن قادادى، سول جەرى بۇلاق كوزى اشىلدى، بۇل تازا سالقىن سۋ ەدى. احمەت ودان ءارى قاراي تۇركىستان قالاسى تۇرعان تۇسقا توقتادى، جان-جاعىنا قاراپ وسىنىڭ  تۇراقتانۋعا بەكىندى.

وزىنە ءۇي تۇرعىزدى، شاعىن باق ەگىپ، وسىندا جۇمىس ىستەپ تاماشا اسىراۋدى ماقسات ەتتى.

احمەت بوس ۋاقىتىندا اللانى اۋىزعا الىپ قۇلشىلىق ەتۋمەن  بولدى. ءوز ءۇيى جانىنان وتكەن ادامدارعا شاما-شارقىن جەتكەنشە جاردەمدەسۋگە تىرىستى.

وعان قارىپ بولىپ قالعاڭدار مەن ءارتۇرلى كەسەلگە دۋشار بولعان كەلىپ جاتتى. احمەت ولاردى ەمدەپ جىبەرەتىن، كەيىن ونىڭ داڭقى عاجايىپ ىستەرى كوپشىلىككە ءمالىم بولدى.

بىرتە-بىرتە اۋليەنىڭ جانىنا اللاعا، ۇلى پايعامبارعا قۇلشىلىق  ەتۋ ءۇشىن ونىمەن بىرگە بولۋعا نيەت ەتكەڭدەر دە قونىستانا باستادى. جىلدار وتە بەردى، ءبىر لاشىق ءۇي باي كەنتكە اينالدى.

قوجا احمەت ۇزاق جاسادى، ول ءوزىنىڭ عۇمىرىندا كوپتەگەن عاجايىپتار جاسادى.

حححح

احمەت ءياساۋيدىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ، قۇدايعا جانىن تاپسىرعان ساتىنە دەيىن بويىنداعى دانالىق كورىنىپ تۇرادى. دىنگە بەرىلۋىنەن باسقا تاپقىرلىق، شەشەندىك سوزدەرى، ناقىل-تامسىلدەرى دە ونى تۇلعالاندىرا تۇسەدى، اكەسى يبراھيممەن جاس كەزىندە ءوز دۇنيەتانىمى  بويىنشا قايشىلىقتى پىكىرلەرگە كەلەتىن كەزدەرى دە بار. تۇركىستانعا بارىپ قايتا ءبىر ورالعاندا، اكەسى ودان ول جاكتىڭ ەلى قالاي ەكەن دەپ سۇرايدى. سوندا بوزبالا احمەت: «ول  جەردىڭ حالقى ارقاڭنان قاعىپ تۇرادى، اياعىڭنان شالىپ تۇرادى – دەيدى. «وسىنى بىلە تۇرا وندا نەگە كەتتىڭ»، – دەيدى. «جاقسىنى جولعا سالۋ وڭاي، ەندى جاماندى دا جولعا سالىپ كورەيىن دەپ ەدىم»، – دەيدى.

حححح

ءازيز رۋحىن اللا كيەلى قىلعاي شايىق احمەت ءياساۋيدىڭ ارتىقشىلىقتارى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتاسى يبراھيم شايىقتىڭ ءبىر – مۇسا قوجا اتتى اسحابى بار ەدى. بۇل مۇسا قوجا 15 جىل يبراھيم شايىقتىڭ قىلۋەتىندە قىزىمەت قىلدى. يبراھيم شايىق مۇسا قوجاعا: «قىزىر (الايح يس-سالامنىڭ) يشاراتىمەنەن ياسى ەلىندە سۋفرا تۇتقىن»،- دەپ يجازات بەردى. 43 جىل ياسى ەلىندە سۋفرا تۇتتى. 40 جىل قىزىر (الايح يس-سالاممەن) بىرگە سۇحباتتا بولدى. ول ۋاقىتتا ياساۋي احمەت قوجا 20 جاستا ەدى. قىزىر (الايح يس-سالام) ايتتى: «ەي، قوجا احمەت ياساۋي يەلىگىڭدى بىزگە بەرگىن»، – دەدى. قازىرەتى قوجا ياساۋي يەلىكتەرىن ولارعا بەردى. قىزىر اتا يەلىكتەرىن الىپ، بىلاي دەدى: «120 جىل ءومىرىڭىز بولسىن جانە تاعى قالىڭ ءمۋريتى بار ۇلى ماشايىق بولعايسىز». شايىق احمەت ياساۋي (راحمات اللاح الايحي) سايرام ءۋالاياتىنان كەلىپ، ياسى ەلىندە 100 جىل شايىقتىق قىلدى. قوجا احمەت ياساۋي (راحمات اللاح الايحي]  بامدات نامازىنىڭ سۇندەتىن ياسىدا قىلىپ، پارىزىن كاعبادا قىلار ەدى. جانە تاعى ادينا نامازىن ياسىدا قىلىپ جانە قىزىرمەن بىرگە كاعبادا قىلار ەدى جانە دە سايرامدا قىلار ەدى، جانە عيد نامازىن ھام وسىنداي. جانە سۋفي مۋحامماد دانىشماند زارنۋقي كەلدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قىزىمەتىندە بولىپ،  40 جىل قىلۋەت قىلدى. سودان سوڭ شايىق احمەت ياساۋي سۋفي مۋحامماد دانىشماندقا يجازات بەردى: «بارعىن، وتىراردا سۋفرا تۋتقىن»،- دەپ ايتتى. سۋفي مۋحامماد دانىشماند وتىراردا 40 جىل سۋفرا تۋتدي. 70 جىل قىزىر (الايح يس-سالاممەن) بىرگە سۇحباتتا بولدى. جانە تاعى سۋفي مۋحامماد دانىشماندتىڭ ءبىر ءمۇريتى – سۇكسۇك قوجا (الايح يس-سالام). ياساۋي احمەت قوجا اتا قاسىندا 12 جىل قىزىمەت قىلدى. 112 جىل ءومىرى بولدى. 3 مىڭ ءمۇريتى بولدى. ناعىز ءمۇريتى – اۋليە مالىك ەدى. اۋليە مالىك ورنىن مالىك اتاعا بەردى. مالىك اتانىڭ 90 جىل ءومىرى بولدى. قىزىر، ءىلياس جانە ابدالدارمەن بىرگە 70 جىل سۇحباتتا بولدى. ياساۋي احمەت قوجا اتانىڭ 120 جىل ءومىرى بولدى. 12 مىڭ سەيىتتەرى مەن مۇريتتەرى بولدى. 40 قىلۋەتحاناسى بار ەدى. قىلۋەتكە كىرەر ەدى. 41-ءشى كۇنى شىعار ەدى. ياساۋي احمەت قوجا اتا كاعباعا بارار ەدى. جانە تاعى ايتار ەدى: «شايىق كىم بولادى، 40 جىل قىلۋەتپەن بىرگە ءمۇريتتى يەلەنسە، ولاي بولماسا شايىقتىققا جاراماس دەپ، تاعى شايىقتىققا كىم لايىق، كىم ءوز كىناسىن كورسە، جانە باسقا بىرەۋدىكىن كورمەسە – ونىڭ قولداۋشىسى قىزىر مەن ءىلياس الايح يس-سالامدار بولار»،- دەپ ايتار ەدى. «شايىق دەۋگە كىم لايىق، سۇندەتتى مۇندا قىلىپ، پارىزدى قاعبادا قىلىپ، وعان شايىقتىق حالال بولار. ولاي بولماسا، حارام بولار»،- دەپ ەدى. سۇلەيمەن قوجا حاكىمگە ۋرگەنىش ءۋالاياتىن بەردى. 95 جىل ءومىرى بولدى. 70 يىل قىزىرمەن  (الايح يس-سالام) بىرگە سۇحباتى بولدى. 5 مىڭ ءمۇريتى بولدى. ياساۋي احمەت قوجا اتا ھار كۇندە ءوز جاعاسىن ۇستاپ، حاققا سيىنار ەدى. نيازبەن ايتار ەدى: «يلاحي الەم حالقى وڭالدى، مەن وڭالمادىم». ياساۋي احمەت قوجا اقىرەتكە ۇلاسار بولدى. سوندا ءوز ورنىنىنا تۋىسىم، بالام دەپ ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقىعا بەردى. ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقىنىڭ 93 جىل ءومىرى بولدى. 50 جىل قىزىر مەن ءىلياس الايح يس-سالامدارمەن سۇحباتى بولدى. بىراق سۋفي مۋحامماد دانىشماندتىڭ ءبىر كەرەمەتى بۇل ەدى: بۇلىتقا ءمىنىپ بارار ەدى، تاۋدان تاۋعا اسار ەدى. مازارى وتىراردا سوپىحانادا تۇر. سوپىحانانىڭ جەر سۋىن 300 قىزىل التىنعا ەلىنەن ساتىپ الدى. سۋفي مۋحامماد دانىشماند حاناقاعا ۋاقىف قىلدى. بىراق  قايۋ تەگىن سۋفي مۋحامماد دانىشماندتى «شايىق اتام بولارسىز»، – دەپ، شەتتىڭ جەر-سۋىن بەردى. 9 اتامنان كەلە جاتقان بار  ادال مۇلكىم بولار. باسى – وگىز تاۋدان، اياعى – قاراشىققا دەيىن 200 قوستىق جەر. ءتاڭرى (اززا ۋا دجاللا)  ريزالىعى ءۇشىن، مۋحامماد راسۋل اللاح شافاعاتى ءۇشىن ۋاقىف قىلدىم. بىراق  قارعالىق – ىسقاق باپتىڭ  بار.  جانە 11 اتالارىمىز دۇنيەدەن ءوتتى.

 

حححح

ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر

(…) يبراھيم شايىق اتادان ەكى بالا بولادى. سول بالانىڭ ءبىرىنىڭ اتى – سادىر شايىق. سادىر شايىقتان ەكى بالا تاراعان: ءبىرىنىڭ اتى ابد ال-مالىك، ەكىنشىسىنىڭ اتى دانىشماند قوجا (لاقاپ اتى ورۇڭ قويلاقى). دانىشماند قوجادان ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى دۇنيەگە كەلەدى. بۇل كىسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ نەمەرە ءىنىسى ءارى ءىزباسارى سانالادى. شەجىرەنى اقىرعى ۇستاعان كىسى، وسى قويلاقى. وسى اڭىز-اڭگىمەلەر جەلىسى سول اتالمىش شەجىرەنى پايدالانا وتىرىپ جازىلدى. ءارى وندا ايتىلعان، كورسەتىلگەن جەرلەرگە ارنايى بارىپ، كوزبەن كورىپ، وي جەلىسىن جالعاستارىپ وتىرمىز.

بۇل كىسى توقسان ءۇش جىل ءومىر سۇرگەن، عۇمىر بويى تاۋىپشىلىكپەن اينالىسقان. ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى بابامىزدىڭ سۇيەگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى وزگەنت دەگەن جەردە جاتىر. ول جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ نەمەرە ءىنىسى، ءارى ءىزباسارى. (…) ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىن جازعان دا وسى كىسى.

باسقا اۋليە كىسىلەردەن بۇل كىسىنىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەرى بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى مىناداي: بىردە وعان سىرداريانىڭ جوعارعى اعىسىندا تۇراتىن اۋليە كىسى تۇسىندە ايان بەرەدى. الگى كىسى: «ەي، ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى، مەن ساعان ءمورى بار تاس جىبەردىم، ول پالەن يىرىمدە تۇر، سەن بارىپ سونى ال»،- دەپتى. ورنىنان تۇرىپ، جىگىتتەرىنە الگى تاس تۇرعان جەردى سىلتەپ جىبەرىپ الدىرتادى. شىنىندا دا، الگى تاس يىرىمدە شىركوبەلەك اينالىپ تۇرعان ەكەن. ەندى بۇعان جاۋاپ بەرەيىن دەپ ويلانادى. سودان ىشىنە سۋ وتپەيتىن مىقتى ءبىر ساندىقتى جاساتىپ، تابانىنا اق ماتا توسەپ، ورتاسىنان ماي شىراعدان جاعىپ قويادى. سىردىڭ سۋىن كەرى اعىزىپ، الگى ساندىعىن سۋعا جىبەرەدى دە، ءوزى الگى كىسىگە ايان بەرەدى. ول كىسىمەن ەرتەمەن تۇرىپ دارياعا بارسا، ايتقان جەرىنەن ساندىقتى كورەدى. اشىپ قاراسا، شىراعدان، ءالى جانىپ بىتپەگەن، ماقتاسى دا قۇپ-قۇرعاق، سول كۇيىندە. سودان اۋليە كىسى قايتا ايان بەرىپ: «مەن سەنى مويىندادىم، اۋليەلىگىڭە كۇمانىم جوق»،- دەگەن ەكەن. قويلاقىنىڭ باسىنا قام كەسەكتەن سوعىلعان مازاراتى بار، الگى تاس سول جەردە ءالى دە تۇر. قاسىندا اكەسى دانىشماند شايىق جاتىر. ءسال ارىدە باباسى جاتىر.

سادىر شايىق بەيىتى ورنالاسقان جەردە ول كىسى جايىندا ەل اۋزىندا وسىنداي اڭگىمەلەر كوپ ساقتالعان. ءبىز اڭگىمە قىزىقتى، تارتىمدى، ءارى دالەلدى بولۋ ءۇشىن وسىلاي قىسقا مىسالدارعا عانا جۇگىندىك.

XXXX

بىلىڭدەر: قازىرەتى راسۋل اللا قازرىرەتى ارسلان باپقا ءبىر حىرقا، ءبىر قۇرما بەرىپ ايتقان: ميعراج كەزىندە ءمالىم بولدى. مەككەدەن ماديناعا حيجرات جاسالعاننان سوڭ، فاتيما پەرزەنتى يمام حاسان ناسىلىنەن سوڭ جانە ەكىنشى حاليفا ومار ۇرپاعىنان سوڭ جانە مەنىڭ ءۇشىنشى حاليفام قازرىرەتى وسمان ءزۇررياتىنان جانە مەنىڭ ءوزىم نەكەلەگەن پەرزەنتىم ىشىنەن مەنىڭ ءتورتىنشى حاليفام قازرەتى ءالي پەرزەنتى يمام مۇحاممەد حانافيا ۇرپاقتارىنان سايرام قالاسىنان بولعان قوجا احمەت اتتى (بالاعا) – اتاسى شايىق يبراھيم، اناسى تاعاي بيبىشە ءبيبى، لاقابى قاراشاش انا قازىرەتى ارسلان باپ اتالعان اماناتتى ساقتاۋى كەرەك. پايعامبار قايتىس بولعان كەزدە حابار كەلدى: «ەي، ارسلان باپ، سەن مۇنداي اتاقتى عالىمدى قالاي كورەسىڭ، قايتىپ تاباسىڭ؟» ودان كەيىن ارسلان باپ ۋاحار تاركە دەگەن ءۋالاياتىندا تاقۋالىقپەن 40 جىل ءومىر كەشتى. قىرىق جىلدىق قىلۋەتتەن كەيىن سايرامعا كەلدى. قازىرەتى يبراھيم شايىقتى تاپتى. ونىڭ ايەلىن دە سۇرادى. ودان كەيىن ولاردان: «سەندەردىڭ ۇل پەرزەنتتەرىڭ بار ما؟»، – دەپ سۇرادى. ودان كەيىن شايىق يبراھيم ءياساۋيدى كيىندىرىپ، ارسلان باپ الدىنا اكەلدى. سادىر شايىققا ارسلان باپ دۋا قىلدى. «سەنىڭ بۇل بالاڭ ءدىن دۇنيەسىنە اتاقتى بولادى. سەندەردىڭ نازارلارىڭا بۇل بالا لايىقتى ەمەس». اكەسى ايتتى: «بۇنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى باسقا بالالارعا ۇقسامايدى. كەيدە ءوزىن توپىراققا تاستايدى، كەيدە تازا جۇرەدى، كەيدە مەكتەپكە بارمايدى، كەيدە ءوزىنىڭ ەسىن بىلمەي جاتادى. مۇندا ءار ءتۇرلى ادام قاسيەتى بار. مۇنىڭ بالالىعىنىڭ ىقپالى عاجايىپ». مۇنى ەسىتىپ ارسلان باپ قۋانىپ كەتتى. بالالاردىڭ ويناپ جاتقانىن كوردى. ءبىر بالانىڭ ويناپ جاتقان بالالاردىڭ كيىمىنىڭ ۇستىندە ويناماي وتىرعانىن كوردى. بارىپ وعان سالەم بەردى. ول بالا باقىردى: «ەي بابا! قاشانعا دەيىن مەنىڭ كويلەگىمدى قارايسىز، ساقتايسىز جانە قاشانعا دەيىن بالالاردىڭ كويلەكتەرىن ساقتايمىن». ارسلان باپ ايتتى: «اي، جان بوتام، بۇل كيىم قازىرەتىڭىزگە مۇباراك. قازىرەت سۇلتان ال-اريفين ايتتى: «مەنىڭ اماناتىمدى بەرمەدىڭىز. مەن سوندىقتان كەيدە – توپىراقتا، كەيدە – سۋدا، كەيدە – ولەڭ ايتۋدامىن، كەيدە – عىلىم ىزدەنۋدەمىن. قازىرەتى ارسلان باپ مىڭ ىقىلاسپەن (مىڭ جۇرەك سەزىمىمەن) قۇرمانى قازىرەت سۇلتان ال-اريفينگە بەردى. قازىرەت ارسلان باپ ماعان دا بەرەر مە ەكەن دەپ قاراپ تۇردى. قازىرەت سۇلتان ال-اريفين ايتتى: «قۇرمانىڭ ءتاتتىسىن ءسىز جەدىڭىز. ماعان قابىعىن بەردىڭىز». قازىرەت ارسلان باپ ءجۇز مىڭ شۇكىرلىكپەن شۇكىر نامازىن وقىدى. ارسلان باپ بۇل دۇنيەدەن ول دۇنيەگە ساپار قىلدى.

XXXX

سادىر اتا – قوجا احمەت ياساۋيدىڭ اعاسى، ول اۋليە ادام بولعان ەكەن. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بالاسى جاس بولسا دا، اڭعا قۇمار بولىپتى. قاراسۇيىر تاۋىن جايلاعان ءبىر رۋلى ەلمەن قاسەن شايىق اۋلەتى تاۋ وزەنىنىڭ سۋىن ۇشكە تەڭ ءبولىپ، ەگىن ەگىپ كۇن كورىپ ءجۇرىپتى. بىردە ازىرەت سۇلتاننىڭ بالاسى ساداقپەن اڭ اۋلاپ جۇرگەندە، ونىڭ ساداعىنىڭ ەكى جەبەسى قاراسۇيىر رۋىنىڭ قۇلاق ارىعىنا قادالىپ، سۋعا بوگەت بولىپتى. قاراسۇيىر رۋىنىڭ سۋشىسى نەگە سۋ بولماي قالدى دەپ كەلسە، ساعادان ەكى ساداق وعىن كورەدى. تومەنگى جاعىندا ساداقپەن اڭ اۋلاپ جۇرگەن ازىرەت سۇلتاننىڭ بالاسىنا كەلىپ، «مىناۋ نە؟» – دەپتى. بالا: «مەن بىلمەيمىن»، – دەگەندە، الگى سۋشى قولىنداعى كەتپەنمەن بالانىڭ باسىن شاۋىپ، دەنەسىن سوندا تاستايدى. باسىن لەگەنگە سالىپ، بەتىنە اق شۇبەرەك جاۋىپ، ازىرەت سۇلتانعا: «مىناۋ ءبىزدىڭ قاراسۇيىر ادامدارىنان ساۋعا»، – دەپ الدىنا قويادى.

– ەي، بەيادەپ، پىسپەي ۇزىپسىندەر، – دەيدى ازىرەت سۇلتان. سوندا سادىر شايىق قىلىشىن سۋىرىپ، تۇرا ۇمتىلعاندا، ازىرەت سۇلتان ونى توقتاتىپ، «مەن دۋا ەتەمىن، بارساڭ ريزا ەمەسپىن، قىلىش جۇمساما»، – دەيدى. بۇعان سادىر شايىق وكپەلەپ، قويلاقى اتا جاققا كەتەدى.

– ەگىنىڭ جۇلما بولسىن، قاۋىنىڭ الما بولسىن، كوتەنىڭە قۇيرىق شىقسىن، تۇقىمىڭ ءسويتىپ قۇرىسىن، – دەپ ازىرەت سۇلتان قاراسۇيىر اۋلەتىنە قارعىس ايتقان ەكەن. سودان ولار ازىپ-توزىپ كەتكەن.

 

ارىستان باپ جانە قوجا احمەت ياساۋي.

 

ان قازىرەتىمىز ساللا-ل-لاحۋ الايھي ۋا-ساللام، كۇندەردىڭ كۇنىندە يراق شاھارىندا اسحابتار قۇرما جەپ وتىرعاندا، سول تاباقتاعى ءبىر قۇرما جارانداردىڭ قايسىسى السا دا، قولدارىنان ءتۇسىپ كەتە بەرەدى. «بەرى اكەلشى ونى جەپ قويايىن»، دەپ ان قازرەتى الىپ ەدى. «ءبيسميللاھي» دەپ اۋزىنا سالا بەرگەندە بۇل شاريفتىڭ قولىنان دومالاپ ءتۇسىپ كەتىپتى. ان قازىرەت تاڭدانىپ، بۇل نە عاجايىپ وقيعا دەپ ءبىراز ويلانۋدا بولادى. ءبىراز ۋاقىت وتپەي دجابرايل الايھي-س-سالام جەتىپ كەلەدى. «يا، مۇحاممەد، قۇداي سىزگە سالەم ايتتى. پەرىشتەلەر دە قوستاپ، يشارات ءۇشىن بىلدىرۋگە كەلدىم. حيدجراتىڭىزدان ءتورت ءجۇز جىلدان كەيىن سەنىڭ اۋلەتىڭنەن ءبىر قۇل قوجا احمەت اتتى ۇل دۇنيەگە كەلەدى، ۇممەتتەرىڭە جول باسشى بولادى. بۇل قۇرمانىڭ سىزدەرگە بۇيىرماي، اۋىزدارىڭا كىرمەي تۇرعان سەبەبى، سول ەرگە بۇيىرعان ءناسىپ ەدى»، – دەيدى. بۇعان ان قازىرەت، ساللا-ل-لاحۋ الايحي ۋا-ساللام، قايران قالىپ ايتىپتى: «يا،  دوستىم،  جابرايل، ول زامانعا دەيىن بۇل قۇرما قاي جەردە تۇرىپ شىرىمەي، ساسىماي، ەسكىرمەي قالاي وعان ءناسىپ بولادى»، – دەيدى. سوندا جەبىرەيىل الايھي-س-سالام، ايتتى: «ءسىز ىقىلاس قىلىپ ساحابالارىڭىزدىڭ بىرىنە بۇيىرىڭىز، بۇل امانات قۇرمانى اۋزىنا ساقتاپ، احمەت اتتى بالاعا تاپسىر دەپ جۇكتەڭىز. كىمدە-كىم بۇل قۇرمانى اۋزىندا ساقتاسا، ونىڭ ءومىرى ۇزاق بولادى»، – دەيدى. قازىرەتىمىز ساللا-ل-احۋ الايھي ۋا-ساللام، ولاي-بۇلاي قاراپ، نازارى سالمان ال-فاريسي رادي اللاح انھۋعا ءتۇسىپتى. جان-جاعىن شارلاپ الىپ ايتىپتى: «يا، سالمان فاريسي، اۋزىڭدى اش، ءتىلىڭنىڭ استىنا، ءتىسىڭنىڭ تۇبىنە بۇل قۇرمانى امانات ساقتا. مەنىڭ حيجراتىمنان ءتورت ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن تاڭنان تۇرىپ جولعا ءتۇس، كۇن شىعىستا مادينا ال-بايزا اتتى شاھار بولار، وندا بارىپ ايتپاي تانىپ، سۇراماي بىلەتىن جەتى جاسار احمەت اتتى ەر بالاعا اماناتتى اۋزىڭنان الىپ تاپسىر. ينشا اللا بۇل قۇرما شاراپاتىمەن سەنىڭ ءومىرىڭ ۇزاق بولار»، – دەيدى. «قۇلدىق، تاقسىر»، – دەپ سالمان ال-فاريسي رادي اللاھۋ انھۋ قۇپ تۇرىپ، قۇرمانى اۋزىنا الىپ، ءتىل استىنا سالادى.

تاعات عيباداتقا بەرىلىپ ءتورت ءجۇز جىلدى ساناپ وتكىزگەننەن كەيىن، كۇن شىعىس جاققا بەت الىپ ءجۇرىپ، ايتىلعان قالاعا كەلىپ، ەشكىمگە ءجونىن ايتپاي، قىدىرىپ جۇرەدى. ول زاماندا مادينا ال-بايزا ۇلكەن قالا ەدى. ءبىر جاعى الاتاۋعا شەكتەلگەن، ەكىنشى جاعى قاراتاۋعا ارالاس ەدى، ات بۇلاعى دەگەن جەرلەر ات بازارى ەدى. ول شەتتەن كىرىپ، ول شەتتەن شىعىپ، سايرام سۋىنىڭ جاعاسىنا كەلىپ تاماشا قىلىپ تۇرسا، ۇستىندە اق جەيدەسى بار جەتى جاسار ءبىر بالا مەكتەپتەن شىعىپ، كالام اللانى توبەسىنە قويىپ، بەتىن ۇستازىنىڭ ورنىنا قاراتىپ، ارقاسىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتىپ،  سالمان ال-فاريسي رادي اللاحۋ انھۋنىڭ جولىن توسىپ، ءبىر كوپىر ۇستىندە تۇرىپ الدە نەنى باعىپ، كوزدەن جاسى اعىپ، عاشىق شاقپاعىن شاعىپ تۇراتىن ەدى. جەتى جاسار بالا، باس كوزى ۇستازى جاقتا بولسا دا، كوڭىلى كوزى يراننان حاباردار بولعان كوپىر ۇستىندە تۇرعان زات-ي شاريفكە بەتىن بۇرىپ قاراماستان «اس-سالامۋالايكۋم، ارسلان باپ، جوعىڭ بولسا – كەشىكپەي تاپ»- دەيدى. بالانىڭ قىلعان ارەكەتىنە قايران قالىپ، ينشا اللاح، سايد-الەم ايتقانى وسى بولعاي دەپ، سىناماق ءۇشىن: «بالام اتىڭ كىم؟» – دەيدى. «اتىمدى نە قىلاسىڭ، اماناتىم قايدا؟» – دەيدى. «بالام اتىڭ احمەت ەكەن، ءىشىڭ تولا حيكمەت ەكەن، اش اۋزىڭدى!» – دەگەندە، جەتى جاسار بالا جالت قاراپ اۋزىن اشقاندا، ارسلان باپتىڭ اۋزىنداعى قۇرما ۇشىپ بارىپ بالانىڭ اۋزىنا كىرەدى. بالا ۇرشىقتاي شيراتىلىپ، حيكمەت ايتا باستايدى. اۋزىنان اق كوبىك بۇرقىراپ، كوپىر استىنداعى سۋعا اعادى. سول سۋدان ىشكەن جاننىڭ ءبارى جازىلىپ، كوزى جوقتىڭ كوزى اشىلادى. اۋليەلىك ماحابباتى ءبىتىپ، اۋزىنان اققان اق كوبىك سۋ تاۋسىلىپ، ورنىنا ناسىرا اتتى زات پايدا بولدى. سودان ول «نۇر اتا» اتاندى. «سايرامدا بار سانسىز باب» اتانعاننىڭ ماعىناسى وسى. وتىرار دەگەن جەر – ارسلان بابتىڭ كۇمبەزى تۇرعان جەر. سىر سۋىنىڭ كۇن شىعىس جاق جاعاسىندا – مۇندا وتىز اۋليەنىڭ شاھارى بولعان. مىناداي حارابا ەردى، ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ باي اتاقتى سونداي ەردى ايىردى. بۇل كۇندە ءشول بولىپ قالعان. ءامىر تەمىر ارىعىنىڭ ورنى بار، ەسكى ارىقتاردىڭ سۋسىز بولىپ قالعان ارنالارى بار. ماليك-ي بالقيا دەيتىن تۇركىستاندىق ابد ال-ءحاليمنىڭ زياراتى ارسلان بابتىڭ كۇمبەزىنىڭ وڭتۇستىگىندە. ابد ال-حاليق حاننىڭ زياراتى دا سوندا، «وتىراردا وتىز باب» اتانعان.

حححح

پايعامبارىمىز ميعاراجعا (كوككە) شىعىپ بارا جاتىپ، ءۇش ادامنىڭ ۇرقىن (جانىن) كورىپ تاڭدانىپ:

— بۇل ساۋلەتتى ۇرىقتار كىم بولادى؟ — دەپ جانىنداعى جەبىرەيىلدەن سۇراپتى-مىس. جەبىرەيىل بۇل ءسىزدىڭ ۇمبەتتەرىڭىز: 1) يمام اعىزام، 2) عاۋسىل اعىزام (قوجاي پاۋادىن) 3) قوجا احمەت ياساۋيلەر دەپتى-ءمىس. قوجا احمەتكە تاپسىرعايسىڭ دەپ، پايعامبارىمىز ولەرىندە ارىستان دەگەن ساقاباسىنا ءبىر قۇرما بەرىپ كەتىپتى (…). ارىستان بەس ءجۇز پالەن جىل جاساپ، سول قۇرمانى ازىرەتكە  تاپسىرىپتى (…).

حححح

قوجا احمەت ولەرىندە ماعان كەلەتىن ادام ەڭ الدىمەن ارىستان بابتىڭ باسىنا زيارات ەتسىن دەپ وسيەت قىلىپتى. “ارىستان بابقا تۇنە، تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتاننان تىلە” دەگەن ءسوز سودان قالىپتى.

ءياساۋيدىڭ كەرەمەتتەرى مەن شاكىرتتەرى.

XXXX

جەتى   جاسىنا   دەيىن    جوعارى   رۋحاني    شەندەرگە اقىرىن-اقىرىن    كوتەرىلگەننەن    كەيىن    ارىستانبابتىڭ تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا شىڭدالىپ، دامۋىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە   جەتكەن   كىشكەنتاي   احمەتتىڭ   بىرتە-بىرتە   اتاعى، داڭقى  جەر  جۇزىنە  جايىلا   باستايدى.   ونسىز  دا  اكەسى شايقى ىبىرايىم شەكسىز كەرەمەتتەرى، اڭىزدارىمەن اتى ايگىلى بولعان ءبىر ادام بولاتىن. سوندىقتان جەرلەسىنىڭ، وتانداسىنىڭ  سوزدەرىن  تولىق  قۇرمەتتەگەن   بۇل  تۇيىق، توماعا مىنەزدى كىشكەنتاي بالانىڭ اتا-تەگى تۇرعىسىنان دا، ءمانى جاعىنان دا ۇلكەن ورىن الاتىنىن بىلەتىن. سول كەزدە بولعان    ادەتتەن   تىس    وقيعا   احمەتتىڭ   داڭقىن   بۇكىل  تۇركىستانعا جايعان  ەدى.   سول داۋىردە  مەۋرەنناحر  مەن تۇركىستاندا ياساۋي دەگەن ءبىر بيلەۋشى بيلىك قۇرىپ تۇرعان. قىستا سامارقاندا تۇرىپ،  جازدا تۇركىستان تاۋلارىندا ءومىر سۇرەتىن. بارلىق تۇركى بيلەۋشىلەرى سياقتى اڭ دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن بۇل پاديشاھ جازدى تۇركىستان تاۋلارىندا اڭ اۋلاۋمەن وتكىزەتىن. بىردە جاز ۋاقىتىندا قاراشىق  تاۋىندا   اڭ   اۋلاماقشى   بولعانىمەن،  تاۋدىڭ ويى-قىرى وعان كەدەرگى جاساپ،  بۇل ويىنان  اينىتادى. قاراشىقتا  ءسويتىپ  ەشقانداي  اڭ  اۋلاي  المايدى.   سول  سەبەپتەن بۇل تاۋدى تەگىستەپ تاستاماقشى بولادى. ءوزى بيلىك جۇرگىزگەن جەرلەردە قانشا اۋليە بولسا، سونىڭ ءبارىن جيناپ الادى دا، ولاردىڭ دۇعالارىنىڭ بەرەكەتىمەن بۇل تاۋدى الىپ تاستاۋلارىن سۇرايدى. تۇركىستان اۋليەلەرى بيلەۋشىنىڭ بۇل ءوتىنىشىن قابىل الادى. يحرام كيىپ (قاجىلىق زامانىندا كيىلەتىن كيىم) ءۇش كۇن بويى وسى تاۋدى جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن جالبارىنىپ، سيىنادى. بىراق بۇل سيىنۋلار، جالبارىنۋلار ءۇمىت ەتكەندەي بولماستان، ناتيجەسىز قالادى. سەبەبىن ىزدەستىرەدى. «بۇل وڭىردەگى بىلگىش، اۋليەلەردەن كەلمەگەن بار ما؟» – دەپ سۇراستىرادى. سول كەزدە شايقى ىبىرايىمنىڭ ۇلى قوجا احمەتتىڭ ءالى كىشكەنتاي بولعاندىعى ءۇشىن [كەرەمەت كورسەتۋگە] قاتىسپاعانى جەتكىزىلەدى. دەرەۋ سايرامعا ادام جىبەرىپ، شاقىرتىپ الادى. بالا اپكەسىمەن كەڭەسەدى. اپكەسى: «اكەمىزدىڭ وسيەتى بار. سەنىڭ ورتاعا شىعاتىن ۋاقىتىڭنىڭ كەلىپ-كەلمەگەنىن بىلدىرەتىن نارسە-اكەمنىڭ مازارىنداعى بايلاۋلى تۇرعان داستارحان. ەگەر ونى اشۋعا قۇدىرەتىڭ جەتسە بار، باعىڭدى سىناپ كور. سول كەزدە بەلگىلى بولار»،- دەيدى. بالا سودان كەيىن مازارعا بارىپ، داستارحاندى اشادى. ءسويتىپ ورتاعا شىعاتىن ۋاقىتىنىڭ جەتكەنىنە كوزى جەتەدى. دەرەۋ داستارحاندى الىپ ياسى قالاسىنا كەلەدى. بارلىق اۋليەلەر  سول جەردە دايىن بوپ تۇرادى. داستارحانىنداعى ءبىر ءتىلىم ناندى دۋالايدى. مۇنى قابىل ەتىپ فاتيحا وقيدى. ءسويتىپ ناندى جينالعاندارعا ءبولىپ بەرەدى. بارلىعىنا جەتەدى. اۋليەلەردەن جانە پاديشاھتىڭ امىرلەرى مەن اسكەرلەرىنەن 99000 ادام ساقاداي ساي تۇرادى. ولار بۇل كەرەمەتتى كورگەندە، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇلىلىتىنا باس يەدى. قوجا احمەت اكەسىنىڭ بەشپەنتىن كيىپ، اكەسىنىڭ باتاسىنىڭ (دۇعاسىنىڭ) سوڭىن كۇتىپ وتىرادى. سول كەزدە كەنەتتەن كوك جۇزىنەن سەل اعىپ، جەر اتاۋلى سۋدىڭ استىندا قالادى. شايقىلاردىڭ جاينامازدارى تولقىن ۇستىندە قالقيدى. سول سەبەپتەن ءبارى ايقايلاپ-شۋلاپ جالبارىنا باستايدى. قوجا احمەت بەشپەنتتەن باسىن شىعارادى. كەنەتتەن داۋىل توقتاي قالادى دا، كۇن جارقىراپ شىعادى. تاۋ جاققا قاراعان كەزدە قاراشىق تاۋىنىڭ جىم-جىلاس جوق بوپ كەتكەنىن كورەدى. قازىر ول تاۋ ورنىندا قاراشىق دەگەن قالاشىق بار. ول جەر – قوجانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ مەكەنى جانە وتانى. بۇل كەرەمەتتى كورگەن بيلەۋشى ياساۋي اتىنىڭ، ەسىمىنىڭ قيامەتكە دەيىن جيھاندا ماڭگى باقي قالۋى ءۇشىن قوجادان جاردەم سۇرايدى. قوجا بۇل تىلەكتى قابىل الىپ: «الەمدە كىم ءبىزدى جاقسى كورسە سەنىڭ اتىڭمەن بىرگە ەسكە السىن» دەيدى. مىنە وسىعان بايلانىستى سول كۇننەن بەرى «قوجا احمەت ياساۋي» دەپ ەسكە الىناتىن بولدى.

حححح

قازىرەتى سۇلتان قوجا احمەت ياساۋي ءبىر كۇنى توقسان توعىز مىڭ ماشايىق اتالعان مۇريتتەرىن جاميع قىلىپ، بارشاسىنا بۇيىردى:

— ان قازىرەتىمىز مۇحاممەد عالايحيسسالام ميعراج اشىپ بارعاندا، قۇداي تاعالانىڭ قۇدىرەتىمەن توقسان توعىز مىڭ ءسوز سويلەسكەن ەكەن. وتىز ءۇش مىڭ شاريعات، وتىز ءۇش مىڭ تاريقات، وتىز ءۇش مىڭ حاقيقات – سونىڭ ءبارى ءبىر كىتاپتا بولمايدى، ءبارى ءبىر جەردەن تابىلمايدى. سىزدەر بارشاڭىز ءبىر جەردە وتىرىپ، باس-باسىڭىزعا ءبىر اۋىز سوزدەن ءسوز ايتىڭىزدار، كەيىنگى زامانعا جادىگەر  بولىپ  قالارلىق بولسىن. سول قۇداي تاعالانىڭ   قۇدىرەتىمەن  مۇحاممەد پايعامبارمەن سويلەسكەن ءسوزىن پەندەدە ءبىلۋشى جوق. بىراق سىزدەردىڭ سوزدەرىڭىز سول ءسوزدىڭ كولەڭكەسى سىقىلدانىپ، جۇرت اۋزىندا قالسىن دەگەندە، قاي رەتتى قىلىپ سويلەيمىز دەپ، سۇلتان قازىرەتتىڭ وزىنەن سۇراعاندا، ءوزى ايتتى دەيدى: «ماقال» دەپ ايتىلاتۇعىن ءسوز بولسىن. شارۋا كوشسە بايدى، ءدارۋىش كەشسە بايدى. ۋاقىتسىز ەردەن، باقىتسىز ۇرعاشى ارتىق». وسى ماقالدار سۇلتان قازىرەتتىڭ ءوز اۋزىنان شىققان. توقسان توعىز مىڭ ماشايح ءبىر توبەنىڭ باسىنا ورناپ، سول جايعا «ءماسليحات توبە» دەپ ات قويادى. سونداعى ورناعان جايلارى داريا جاعاسى ەكەن. بۇل قازىرەتتىڭ بۇلاي ايتىسىندا ءبىر سىر بار عوي دەسكەننەن، سونان بەرى داريا «سىر سۋى» اتاندى. قازىرەت بارشامىزعا باس-باسىمىزعا ءبىر-ءبىر ءسوز ايت دەپ اقىردى. جالعىزىڭ دانەمە ايتپايسىڭ، ءوزىڭ بىلمە، بىلگەننىڭ ءتىلىن الما، دەگەن وسى ەكەن-اۋ، – دەيدى. سوندا ولاردىڭ اياق جاعىندا قالعانىن ايتقان ەكەن. «سەندەردىن قاستارىڭا قۇيىسقانعا قىستىرىلعان بوق سياقتى بولىپ ءجۇرىپ مەن نە ايتامىن»، – دەگەن ەكەن. ورتا بۋىندا بىرەۋ دانەمە ايتپاعان سوڭ: «كەل، مۇنى قول-اياعىن بايلاپ، ءتىپتى ەشتەمە ايتپاسا، سۋعا تاستاپ جىبەرەلىك»، – دەپ باس سالعاندا: «قۇدايا، ءتاۋبا، كوپ قورقىتادى، تەرەڭ باتىرادى دەگەن وسى ەكەن-اۋ»، – دەپتى دەيدى. سول رەتپەن ارقايسىسى ءبىر ءسوز سويلەپ، قازاق ىشىندە «ماقال» دەپ ايتىلىپ جۇرگەن ءسوز توقسان توعىز مىڭ ماشايىقتان قالعان دەسىپ كەلەدى.

حححح

ءبىر كۇنى ياساۋي شاكىرتتەرىنە ءدارىس بەرىپ وتىر ەدى، كەنەتتەن كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر دۋانانى كورىپ «ۇستاز» دەپ الدىنان شىعىپ، قولىن بەرىپ امانداستى. سوندا شاكىرتتەرى: «ءبىز مۇنى اۋليە دەپ جۇرسەك، ءوزى قايداعى ءبىر دۋانانى ۇستاز دەپ قولىن الىپ ءجۇر عوي»، – دەگەن ويعا قالادى. مۇنى سەزگەن ياساۋي شاكىرتتەرىنە: «بۇل كىسى ماعان ءيتتىڭ باليعاتقا تولعانىن ايىرۋدى ۇيرەتىپ، بىلىمىمە ءبىلىم قوسىپ ەدى. سوندىقتان مەن ونى قۇرمەتتەپ، وزىمە ۇستاز سانايمىن»،  – دەپ، شاكىرتتەرىنە ۇستازدى قالاي قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى.

حححح

احمەتتىڭ ەسىمىن ەستىگەندە سىرقاتى بارلار تۇركىستانعا قاراي  اعىلىپتى، اۋليە ولاردىڭ كەسەلدەرىن جازىپ جىبەرە بەرىپتى. ونىڭ  داڭقى شارتاراپقا تارالادى.

قوجا احمەت ازانداعى نامازىنىڭ ەكى باس سۇندەتىن تۇركىستاندا،  ەكى باس پارىزىن مەككەدە وقيدى ەكەن. ول ءاردايىم اق اتانىنا ءمىنىپ،  بۇلتتىڭ ۇستىمەن ۇشىپ  باراتىن  كورىنەدى. بىردە اۋليەنىڭ عاجايىپ  قاسيەتتەرىنە كۇماندانعان ءبىر جىگىت وعان كەلىپ: «سەن اۋليە ەمەسسىڭ،  الداۋشىسىڭ»، – دەپ ءاجۋالايدى. قوجا احمەت ونىڭ ءسوزىن سابىرلى  قالپىمەن تىڭداپ شىعادى دا:

— ەرتەڭ ازاندا ماعان كەل، ەكەۋمىز مەككەگە بارىپ نامازدى سوندا  وقيمىز، — دەپ جاۋاپ قاتادى. ۋادە بويىنشا الگى جىگىت ەرتەڭىنە  قوجا احمەتكە كەلەدى. كەنەتتەن اپپاق قارداي اق اتان پايدا بولىپ، اۋليەنىڭ الدىنا كەلىپ شوگەدى. قوجا احمەت جىگىتكە:

— ارتىما مىنگەس، جول ۇستىندە قاشان قونعانشا كوزىڭدى اپشا، – دەيدى. جول ۇستىندە الگى جىگىت شىدامسىزدىق تانىتىپ، اينالاسىنا  قاراماقشى بولعاندا، سول كۇيىندە جولعا قۇلاپ تۇسەدى. ول جولبارىس  پاتشا ورداسىنىڭ ۇستىنە تۇسكەن ەكەن. پاتشا ونى اعاشقا بايلاپ ورتەپ  جىبەرۋگە ءامىر قىلادى. ەندى ولتىرمەكشى بولعاندا، مەككەدەن ورالىپ كەلە جاتقان قوحا احمەت ونى اعاشىمەن بىرگە كوتەرىپ كەتەدى. بۇل كەرەمەتكە تاڭدانعان جولبارىس پاتشا قوجا احمەتتى ىزدەپ  كەلىپ، ولگەنشە قىزمەت ەتىپ ءوتىپتى.

حححح

قازان حان احمەت ءياساۋيدىڭ جۇما نامازىن وقۋعا مەشىتكە كەلمەگەنىن بايقاپ، قوجانىڭ ەڭ جاقىن سىرلاسى سوپى مۇحاممەد دانىشپان زارنۋقيدان حابار بەرىپ جىبەرەدى. ول كەزدە جۇما نامازى ءۇشىن سالاۋات وقىلىپ جاتقان ەدى. سوپى مۇحاممەد جان ۇشىرا جەتىپ بارىپ، قورقا-قورقا شايقىنىڭ الدىنا كىرگەن كەزدە، ول: «ەي، سوپى مۇحاممەد، كەل ماعان جابىسىپ ال، بىرگە جۇما نامازىنا جەتەيىك»، – دەيدى. سوپى مۇحاممەد قوجانىڭ ءامىرىن ەكى ەتكىزبەيدى. سول-اق ەكەن، مەشىتتىڭ ىشىندە ساپقا تۇرعانداردىڭ اراسىندا تۇرعانىن كورەدى. جۇما نامازى بىتەر-بىتپەس بۇل تاڭعاجايىپ وقيعادان ءالى ەسىن جيا الماعان سوپى مۇحاممەد شايقىسىن قانشا ىزدەسە دە تابا المايدى. جەتى رەت مەشىتتىڭ ەسىگىنە بارىپ-كەلەدى، بىراق مۇنىسىنان تۇك تە شىقپايدى. سويتسە، مەشىتتىڭ قىزمەتشىسى سىرعا قانىق ەكەن. سوپىعا: «ەي، ءدارۋىش، بۇل جەر مىسىر، ال بۇل ءجامي (ۇلكەن مەشىت) «ءجامي ءازحار»، – دەيدى،  –  «ىزدەپ جۇرگەن دوسىڭ قانشاما زاماننان بەرى جۇما نامازىن وسى جەردە وقىپ ءجۇر». سوپى ءبىر اپتا سول جەردە قالعاننان كەيىن، شايقىسىن تاۋىپ الىپ، قايتادان كوزىن اشىپ-جۇمعانشا قىلۋەتحاناعا كەلەدى.

قوجا كورگەندەرىڭدى بارىپ حابارلا دەپ سوپىنى جۇمساپ جىبەرەدى. سوپى كەلەدى، باسىنان وتكەن-كەتكەندەرىن جەكە-جەكە ايتىپ بەرەدى. بۇل ۋاقىتتا مۋاززيندەر (ازان وقۋشىلار) ءالى سالاۋاتتارىن دا بىتىرمەگەن بولاتىن. بۇدان كەيىن قازان حان مەن ماڭىنداعىلار قوجانىڭ ۇلىلىعىنا كوزدەرى جەتەدى.

XXXX

وزبەك حان زامانىنىڭ ءتورت اۋليەسىنە اللادان وزبەك حانعا بارىپ، ونى يسلام دىنىنە كىرگىزىڭدەر دەگەن ايان كەلەدى. اللانىڭ بۇيرىعىمەن ولار وزبەك حان ورداسىنىڭ سىرتىنا كەلىپ وتىرىپ، وزدەرىنىڭ عيباداتتارىن جاساي بەرەدى. ول كەزدە وزبەك حان سارايىندا سيقىرشىلار مەن ءدىنسىز كورىپكەلدەر مىناداي سيقىر كورسەتەتىن ەدى: ولار وزبەك حان ماجىلىسىنە وزدەرىمەن بال قۇيىلعان ىدىس اكەلەتىن. وعان تۇتىك سالسا، بال تۇتىك ارقىلى توستاعاندارعا ءوزى قۇيىلىپ، توستاعاندار كىسىلەردىڭ الدىنا ءوزى جىلجىپ باراتىن. حان بۇلاردى ءوزىنىڭ شايىقتارى ساناپ، وزىمەن قاتار وتىرعىزىپ، ولارعا ۇلكەن قىزىمەت كورسەتەتىن. بىردە مۇسىلماندار كەلگەن كۇنى دە وزبەك حان ادەتتەگىدەي ءماجىلىس وتكىزدى. كۇندەگىدەي ونىڭ شايىقتارى وزدەرىمەن بىرگە بال الىپ كەلدى. بىراق بۇل كۇنى بال توستاعاندارعا قۇيىلمادى، توستاعاندار وزدەرى جىلجىپ، كىسىلەردىڭ الدىنا بارمادى. وزبەك حان سەبەبىن سۇرادى. سوندا ونىڭ قاسىنداعى ءدىندارلارى: «وسى ماڭعا مۇسىلماندار كەلگەن بولۋ كەرەك»، – دەپ جاۋاپ بەردى. حان قىزىمەتشىلەرگە مۇسىلمانداردى تاۋىپ كەلۋگە بۇيىردى. قىزىمەتشىلەر سىرتقا شىققاندا، وردانىڭ سىرتىندا باسىن تومەن سالىپ، عيباداتىن جاساپ وتىرعان كيىم كيىسى بولەك ءتورت كىسىنى كوردى. قىزىمەتشىلەر: «سەندەر كىمسىڭدەر؟» – دەپ سۇرادى. ولار: «ءبىزدى حانعا الىپ بار»، – دەدى. ولاردى حانعا اپاردى. حان ولاردى كورگەندە، اللا حاننىڭ جۇرەگىنە ءبىر جىلىلىق سالدى. حان ولاردان: «سەندەر كىمسىڭدەر؟» – دەپ سۇرادى. ولار: «ءبىز – مۇسىلمانبىز. ءبىز ۇلى جاراتۋشىنىڭ امىرىمەن ءسىزدى يسلام دىنىنە كىرگىزۋگە كەلدىك»، – دەدى. وسى كەزدە حان اينالاسىنداعى ءدىندارلار: «ولار – ناشار ادامدار! سويلەسۋگە رۇحسات بەرمەڭىز. ءبىز ولاردى ولتىرەيىك»، – دەپ شۋلاپ قويا بەردى. سول كەزدە وزبەك حان: «مەن ولاردى نە ءۇشىن ءولتىرۋىم كەرەك؟ مەن – پاتشامىن. سەندەردىڭ ەشقايسىسىڭدا مەنىڭ جۇمىسىم جوق. كىمنىڭ دەنى دۇرىس، مەن سونىمەن بىرگە بولامىن. ەگەر دە ولاردىڭ ءدىنى دۇرىس بولماسا، نەگە سەندەردىڭ بالدارىڭ قۇيىلماي قالدى؟ باسەكەلەسىڭدەر! كىم جەڭەدى، مەن سوعان باس يەمىن»، – دەدى. ەكى توپ حان الدىندا ءسوز جارىستىرىپ، كوپ داۋلاستى. ءبىرىنىڭ سوزىنە ءبىرى توقتامادى. سوڭىندا ەكى تاندىر قازىپ، ولارعا ون اربادان سەكسەۋىل سالىپ، ءبىر تاندىرعا سيكىرشىلاردىڭ ءبىرىن، ەكىنشى تاندىرعا اۋليەلەردىڭ ءبىرىن سالىپ وتقا جاعۋعا شەشىم قابىلدادى. كىمنىڭ ءدىنى دۇرىس بولسا، سول جانبايدى. ەرتەسىنە ەكى تاندىر قازىپ، وعان سەكسەۋىل سالىپ، ورتەپ، تاندىردى بارىنشا قىزدىردى. وسى كەزدە اۋليەلەر ءبىر-بىرىنە: «ءسىز ءتۇسىڭىز، ءسىز ءتۇسىڭىز»، – دەپ جول بەرىپ، سوڭىندا بابا تۋكلاس دەگەن كىسى تۇسەتىن بولدى. ول كىسى: «ماعان ساۋىت اكەلىپ بەرىڭدەر»، – دەپ، ساۋىت الدىردى. ساۋىتتىڭ كوزدەرىنەن تۇكتەرى شىعىپ تۇردى. سول كۇيى ول قىزعان تاندىر ىشىنە كىردى. تاندىردىڭ ۇستىنە قويدىڭ بۇزىلماعان ەتىن قويدى. سيقىرشىلاردىڭ ءبىرى تاندىرعا كىرگەن بويدا جانىپ كەتتى. ونى كورگەن وزبەك حان ولاردىڭ دىنىنەن باس تارتتى. ال اۋليە كىرگەن تاندىردان زىكىر ايتقان بابا تۋكلاستىڭ ءۇنى شىعىپ تۇردى. تاندىر ۇستىنە قويعان قويدىڭ ەتى پىسكەن كەزدە، ولار تاندىردىڭ بەتىن اشتى. بابا تۋكلاس بەتىندەگى تەرىن ءسۇرتىپ، «نەگە ەرتە اشتىڭدار، زىكىر ءالى بىتكەن جوق ەدى»، – دەپ كەيىپ، تاندىردان شىقتى. ۇستىندەگى ساۋىت قىپ-قىزىل بولىپ بالقىپ تۇردى جانە ول كىسىنىڭ ۇستىندەگى ءبىر تال تۇگى كۇيمەگەن ەدى. مۇنى كورگەن وزبەك حان مەن وزگە حالىق يسلام دىنىنە مويىنسۇندى.

XXXX

بەگىم انانىڭ اتاسى قارابۋرا ءازىنىڭ شىن اتى – تاما. كىشى ءجۇزدىڭ جەتىرۋ تايپاسىنان شىققان اۋليە ادام. بەيىتى سوزاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى شولاققورعاندا.

قارابۋرا دەپ اتاۋ سەبەبى: قوجا احمەت ولەر الدىندا وتباسىنا، تۋىستارىنا: «مەن پالەن ۋاقىتتا دۇنيە سالامىن. مەنى وڭ جاققا قويعاننان كەيىن دەنەم سۋىماي تۇرعاندا، ءبىر قارا بۋرا مىنگەن كىسى كەلىپ، مەنى ماڭگى جاتاتىن ورنىما اق جۋىپ، ارۋلاپ قويادى. مەنى الىپ بارا جاتقاندا «قايدا الىپ باراسىز؟» – دەپ ونىڭ قولىن قاقپاڭدار»، – دەپ ەسكەرتىپتى.

ايتقانداي-اق قوجا احمەت كوزىن جۇمىسىمەن، قارا بۋرا ءمىنىپ كەلگەن ءبىر كىسى ونىڭ مۇردەسىن الىپ كەتەدى. سودان باستاپ ول كىسىنى قارابۋرا ءازى دەپ اتاعان.

حححح

جانكەنتتىڭ بيلەۋشىسى سانجار سۇلتاننىڭ جارى بەگىم انا قارابۋرانىڭ قىزى ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە سانجار «كوزىمە ءشوپ سالدىڭ» دەگەن جەلەۋمەن بەگىم سۇلۋدى ۇلكەن جازاعا تارتادى. بۇعان قاتتى اشۋلانعان قارابۋرا كەلىپ: «مەنىڭ قىزىم جازىقسىز. وعان دالەل: ونىڭ كەسىلگەن بۇرىمى مەن قولى  ورنىنا ءبىتۋى ءتيىس»، – دەيدى. اقىرى حانعا ابدەن نارازى بولعان قارابۋرا دۇعا وقىپ، «ەلىڭدى جىلان جايلاسىن»، – دەپ قارعايدى. ارتىنشا-اق دۇعاسى قابىل بولىپ، قالانى ۋلى جىلان باسىپ كەتەدى. قالاعا كىرمەكشى بولعانداردىڭ ءبارى تۇگەلدەي قىرىلعان. قالا تۇرعىندارىن دا، بيلەۋشىسى سانجاردى دا جىلان شاعىپ ولتىرەدى. بۇحارا قالاسىنىڭ ءامىرشىسى جانكەنت شاھارىنىڭ بايلىعىنا يە بولعىسى كەلىپ، اسكەرىن جىبەرگەنىمەن، ودان دا ەشتەڭە شىقپايدى، ءبارى تەگىس ۋلى جىلاندارعا جەم بولادى.

باسقا اڭىز-اڭىمەلەردە قارابۋرانىڭ شىن ەسىمى – بۇرحاننازار. جاۋعا قارسى شاپقاندا ول تەك ءوزىنىڭ قارابۋراسىنا مىنگەن كورىنەدى. سودان قارابۋرا اتانسا كەرەك. قارابۋرا اتانىڭ كەسەنەسى – قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي جاعىنداعى ەجەلگى سوزاق شاھارىنىڭ ورنىندا.

حححح

قوجا احمەت ياساۋي جولىنىڭ كۇن ساناپ كۇشەيىپ بارا جاتقانىن يسلام الەمىنىڭ باسقا ايماقتارىنداعى ءدىندارلار حاباردار بولادى. ولار ياساۋي جولىنىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرىپ، قالاي دا ونىڭ جولىنا توسقاۋىل قويۋدى ويلاستىرا باستايدا. سولاردىڭ ءبىرى – قوراسان ەلىنەن شىققان اتاقتى عۇلاما بابا ماشىن ەدى. ول ءوزىنىڭ مىقتى دەگەن 400 شاكىرتىمەن ياسى قالاسىنا قوجا احمەتتى ىزدەپ كەلەدى. ياسىعا كەلگەن سوڭ، قوجا احمەتكە جولىعىپ: «ەلدى ءبۇلدىرىپ، جولدان شىعارىپ جۇرگەن جاسىل شاپاندى سەنبىسىڭ؟» – دەپ دۇرسە قويا بەرەدى. ياساۋي اتا شاكىرتتەرىنە: «بۇل سويلەگەن كەزىندە ەسىنەن اداسادى، نە ايتىپ جاتقانىن ءوزى ۇقپايدى. سوندىكتان بۇنى ۇستاپ، ۇستىنعا بايلاڭدار!» – دەپ بۇيىرادى. شاكىرتتەرى ۇستاپ، بايلاعان سوڭ، ونىڭ دەنەسىن جالاڭاشتاپ دۇرە سوعۋعا بۇيىرادى. العاشقى قىرىق دۇرە سوققاندا بابا ماشىن بىلق ەتپەي، اللا اتىن اۋزىنا ءبىر رەت تە المايدى. ونى ءبىراز ۋاقىت دەمالدىرىپ، تاعى دا قىرىق دۇرە سوعادى. وسى كەزدە عانا بابا ماشىننىڭ قۇلىنداي شىڭعىرىپ، «اللا»،- دەگەن جان داۋسى شىعادى. ياساۋي اتا دۇرە سوعۋدى توقتاتۋعا بۇيىرادى. مۇنى كورىپ تۇرعان حاسان حان ياساۋي اتادان:

— بىرىنشى رەت دۇرە سوققاندا، ول ءبىر رەت تە اللانىڭ اتىن ەسىنە المادى. 40 دۇرەنى ەكىشى رەت سوققاندا «اللا» دەپ شىڭعىرعان جان داۋىسى شىقتى.
بۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ – دەپ سۇرادى.

ياساۋي:

— ونىڭ ارقاسىنا جىن-پەرىلەر جابىسىپ الىپ، العاشقى 40 دۇرەنى
وتكىزبەدى. سول سەبەپتى العاشىندا وعان دۇرە باتپاي، اللا اتىن جاد ەتپەدى.
سوڭعى 40 دۇرە بابا ماشىننىڭ ارقاسىنا ءتيىپ ەدى. سوندىقتان ونىڭ جان
داۋىسى شىقتى، – دەدى.

ودان كەيىن ياساۋي اتا ەسىن جيعان بابا ماشىنعا قاراپ:

— وزىڭنىڭ قايدان ەكەنىڭدى ءبىلدىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى. ول كوز جاسى كول
بولىپ، ادەپسىزدىگى ءۇشىن ياساۋيدەن كەشىرىم سۇراپ، تاۋبەسىنە كەلدى. اتانىڭ
شاكىرتى بولدى. ءۇش رەت قىلۋەتكە ءتۇسىپ، ءياساۋيدىڭ سۇيىكتى شاكىرتتەرىنىڭ بىرىنە اينالادى.

XXXX

حاكىم اتانىڭ انىق ەسىمى – سۇلەيمەن. بالالىق شاعىندا مەكتەپكە بارا جاتقاندا باسقا بالالار سياقتى قۇراندى موينىنا اسپاي، قولىمەن استىنان ۇستاپ، قۇرمەتپەن الىپ جۇرەتىن. مەكتەپتەن شىققاندا دا بەتىن مەكتەپكە قاراي، ارتىن ۇيگە قاراي بەرىپ قايتاتىن. ءبىر كۇنى قوجا احمەت ياساۋي مەشىت تابالدىرىعىندا وتىرعان كەزدە ونى كورەدى، الگى ارەكەتى بۇعان ۇناپ قالادى. قوجا ءسويتىپ بالانىڭ اكەسى مەن اناسىنىڭ ريزاشىلىعىن الىپ، سۇلەيمەندى قۇران وقىتۋ ءۇشىن جانىنا الادى. ون بەس جاسىنا كەلگەننەن كەيىن قوجاعا شاكىرت بولادى. ءبىر كۇنى قىزىر الەيكۋمسالام قوجاعا قوناققا كەلەدى. قوجا تاماق ءپىسىرۋ ءۇشىن شامالى وتىن اكەلۋگە بالالاردى جۇمساپ جىبەرەدى. وتىن اكەلە جاتقاندا قاتتى جاڭبىر جاۋادى. اكەلىنگەن وتىننىڭ ءبارى سۋ-سۋ بولىپ قالادى. تەك سۇلەيمەن كيىمىن شەشىپ، وتىندى وراعاندىقتان، ول اكەلگەن وتىن عان قۇرعاق بولادى. سونىڭ ارقاسىندا باسقا وتىندار دا جانادى. قىزىر الەيكۋمسالام وتىننىڭ نەگە قۇرعاق بولعانىن سۇلەيمەننەن سۇرايدى. ول سەبەبىن ايتىپ بەرەدى. قىزىرعا بۇل جاۋاپ ۇنايدى، بالاعا: «بۇدان بىلاي اتىڭ حاكىم بولسىن»، – دەيدى. سودان كەيىن اۋزىنا تۇكىرەدى. سۇلەيمەننىڭ ءىشى نۇرعا تولادى. قىزىر: «قانە، تۇرما، رۋحاني ءنار شىعار»، – دەيدى. حاكىم اتا سول مەزەتتەن باستاپ بىرنەشە حيكمەتتەر، ولەڭدەر ايتا باستايدى.ححح

قۇربان ايىندا ءبىر كۇنى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تەككەسىندە (مەدرەسەسىندە) 99000 شايقى جينالادى. قوجا يمام بولىپ، ناماز قىلا باستايدى. وڭ جاعىندا حاكىم اتا، سول جاعىندا مۇحاممەد دانىشپان تۇرادى. ناماز كەزىندە قوجانىڭ داۋسى شىعىپ كەتەدى. جاميعات «يمامنىڭ ابدەستى (دارەتى) بۇزىلدى» دەپ ويلايدى. بىراق قوجا تىرپ ەتپەيدى. نامازىن جالعاستىرا بەرەدى. اقىرىندا سالەم بەرگەنننەن كەيىن قوجا: «مەن مۇنى ءسىزدىڭ تاريقاتتاعى مارتەبەڭىزدى اڭعارۋ ءۇشىن ادەيى جاسادىم. ايتپەسە ول داۋىس مەنەن ەمەس، بەلىمە تاققان اعاش بولشەگىنەن شىقتى. تۇسىنىكتى بولدى، مەنىڭ ءبىر عانا شاكىرتىم، ءبىر جارتى شاكىرتىم عانا بار ەكەن، قالعاندارى نادان ەكەن»، – دەيدى دە، حاكىم اتاعا: «ەرتەڭ تاڭسارىدە ساعان ءبىر تۇيە كەلەدى، وعان مىنەسىڭ، قاي جەردە تۇرسا، سول جەردە تۇسەسىڭ»، – دەپ بۇيرىق بەرەدى. تۇيە تۇركىستاننان شىعىسقا قاراي جۇرەدى. قوراسان قالاسىنىڭ باتىس جاعىندا، بەينەۋ ارقاسى دەگەن جەرگە كەلىپ تۇرادى. قانشا قيناسا دا، شوككەنىنەن تۇرماي قويادى، باقىرىپ-شاقىرادى. وسىعان بايلانىستى ول جەردى «باقىرعان» دەپ كەتەدى. تۇيە تۇرماعان سوڭ حاكىم اتا جەرگە تۇسەدى. ول جەردە بوعرا حاننىڭ جىلقىلارىنىڭ جايىلعان ءورىسى ەكەن. جىلقىشىلار ونى بۇل جەردەن قۋىپ جىبەرمەكشى بولادى. «مەن – ءدارۋىشپىن، ەشقايدا كەتپەيمىن»، – دەيدى. جىلقىشىلار قولدارىنداعى قۇرىقتارىمەن وعان شابۋىل جاساۋعا كىرىسەدى. سول كەزدە حاكىم اتا سول جەردەگى اعاشتارعا: «مىنالاردى ۇستاڭدار!» – دەپ ءامىر بەرەدى. اعاشتار ۇشەۋىن قاتتىلاپ ۇستاپ الادى، ال قالعان ەكەۋى قاشىپ قۇتىلىپ كەتەدى دە، بولعان جايدى بوعرا حانعا ايتىپ بەرەدى. حان بۇل وقيعاعا ريزا بولادى. «ءۇش كۇننەن بەرى مۇرنىما اۋليەنىڭ ءيىسى كەلىپ ەدى. دەمەك ەلىمىزگە ءبىر اۋليە كەلگەن ەكەن عوي»، – دەپ، ءىستىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ ءۇشىن ابدۋللا سادىر دەگەن بىرەۋدى جۇمساپ جىبەرەدى. ابدۋللا سادىر كەلگەن دارۋىشتەن كىم ەكەنىن، نە قالايتىنىن سۇرايدى. [ول ءوزىنىڭ] ياساۋي شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – حاكىم سۇلەيمەن ەكەنىن ايتادى. جىلقىشىلاردىڭ اعاشقا بايلاۋلى قالعاندارىنا كوزى جەتىپ، اعاشتاردان: «وسىلاي ىستەگەننىڭ جازاسى وسى»، – دەگەن داۋىس ەستيدى. بۇل ءدارۋىشتىڭ ۇلىلىعىنا سەنگەن ابدۋللا سادىر قايتىپ بارىپ، حانعا حابار بەرەدى. بوعرا حان بۇل ءدارۋىشتىڭ ريزاشىلىعىن الىپ، وزىنە جاقىن تارتۋ ءۇشىن، وعان ءانۋار دەگەن قىزىن ۇزاتادى. ودان باسقا كوپ تۇيە، قوي، ات بەرەدى. حاكىم اتا بۇلاردى قابىل الادى. باقىرعان دەگەن ول جەردى وزىنە مەكەن ەتەدى. بوعرا حان مەن بارلىق ۋازىرلەرى وعان شاكىرت بولىپ، مويىنسۇنادى. حاكىم اتانىڭ اتاعى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تارايدى.

حححح

ءبىر دەرەكتەردە ول امۋدارياعا ءتۇسىپ، سۋ استى پاتشاسى بولىپ كەتتى دەيدى. ەكىنشى ءبىر دەرەكتەردە سۇلەيمەن باقىرعاني حورەزم ويىندا ءوزى قالىپ، ۇلىن حورەزم سياقتى ەجەلگى كيەلى ورىندارعا اسا باي، ونىڭ ۇستىنە، باتىسقا بەتتەگەن وعىز-قىپشاقتاردىڭ سوقپاي وتە المايتىن جانە كوك تەڭىزگە بارىپ ءبىر-اق تىرەلەتىن ۇلانعايىر ىركىلىس كەڭىستىگى ماڭعىستاۋعا جۇمساپتى دەسەدى. ويتكەنى ەكىنشى ءبىر اڭىزدا، تۇركىستاندانداعى قۇقاي تاۋىنىڭ ءبىر شوقىسىنا شىعىپ وتىرعان دانىسپانعا ءبىر ءدارۋىش كەپ، سۇلتان ءحۇببيدىڭ كەرەمەتتەرىنە ءتاۋ ەتۋ ءۇشىن ماڭعىستاۋعا بارعىسى كەلەتىنىن ايتادى. ءدانىسپان دارۋىشكە ەرەيىن دەپ ورنىنان تۇرىپ بارا جاتقاندا، تاۋدىڭ شوقىسى: «مەن دە كورەيىن بە دەپ ەدىم»، – دەپ ىڭىرسيدى. «ولاي بولسا، مەن ساعان ءمىنىپ بارايىن»، –  دەپ ءدانىسپان شوقىعا كەپ وتىرادى. تاۋ باتىسقا قاراي ءجۇرىپ بەرەدى. ماڭعىستاۋعا جەتكەسىن: «كيەلى جەرگە كولىكتەن ءتۇسىپ، جاياۋ بارعان دۇرىس»، – دەپ ورنىنان تۇرىپ كەتەدى. تاۋ جەتكەن جەرىنە تۇرىپ قالادى. ءدانىسپان – ماڭعىستاۋ تۇبەگىندەگى تاۋشىق كەنتىنىڭ شىعىس جاق ىرگەسىندەگى وقشاۋ تاۋ. بۇعان قاراعاندا حۋببي قوجا سۋ تۇبىنە ەمەس، ماڭعىستاۋ اسىپ كەتكەنگە ۇقسايدى.

(…) تاعى ءبىر اڭىزدا قوجا احمەت مەشىت تەرەزەسىنەن اساسىن لاقتىرىپ جىبەرىپ: «كىم تاۋىپ اكەلسە، سوعان باتامدى بەرەم»، – دەگەندە شوپان اتا ەسىككە جەتە بەرىپ، قايتىپ ورالىپ: «قازىرەت، اسا اتىراۋدىڭ جاعاسىنداعى ماڭعىستاۋعا بارىپ ءتۇستى. الىس جولعا اتتاناتىن بولدىم، باتاڭىزدى بەرىڭىز»، – دەگەن ەكەن دەيدى.

(…) ونىڭ [ازىرەت سۇلتاننىڭ] مۇريتتەرى الىس تۇركىستاننان دا، ىرگەدەگى حورەزمنەن دە ات قۇرعاتپاي ماڭقىستاۋعا اعىلعان. حورەزمدەگى قاشىپ بارا جاتقان كيىكتەردى «شورەلەپ» شاقىرىپ الىپ، ءتىزىپ قويىپ ءسۇت ساۋعان امبار ء[انۋار] انا اۋليەنىڭ مۇريتتەرى بولىپ تابىلاتىن كيىك ساۋعان قوجالار مەن قوڭىر ءۇيلى قوجالار دا، كۇنى كەشەگى ءپىر بەكەت اتا دا – وسى قوجا احمەت ياساۋي ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى قوجالار بولىپ تابىلادى.

XXXX

اتا-اناسىنىڭ زەڭگى باباعا ازان شاقىرىپ قويعان اتى – ايقوجا ەكەن. تۋمىسىنان قاپ-قارا كىسى بولعان سوڭ حالىق ونى زەڭگى اتا دەپ اتاپ كەتىپتى. ونىڭ ءتورت اتاسىن بىلمەگەن جان تاكبىرگە كۇماندار بولادى. ياعني ول ادام تاكبىر ايتۋدى دۇرىس بىلمەيدى دەپ ەسەپتەلەدى. زەڭگىنىڭ اكەسى – تاسقوجا، اتاسى – مالەكقوجا، باباسى – مانسۇرقوجا (مانسۇر اتا), ارعى باباسى – ارىستان باپ.

زەڭگى اتا باقتاشى بولىپ ەلدىڭ پاداسىن جيىپ باققان كورىنەدى. ونىڭ ءوز مەنشىگىندە دە قارا مالى كوپ بولىپتى. بابا سيىردىڭ تۇقىمىن مولايتىپ، توپ-توبىمەن جايىپ، كوبەيتكەن ەكەن. سول كەزدە ءبىر قىڭىرلاۋ كىسى:

— سيىردى ىلعي زەڭگى جايا بەرە مە؟ ءبىز دە باعايىق ەلدەن ءبىز دە ناپاقا الىپ پايدالانايىق. نەگە وزگەگە بەرمەيسىڭدەر؟ – دەپ، ەل باسشىسىنا شاعىم جاساپتى. ءامىرالدار القاسىنىڭ كەڭەسىندە زەڭگى بابا الگى قىڭىرعا:

— ماقۇل، سەن باق، – دەپ پادانى بەرىپتى. ول ادام سيىردى جايعاننان كەيىن ءبىر اپتا وتپەي-اق وقالاق پايدا بولىپتى. سودان قارا مالعا وقالاق ءتيىپ، بىت-شىت بوپ قاشىپ، پاداعا قىڭىر كىسى يە بولا الماي قالىپتى.

— قوي، بولماس، مۇنىڭ كيەسى بار ەكەن. باعا المايمىن، – دەپ، زەڭگىنىڭ وزىنە قايتارىپ بەرگەن كورىنەدى.

ارىستان باپتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى زەڭگى ەجەلگى شاش، قازىرگى تاشكەنت قالاسىنا تاياۋ زەردە ورىن تەۋىپ، سول ارانى جاي ەتىپتى. ول تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا شىعىپ، پادانى ايداپ، الدىن قايىرماي، ەركىنشە جىبەرىپ; “وش، وش!” – دەپ سوناۋ قىرعىزدىڭ جەرىنەن ءبىر-اق قايىرىپ اكەلەدى ەكەن. وش قالاسىنىڭ اتاۋى سودان پايدا بولسا كەرەك.

مالدىڭ ءار تۇلىگىنىڭ ءوز ءتاڭىرىسى، ساقتاۋشىسى بار دەپ تۇسىنگەن حالىق ۇعىمىندا زەڭگى بابا سيىردىڭ ءپىرى رەتىندە ساقتالىپ قالعان.

XXXX

زەڭگى بابا سيىر ىشىندەگى بۇزاۋدىڭ ءتۇر-ءتۇسىن ناقتاپ ايتاتىن، جاڭىلماي تاباتىن كورىپكەل، اۋليە بولىپتى. ونىڭ ومىرلىك قوساعى ءانۋار انانىڭ دا ىشتەگى بۇزاۋدىڭ قاڭداي ەكەنىن اجىراتا الاتىن سىنشىلىق قاسيەتى بار ەكەن. بىردە زايىبى ەرىنەن:

— مەن ءسىزدىڭ اۋليەلىك ىسىڭىزگە ورتاقپىن با؟ ساۋاپقا سەرىكپىن بە؟ — دەپ سۇراپتى. زەڭگى وعان قاراپ;

— سەن ساۋاپقا سەرىك بولا المايسىڭ. ءوزىم تاقۋامىن، سونداي تازا ىسىممەن اۋلەلىككە يەمىن. بۇل قاسيەت وزىمنەن، وعان سەن ورتاق ەمەسسىڭ، – دەپتى.

ءانۋار انا ەرى زەڭگىنى ەرەكشە ىقىلاسىمەن كۇتىپ، اس-اۋقاتىن تازا دايىنداپ، قىزمەت ەتەدى ەكەن. ول اس دايىنداعاندا، ىدىستاردى توعىز مارتە جۋىپ، شايقاپ، شاياتىن كورىنەدى.

بىردە ءانۋار ءتۇس مەزگىلىندە اس دايىنداپ جاتىپ، اۋقاتتىڭ ىشىندە الدەنە قاراڭ ەتە قالعانىن كوزى شالىپ، بايقاپ قالادى. «ءبىر نوقاتتا قارا داق بار ەكەن عوي-اۋ»-دەپ، قانشا اۋىستىرىپ، ىزدەسە دە تابا الماپتى. «وسى ارادا ءجۇر مە ەكەن» دەپ شامالاپ، استىڭ ءبىر-ەكى ءشومىشىن الىپ، توگىپ تاستايدى. پادا باعىپ، اشىعىپ، ىستىق كۇننىڭ استىڭدا قاپ-قارا بوپ ءوزىن كۇتكەن ەرىنىڭ جاي-كۇيىن ويلاپ، اۋقاتتى اسىعا زەڭگىگە الىپ بارادى. بابا ونى لەزدە ءىشىپ قويادى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتەدى. «الگى قاراڭ ەتكەن نارسە اس ىشىنەن الىندى ما، جوق پا؟» –  دەگەن كۇمان ءانۋار انانىڭ كوڭىلىنەن كەتپەيدى. ول سونى بايقاۋ نيەتىمەن يىرىلە جاتقان سيىردىڭ شەتكى بىرەۋىن قولىمەن نۇسقاي كورسەتىپ،

— اناۋ سيىر قانداي بۇزاۋ تۋادى؟ – دەپ سۇرايدى. سول كەزدە بابا:

— ءتۇسى قىزىل، ماندايى قاسقا بۇزاۋ، – دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندا جۇبايى ءسول ەزۋ تارتىپ، جىميىپ:

— قۇيرىعىنىڭ ۇشى اق، قىزىل بۇزاۋ، – دەپتى.

ۋاقىتى جەتىپ، سيىر بوشالاپ، قۇيرىعىنىڭ ۇشى اق، ءتۇسى قىزىل بۇزاۋ تۋادى.

ءانۋاردىڭ ايتقانى تۋرا شىققان سوڭ زەڭگى ودان:

— مەن قالاي جاڭىلدىم؟ – دەپ سۇراپتى.

— ءسىزدىڭ جاڭىلعانىڭىز، سول كۇنى اۋقاتتىڭ ىشىندە ءبىر نوقاتتا كىشكەنتاي قارا داق كەتىپ، قانشا ىزدەسەم دە، تابا الماعان ەدىم. سول كوزىڭىزگە پەردە بوپ تۇتىلىپ، ىشتەگى بۇزاۋدىڭ قۇيرىعى قايرىلىپ، اياعىنىڭ اراسىنان ءوتىپ، ماندايىنا ءتيىپ، جاتقانىن بايقاي المادىڭىز; – دەيدى جۇبايى. سول ۋاقىتتا زەڭگى;

— مەنىڭ اۋليەلىك قاسيەتىم سەنىڭ جاساعان قىلاۋسىز تازا قىزمەتىڭمەن بايلانىستى بولدى. ەگەر سەن تازالىعىڭنان ءسال عانا ءمۇلت كەتسەڭ، مەن ول قاسيەتىمنەن ايرىلىپ، جارىم-جارتىلاپ، تولىق كۇيدە بولا المايدى ەكەنمىن، – دەپ مويىنداعان ەكەن.

XXXX

زەڭگى اتا تاشكەنت تاۋلارىندا سيىر باعاتىن قالىڭ ەرىندى قاپ-قارا (…) باقتاشى بولاتىن. ءوزى مەن وتباسىن ايلىق رەتىندە تاشكەنتتىكتەردەن الاتىن بەس-ون تەڭگە اقشامەن اسىرايتىن. ءومىرى ۇنەمى دالادا وتكەندىكتەن، نامازىن دا دالادا، جازىقتىقتا وقىپ، نامازدان كەيىن داۋىستاپ زىكىر سالاتىن. سول كەزدە، اڭىزعا قاراعاندا، بارلىق سيىرلار جايىلۋىن تاستاپ، ونىڭ اينالاسىنا شەڭبەر جاساپ تىڭدايتىن بولعان ەكەن. زەڭگى اتا ءبىر كۇنى تاۋدا بۇتالاردىڭ اراسىنان تىكەندى بۇتاقتاردان كوپ قىلىپ جيناپ، ۇيىنە اپارۋ ءۇشىن جىپپەن بايلاپ جاتادى. سول كەزدە الدىنان ءتورت بوزبالا پايدا بولادى، سالەم بەرەدى. ولاردىڭ سالەمىن الىپ، قايدان كەلىپ، قايدا بارا جاتقانىن سۇرايدى. سويتسە ولار بۇقاردا مەدرەسەدە وقىپ، ءبىلىم الىپ جاتقان جەرىنەن ءبىر تاريقاتتا اتتارىن قالدىرعىسى كەلىپ ، قازىر وزدەرىنە جول كورسەتۋشى، ۇستاز، شايقى ىزدەپ جۇرگەندەرىن ايتادى. زەڭگى اتا: «ءبىراز كىدىرە تۇرىڭدار، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن يىسكەيىن. قاي جەردەن كامىل جول كورسەتۋشى، شايقى ءيىسىن السام، سەندەرگە ايتايىن»، – دەيدى. جاستار قۋانا-قۋانا كۇتەدى. اتا ءجۇزىن ءتورت جاققا قاراتىپ يىسكەگەننەن كەيىن: «سەندەردى كامىل شاكىرت قىپ جەتىلدىرۋگە كۇشى جەتەتىن مەنەن باسقا ەشكىم جوق ەكەن»،- دەيدى.

بۇقاردان شايقى ىزدەۋگە شىققان بۇل ءتورت جاس، كەيىن ونىڭ ءتورت ۇلكەن حاليفاسى بولعان ۇزىن حاسان اتا، سەيىت اتا، سادر اتا، ءبادىر اتا بولاتىن. زەڭگى اتانىڭ بۇل سوزدەرىنەن كەيىن اۋەلى ۇزىن حاسان مەن سادر باچي وعان شىن پەيىلدەرىن بەرگەن ەدى، سوندىقتان كامىل مارتەبەسىنە الدىمەن سولار جەتەدى. سەيىت احمەت ازدى-كوپتى ءبىلىم الىپ، اسىل تەكتى بولا تۇرا، بۇل سيىر باعاتىن قاپ-قارا باقتاشىنىڭ وعان ۇستاز بولۋىن اقىلعا سىيمايتىنداي كورەدى. ونىڭ بۇل كوكىرەكتىگى جولىن بايلاپ، ءدىن ءۇشىن كۇرەستە ونشا پايدا كورمەگەن ەدى. سوڭىندا ءانۋار اناعا جالبارىنىپ، ۇستازدىڭ وزىنە راحىم جاساۋىن وتىنەدى. انا وعان: «زەڭگى اتانىڭ جولىن كۇزەت، بۇك ءتۇسىپ جاتىپ ال. ول تاڭسارىدە دارەت الۋعا شىققاندا سەنى سول كۇيدە كورىپ، جانى اشيتىن بولسىن»، – دەيدى. شىندىعىندا بۇل كەڭپەيىلدى ايەل سەيىت احمەتتى نەگە قامقورلىعىنا الماعانىن جۇبايىنان سۇراپ، ونىڭ بۇعان لايىق ەكەندىگىن ايتادى. زەڭگى اتا كۇلىمسىرەپ، العاش كورگەن كەزدە سەيىت احمەتتىڭ جۇرەگىندە، كوڭىلىندە قالاي وركوكىرەكتىك، تاكاپپارلىق ويانعانىن ايتىپ بەرەدى. بىراق ءانۋار انا كورسەتكەن مەيىرىم شاپاعاتقا سۇيەنە وتىرىپ، ونىڭ بۇل العاشقى قاتەسىن كەشىرگەنىن دە قوسىپ قويادى. ەرتەسى كۇنى تاڭەرتەڭ زەڭگى اتا سىرتقا شىققان كەزدە، جولىندا قارايعان ءبىر نارسەنىڭ جاتقانىن كورەدى. نە ەكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن اياعىمەن تۇركەن كەزدە سەيىت احمەت شايقىنىڭ اياعىن قۇشاقتاپ، كەشىرىم سۇرايدى.  زەڭگى اتا سول كەزدە احمەتكە ءىلتيپات كورسەتكەنى سونشالىق، بۇكىل ماقساتى سول كەزدە-اق تۇسىنىكتى بولادى.

XXXX

تۇركىستان شاھارىندا عۇلاما قوجا احمەتتەن ءدارىس العان كوپ شاكىرتىنىڭ ءبىرى – شوپان اتا ەدى. بىردە ۇستازى شاكىرتتەرىن سىناۋ نيەتىمەن مەدرەسە جانىنا جيناپتى. قولىنداعى اساسىن باسىنان بىرنەشە قايتارا اينالدىرادى دا، لاقتىرىپ جىبەرەدى. ول سونان سوڭ: «ال، شاكىرتتەرىم، اسانى قايسىسىڭ ءبىرىنشى تاۋىپ اكەلەسىڭدەر»، – دەگەندە، شاكىرتتەر اسا تاياقتىڭ ۇشقان جاعىن بەتكە ۇستاپ جارىسا جۇگىرىپ كەتەدى. شوپان عانا ورنىنان قوزعالماي تۇرىپ قالادى. قوجا احمەتتىڭ: «سەن نەگە اسانى ىزدەمەيسىڭ؟» – دەگەن ساۋالىنا: «مارحابباتتى ۇستاز، ءسىزدىڭ اسانى تابۋ ءۇشىن مەنىڭ ۇزاق ساپارعا اتتانۋىم كەرەك»، – دەپ جاۋاپ قايتارادى. شاكىرتىنىڭ بىلىمدارلىعىنا ريزا بولعان قوجا احمەت ساپارىنا اق جول تىلەپ، باتاسىن بەرىپ قوش ايتىسادى.

شوپان اتا قوجا احمەتتىڭ تۇركىستاندا لاقتىرعان اساسىن ماڭقىستاۋ تۇبەگىنەن تابادى. ول اسا قادالعان جەردى ۇڭگىپ، جەر استى مەشىتىن سالادى. قۇدىق قازادى، وتكەن-كەتكەن جەسىن دەپ تۇت اعاشىن ەگەدى. ەل بالالارىن وقىتىپ، ءوزى دە عۇلاما ۇستاز اتانادى. ونىڭ جەر استى مەشىتى جارتىلاي قۇلاعان كۇيىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان، ەل-جۇرتى ونىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ، تۇنەيتىن قاسيەتتى ورىن.

حححح

ازىرەت سۇلتان حاقىنداعى اڭىزعا اينالعان اڭگىمەلەر مەرۆ شاھارىنا دا جەتەدى. مارۋازي دەگەن مۇعالىم شاھاردىڭ ءمۇفتي، مولدالارىن جيناپ، احمەت ياساۋيگە بارىپ، ءتۇرلى ساۋالدار قويىپ، ونى «جەڭىپ» قايتۋدى ۇيعارادى. ول ءۇشىن مىناداي سۇراق دايىنداپ جاتتاپ الادى. مارۋازي باستاعان 400 مۋشاۋار جانە 40 ءمۇفتي تۇركىستانعا بەت الادى.

ازىرەت سۇلتان ەكى شاكىرتىنە ولاردىڭ ساپارلارى جايىن حابارلايدى.

—  شىراعىم، – دەيدى سەنىمدى شاكىرتى مۇحاممەدكە، – مىڭ سۇراقتى ولاردىڭ ەسىنەن شىعارىپ، جادىنان ءوشىرىپ جىبەرگەيسىز. ولار ءتاڭىرىنىڭ قولداۋىن ءبىر كورىپ تاڭدانسىن.

– ماقۇل، تاقسىرىم! – دەپ شاكىرت شەگىنىپ شىعىپ كەتەدى. ەكىنشى سەنىمدى شاكىرتى سۇلەيمەنگە دە سونداي تاپسىرما بەرەدى.

ەرتەڭىنە بەسىن ۋاقىتىندا كۇتكەن مەيماندار كەلەدى.

– اللا تاعالانىڭ تۋرا جولىنان ازعىراتىن سەنبىسىڭ؟ – دەدى  مۇعالىم داۋسىن كوتەرىپ. مەرۆتەن كەلگەن مەيماندار بۇل جەردەگى ۇستاز-شاكىرتتەردىڭ ءۇستى-باستارىنا مىسقىلداي قاراپ:

— مۇريتتەرىڭ سونداي جالاڭ اياق پا؟ — دەيدى.

قوجا احمەت ولارعا قارسى ءسوز ايتپايدى. – قوش كەلىپسىزدەر مەيمانىمىز بولىڭىزدار. اسىقپاي سويلەسەمىز. ءتاڭىر ءناسىپ ەتسە تانىسىپ تا الامىز، – دەيدى.

حازىرەت جانىنداعىلارعا قاراپ بىلاي دەيدى.

— مەيماندار ەكى-ءۇش كۇن دەمالسىن.

ءۇشىنشى كۇن ۇلكەن الاڭعا تۇعىر قويىلدى. كوپشىلىك جينالدى. مەيماندار ويعا العاندارىن ورىڭداۋ ءۇشىن ساۋال بەرەتىن بولدى. قازىرەت پەن مۇريتتەرى ەرەكشە قۇرمەتپەن جاۋاپ بەرۋگە كەلىسىپ الدى. اۋەلگى ءسوز كەزەگى مۇعالىم مارۋازيگە ءتيدى. ول مىنبەگە كوتەرىلدى. جۇرتتىڭ نازارى مارۋازيدە. ول ماڭعازدانا نە ايتقىسى كەلسە دە ەسىنەن شىعىپ كەتە بەردى، ونىڭ ءۇنى شىقپاي، ءتىلى كۇرمەلدى. ابدەن جاتتاعان ساۋالدارىنىڭ  قايسىسىن ايتقىسى كەلسە دە، ءتىلى شىقپادى.  كوپشىلىك تە ءۇنسىز. تاپ قازىر مىنبەدە ءبىر عاجايىپ كورگەندەي، مارۋازي ءبىر-ەكى جوتەلگەن بولدى، ءبارىبىر باسىنا ەشتەڭە كەلمەدى.

ول جانىنداعى تەرىدەن ءبىر داپتەر شىعاردى. ساۋالدار  مەن جۇمباقتاردىڭ ءبارى وسىندا جازىلعان ەدى. سودان وقىپ بەرمەكشى بولدى. داپتەردىڭ بەتىن اشقاندا، «استافىراللا» دەدى. كوزبەن كورگەن بەتتەرىندە بىردە-ءبىر ءارىپ قالماعان. ول مىنبەدەن جىعىلا جازدادى «و، بۇل نە دەگەن كەرەمەت، نە دەگەن قۇدىرەت!»

مۇعالىم ازىرەت سۇلتان[نىڭ] اياعىنا جىعىلدى. ءجۇزىن توپىراققا ءسۇرتتى.

— تاقسىرىم، ءپىرىم، مەنىڭ كۇنامدى كەشىر! – دەدى كوزىنەن  جاس تامشىلاي. ءبىز وقىعانمەن، جەتىلىپ وقىماعان ەكەنبىز. اللاعا شۇكىر، كەش بولسا دا اداسقانىمىزدى بىلدىك.

قوجا احمەت وزىنەن كەشىرىم سۇراعان مۇعالىمدى ەكى قولداپ ورنىنان تۇرعىزدى.

مەرۆتەن كەلگەندەردىڭ بارلىعى جانە بەس جىل قازىرەت سارايىندا  ءمۇريت بولىپ، ءتالىم الدى.

حححح

ەل ىشىندەگى اڭگىمە بويىنشا، كەزىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءوزى ورازا، قۇربان ايت نامازدارىن وسىندا كەلىپ وتكىزىپ ءجۇرىپتى. ازىرەت سۇلتان ياسىدان شىعىپ، ساۋران ارقىلى اققۇم بەكەتىنىڭ تۇسىنداعى سىرداريادان تاس وتكەل ارقىلى ءوتىپ، كوكجيدەدەگى ءشامشى قىلاۋىز اۋىلىنا ءبىر قونىپ، قوراسان اتاعا زياراتقا بارعاندا باباعا جالبارىنىپ:

بابام قوراسان، كەلدىم اراسان،

زيارات ەتەيىن دەپ، ءىسىمدى سۇراساڭ.

مۇشكىل ءىسىمدى قىلعايسىڭ اسان،

راحمەت ەتە گور، بابام قوراسان.

اتىڭ-ءدۇر ءماشھۇر ارشى سامادا،

تاۋاپ ەتەيىن دەپ كەلدىم پيادا،

ءۇمىت ەتىپ مەن حاۋف-ريجادا،

راحمەت ەتە گور، بابام قوراسان.

ارشىنىڭ ۇستىندە سۇحبات قۇرارسىڭ،

ازىرەتى قىزىر يلا ۇلپات قىلارسىڭ.

راحمەت ەتە گور، بابام قوراسان.

سەكسەن شايحىنى جانىڭدا كوردىم،

توقسان شايحىنى ارتىڭدا كوردىم.

قاعبا[نى] ماحاللاڭنىڭ الدىندا كوردىم،

راحمەت ەتە گور، بابام قوراسان.

سۇلتان حۇسايىننىڭ ۇلى بولارمىن،

استاناسىنىڭ قۇلى بولارمىن.

شاشىم-ساقالىمنىڭ شىپتا قىلارمىن،

راحمەت ەتە گور، بابام قوراسان.

ءالىنىڭ اۋلەتى شەري قۇداسىڭ،

كەلەگەن بالەگە ءداپى قىلارسىڭ،

تاڭا قوجا احمەتكە جارى بەرارسىڭ،

راحمەت ەتە گور، بابام حوراسان، —

دەپ  جالبارىنىپ دارەمەت سۇرايدى ەكەن. سودان بەرى قوراسان بابانىڭ باسىنان سان عاسىرلار بويى قانشاما ۇرپاقتار كەلىپ تۇنەپ، سيىنىپ، ءبىرى اۋرۋىنان ايىقسا، ءبىرى بالا سۇراپ الادى ەكەن.

حححح

قوجا احمەت ياساۋي سىر بويىن ارالاۋعا كەلگەندە جاقىپ اتامىزعا:

-ۋا، جاقىپ، مىنا داريادان قالاي وتەمىز؟ – دەگەندە

-سىزگە داريادان ءوتۋ قيىن بولىپ پا؟ جۇرە بەرىڭىز دەپ دۋا ەتكەن ەكەن. ازىرەت سۇلتان داريانى كەشىپ وتە بەرگەن. مىنە وسى ساپاردا سىر بويىنداعى بارلىق قوراسان اتا، قاسىم اتا ت.ب. اۋليەلەردى ارالاپ، قايتادان باياعى سۋدان وتەتىن جەرگە كەلەدى. سول جەردە بەسىن نامازىن وقيدى. ناماز وقىپ جاتقان جاينامازدىڭ باس جاعىنان كىشكەنە قاراقۇرت شىعادى. بۇلار ناماز وقىپ بىتكەنشە كۇرت ۇلكەيىپ، ادام جۇتاتىن دارەجەگە جەتەدى. سوندا ازىرەت سۇلتان ناماز وقىپ بولىپ، جاقىپ اتاعا بۇرىلا قاراپ:

-ۋا، جاقىپ، سەن دەم سال! – دەيدى. جاقىپ اتا دەم سالعاندا الگى قۇرت ابدەن كىشىرەيىپ، بۇرىنعى قالپىنا كەلىپتى.

جاقىپ اتا:

-نە ەتەيىن، قۇرتىپ جىبەرەيىن بە؟ – دەگەندە

-قوي، سول قالپىندا قالسىن، – دەپ، ازىرەت سۇلتان شاكىرتىنە ريزا بولىپ، تاسسۋاتتان ءوتىپ، ارعى بەتكە شىكقان سوڭ:

-ۋا، جاقىپ، قولىندى جاي، سەنىڭ ەندى بۇدان بىلاي لاقاپ اتىڭ «قۇرت يەسى – قىلاۋىز»  بولسىن، – دەپ باتاسىن بەرگەن ەكەن. سودان باستاپ، قاراقۇرت، جىلان شاققان ادامداردى ەمدەيتىن بولعان ەكەن» – دەيدى.

قوجا احمەت ياساۋي جانە ءامىر تەمىر.

حححح

تاراعاي بي تۇسىندە كوزگە تۇرتكىسىز بەلگىسىز قاپ-قاراڭعى تۇندە ءبىر جارتاستىڭ توبەسىنە شىعىپ تۇرادى. سول كەزدە وعان قاز مويىن، قامىس قۇلاق اقبوز اتقا مىنگەن اق سالدەلى، اق شاپاندى، اق ساقالدى ءبىر قاريا كەلىپ; «تاراعاي بالام، مەن قوجا احمەت ياساۋي دەگەن اتاڭ بولامىن. ادەيى وزىڭمەن جولىكقالى كەلدىم، مىنا قىلىشتى قاسىڭا الشى»، – دەپ، تاراعاي ءبيدىڭ قولىنا الماستان سوعىلعان قىلىشتى  ۇستاتادى.

– ال ەندى قىلىشتى وندى-سولدى سىلتە، – دەيدى قاريا. تاراعاي قىلىشتى وڭ قولىنا الىپ، وندى-سولدى سىلتەي باستاعانى سول-اق ەكەن قىلىشتىڭ جۇزىنەن شىققان وت جالىنعا اينالىپ، بۇكىل توڭىرەكتى جاپ-جارىق ەتىپ جىبەرىدى. تاراعاي بي ويانىپ كەتىپ، ءتۇسىن ءبىر عۇلاماعا جورىتادى.

حححح

ء[امىر تەمىر جايىندا اڭگىمە كوپ]. سونىڭ بىرىندە «عايىپ ەرەن قىرىق شىلتەندەر جينالىپ  ءماسليحات قۇرعانى، وعان قوجا احمەت ياساۋي، باحاۋاددين، جانابىعاۋىس قاتىناسقانى ايتىلادى. ياساۋي: «مەن (…) تەمىردى ۇسىنامىن، ەندىگى حان تەمىر بولسىن»، – دەيدى. ءسويتىپ ايدالادا سيىر باعىپ جۇرگەن تەمىر ۇشىپ تۇرسا، جاناعىنىڭ ءبارى ءتۇسى ەكەن. بىراق ءتۇس بولسا دا قۋانعانى سونشالىق، سيىرىن تاستاپ بەت الدىنا جۇرە بەرەدى. ايتەۋىر ءبىر كەزدەردە سامارقاند شاھارىنە كىرە بەرگەنىندە، حالىق الدىنان قارسى الىپ، حان كوتەرەدى. سوندا ول: «مەنىڭ وسىنداي بولۋىما سەبەپكەر – قوجا احمەت ياساۋي دەگەن اۋليە. سوندىقتان ونىڭ قابىرى قاي جەردە بولسا دا تاۋىپ، ۇستىنە الەمدە تەڭدەسى جوق عيمارات سالدىرامىن»، – دەپ انت ءىشىپتى (…).

حححح

(…) بىردە ءامىر تەمىر تۇركىستان وڭىرىنەن ءوتىپ بارا جاتىپ، ءبىر كۇن قونادى. سوندا ول ۇيقىدا جاتقاندا تۇسىنە قوجا احمەت كىرىپ: «تۇر بالام، بۇقارا تاراپىنا اتتان، ول جەردە سەنى جەڭىس كۇتىپ تۇر»، – دەپ ايان بەرەدى. تۇسىنەن قۋانىشى قوينىنا سىيماي ويانعان اقساق تەمىر كەيىننەن جەڭىسكە جەتەدى. ءوزىن قوجا احمەت ياساۋي سياقتى ۇلكەن اۋليە قولداپ جۇرگەنىن سەزگەن ءامىر تۇركىستاندا اۋليە باباعا ارناپ كەسەنە تۇرعىزادى. كەسەنەنى سالدىرۋ ءۇشىن الەمنىڭ ەڭ شەبەر دەگەن ۇستالارىن الدىرادى. بۇگىنگى كەسەنەنىڭ ءالى كۇنگە تاريحي قالپىن ساقتاۋى ۇستالاردىڭ اسقان شەبەرلىگىنەن بولسا كەرەك. ءيا، وسىلايشا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى سالىنىپتى.

حححح

ءامىر تەمىر ءوزىنىڭ شاتىرى الدىنا اعاش قاداپ، وعان قوڭىراۋ بايلاپ قويادى ەكەن. كىمدە-كىم سويلەسۋگە كەلسە ءوزى ونىمەن اۋىزبا-اۋىز سويلەسەتىن بولعان. ءسويتىپ ولار ەش كەدەرگىسىز ءامىردىڭ وزىمەن سويلەسۋگە مۇمكىنشىلىك جاسالاتىن بولعان.

ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ ەرتە ەسىك الدىنداعى قوڭىراۋ شىلدىرلايدى. ءۋازىرى امىرگە كەلىپ، كەلىپ تۇرعان ادام ەمەس اق جىلان ەكەن دەيدى. تەمىر ساۋىتىن كيىپ تىسقا شىقسا، شىن مانىندە قوڭىراۋدىڭ ارقانىنا ورالىپ تۇرعان اق جىلاندى كورەدى. جىلان تەمىردى كورىپ ارقاننان سىتىلىپ تۇسەدى دە ءتاجىم قىلادى، ءسويتىپ سوڭىمنان ەر دەگەندەي يشارا بىلدىرەدى. جىلان جىلجىپ وتىرىپ تاۋعا كەلىپ ۇلكەن ۇڭگىرگە كىرەدى. وندا تولا اق جىلاندار بار ەكەن، ولار امىرگە ەكىگە ايىرىلىپ جول اشادى. تۇكپىردە ۇلكەن ساندىق تۇر،سونى اش دەگەندەي بەلگى بەرەدى تەمىر ساندىقتى نايزاسىنىڭ ۇشىمەن اشىپ قالسا، ىشىنەن ءداۋ قارا جىلان شىعادى. تەمىر ونى قىلىشىمەن شاۋىپ ولتىرەدى. بۇل جاعدايدان تەمىر جىلانداردىڭ دا كاپىر، مۇسىلمانى بولاتىندىعىن ءتۇسىنىپتى. اق جىلاندار مۇسىلمان ەكەن دا، قارا جىلاندار كاپىر ەكەن، سول قارا جىلان اق جىلاننىڭ ۇرعاشىسىن تارتىپ الىپ، ساندىق تۇبىنەن شىعارماي جاتىر ەكەن. تەمىردى ەرتىپ كەلگەن اق جىلان وعان ساندىق تۇبىندە جاتقان اينانى ال دەگەن يشارا جاساپتى. بۇل اينا سۇلەيمەن پايعامباردىڭ   سيقىرلى ايناسى  كورىنەدى. سول اينانى العالى ءامىر تەمىر كورەگەن بولعاندىعى وسىدان قالعان دەيدى.

ءامىر تەمىر جاڭا جورىققا دايىندالىپ جاتقاندا، بۇل جولى قىتاي جەرىن جاۋلاپ الماقشى بولىپ، قازىرگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، تەمىر ستانتسياسى جەرىندە توقتاعاندا، كۇن سۋىق بولىپ، وعان سۋىق ءتيىپ اۋىرعان كورىنەدى. ءوزىنىڭ قايتىپ وڭالماسىن، اجال جەتكەنىن سەزىپ، ءامىر تەمىر جانىنا ازداعان سەنىمدى ساربازدارىن جيناپ، وسيەتىن ايتقان ەكەن. ەكى ۇلكەن تەرەك اعاشىن كەسىپ الىپ، ونى كولدەنەڭىنەن قيىپ تور جاساڭدار دا، ورتاسىنا مەنى قويىپ الدىڭعى جاعىنان ەكى، سوڭىنان ەكى ات جەگىپ سامارقانتقا جەتكىزىڭدەر دەگەن ەكەن. ءسويتىپ، قالانىڭ وڭتۇستىك قاقپاسىنداعى ۇلكەن مەشىتكە بارىپ، پەسىن نامازىن وقىپ وتىرعاندا، اقپان ايىندا كەنەتتەن قايتىس بولادى. سول زاماننىڭ وزىندە ومارتاشىلار بولعان كورىنەدى، ءمايىتتى بالعا وراپ، سامارقاندتقا جەتكىزىپ، قازىرگى گۇر-ءامىر كەسەنەسى تۇرعان جەرگە جەرلەنگەن ەكەن.

 

(ماتەريالدار “قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، ءاپسانا، حيكايالار” كىتابىنان الىندى.  قۇراستىرعان ف.ع.ك.، ب.قورعانبەك. الماتى: “ەففەكت”، 2011ج. )

كونەتس فورمى

 

 

 

ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەر

(…) يبراھيم شايىق اتادان ەكى بالا بولادى. سول بالانىڭ ءبىرىنىڭ اتى – سادىر شايىق. سادىر شايىقتان ەكى بالا تاراعان: ءبىرىنىڭ اتى ابد ال-مالىك، ەكىنشىسىنىڭ اتى دانىشماند قوجا (لاقاپ اتى ورۇڭ قويلاقى). دانىشماند قوجادان ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى دۇنيەگە كەلەدى. بۇل كىسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ نەمەرە ءىنىسى ءارى ءىزباسارى سانالادى. شەجىرەنى اقىرعى ۇستاعان كىسى، وسى قويلاقى. وسى اڭىز-اڭگىمەلەر جەلىسى سول اتالمىش شەجىرەنى پايدالانا وتىرىپ جازىلدى. ءارى وندا ايتىلعان، كورسەتىلگەن جەرلەرگە ارنايى بارىپ، كوزبەن كورىپ، وي جەلىسىن جالعاستارىپ وتىرمىز.

بۇل كىسى توقسان ءۇش جىل ءومىر سۇرگەن، عۇمىر بويى تاۋىپشىلىكپەن اينالىسقان. ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى بابامىزدىڭ سۇيەگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى وزگەنت دەگەن جەردە جاتىر. ول جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ نەمەرە ءىنىسى، ءارى ءىزباسارى. (…) ياساۋي ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسىن جازعان دا وسى كىسى.

باسقا اۋليە كىسىلەردەن بۇل كىسىنىڭ دە وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەرى بارشىلىق. سونىڭ ءبىرى مىناداي: بىردە وعان سىرداريانىڭ جوعارعى اعىسىندا تۇراتىن اۋليە كىسى تۇسىندە ايان بەرەدى. الگى كىسى: «ەي، ماۋلانا سافي اد-دين ورۇڭ قويلاقى، مەن ساعان ءمورى بار تاس جىبەردىم، ول پالەن يىرىمدە تۇر، سەن بارىپ سونى ال»،- دەپتى. ورنىنان تۇرىپ، جىگىتتەرىنە الگى تاس تۇرعان جەردى سىلتەپ جىبەرىپ الدىرتادى. شىنىندا دا، الگى تاس يىرىمدە شىركوبەلەك اينالىپ تۇرعان ەكەن. ەندى بۇعان جاۋاپ بەرەيىن دەپ ويلانادى. سودان ىشىنە سۋ وتپەيتىن مىقتى ءبىر ساندىقتى جاساتىپ، تابانىنا اق ماتا توسەپ، ورتاسىنان ماي شىراعدان جاعىپ قويادى. سىردىڭ سۋىن كەرى اعىزىپ، الگى ساندىعىن سۋعا جىبەرەدى دە، ءوزى الگى كىسىگە ايان بەرەدى. ول كىسىمەن ەرتەمەن تۇرىپ دارياعا بارسا، ايتقان جەرىنەن ساندىقتى كورەدى. اشىپ قاراسا، شىراعدان، ءالى جانىپ بىتپەگەن، ماقتاسى دا قۇپ-قۇرعاق، سول كۇيىندە. سودان اۋليە كىسى قايتا ايان بەرىپ: «مەن سەنى مويىندادىم، اۋليەلىگىڭە كۇمانىم جوق»،- دەگەن ەكەن. قويلاقىنىڭ باسىنا قام كەسەكتەن سوعىلعان مازاراتى بار، الگى تاس سول جەردە ءالى دە تۇر. قاسىندا اكەسى دانىشماند شايىق جاتىر. ءسال ارىدە باباسى جاتىر.

سادىر شايىق بەيىتى ورنالاسقان جەردە ول كىسى جايىندا ەل اۋزىندا وسىنداي اڭگىمەلەر كوپ ساقتالعان. ءبىز اڭگىمە قىزىقتى، تارتىمدى، ءارى دالەلدى بولۋ ءۇشىن وسىلاي قىسقا مىسالدارعا عانا جۇگىندىك.

(ماتەريالدار “قوجا احمەت ياساۋي ەسىمىمەن بايلانىستى اڭىز، ءاپسانا، حيكايالار” كىتابىنان الىندى.  قۇراستىرعان ف.ع.ك.، ب.قورعانبەك. الماتى: “ەففەكت”، 2011ج. )

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان