Şortanbay (Äli Mwhammed) Qanaywlı

Şoqparğa aynalğan şumaq

Arqanıñ arda tuğan abzaldarın jii-jii eske aluğa ülken sebep bar. Biıl «Kömekey äulie» atanğan Bwqar jırauğa – 350 jıl, Şortanbay jırauğa 200 jıl, Mwsa Şormanwlına – 200 jıl tolıp, Mäşhür Jüsip Köpeywlı men Şäkärimniñ 160 jıldığı da osı kezge qatar kelip otır. Qasietti twlğalardıñ mwrasına qayta oralu – jadımızdı jañğırtıp, ruhımızdıñ nwrlanuına barınşa äser etetini anıq.

Ökinişke qaray, respublika köleminde atalıp ötedi dep jariyalansa da, at şaptırıp, as berudi abızdardıñ tuğan jerine, az byudjetti audandardıñ enşisine qaldırıptı. Sodan da bolar bastı şaralar Astana, Almatı sekildi iri ortalıqtardan tıs ötkizilip, halıq köp şoğırlanğan jerlerden şettep qalıp, nasihatı kemşin soğıp jatır.

Degenmen, köptegen qazaq basılımdarı jıraulardıñ şığarmaşılığın taldağan maqalalardı jariyalap, sol kezeñniñ şındığın tüsinuge mwrındıq boluda. Türli konferenciyalar ötkizilip, jır sayıstarı men derekti fil'mder tüsirilip, jıraular mwrasın qalıñ elge jetkizude talpınıs joq emes. Mwnday izdenister qaltarısta qalğan keybir jayttardıñ aşıluına türtki boldı. Ataqtı twlğalardıñ ömirine qatıstı jaña derekter tabılıp, ğılımi aynalımğa engizude.

Qanşama jıldar ötse de ärkimniñ jıraular mwrasınan jüregine baylap, alatın enşisi bar. Meniñ de Bwqar jıraudıñ barşa jırlarınıñ işinen jatqa aytatın jırlarım köp, sonıñ birindegi:

Ey, aytaşı, Allanı ayt,
Atı jaqsı qwdaydı ayt.
Täñirim sözi bwrqandı ayt,
Kälim Alla Qwrandı ayt.
Mwhammettiñ ayatı,
Alla sözi Qwrandı ayt.
Payğambardıñ sündeti,
Bes uaqıtqı namazdı ayt.
Täñirim salsa auzıña,
Jan joldasıñ imandı ayt.
Jamandıqqa jaqsılıq,
Etken taza arındı ayt.
Qara kıldı qaq jarğan
Nauşiaruanday ädildi ayt.
Arsı menen Kürsini ayt,
Lauhı menen Kälämdı ayt!- degen jırı aradağı üş jüz jıldıqtıñ şekarasın joyıp, üni sañqılday estilip babalarımızdıñ köne jolın jarqırata tüskendey äser etedi. Artınşa bir jarım ğasır ötkende, zaman qayta töñkerilip, adamnıñ nieti özgerip bara jatqanın Şortanbaydı oqıp otırıp tüsinemiz:

Tañda mahşar kün tusa,
Tarazını audarar,
Jahannam degen dozaqta.
Şaytan bolar joldası,
Qıblasın bilmey qwl
Sonda tartar jazasın.
Keşirmeydi qwdayım
Bes namazdıñ qazasın,
Qwrt-qwmırsqa jıyılıp
Sonda aladı mazasın.
Jahannamnıñ belgisi
Jalğanğa bolar rasıñ.
Mwqıp qılmay qwdayım
Ol zalımnıñ taubasın
Saqta qwday solardan,
Sol sebepti qorqamın!

Onıñ ber jağındağı aldıñğı tolqın abızdarmen ündesken Abaydıñ:

«Fizuli, Şamsi, Sayhali,
Nauai, Sağdi, Firdousi,
Qoja Hafiz – bu hämmasi,
Medet ber, ya şagiri färiyad» -degen şumağınan Bwqar jırau men Şortanbaydıñ susındağan qaynar bwlağınan Abaydıñ da twşınğanın bilip, köñilimiz toladı.

Dese de, osı Abaydıñ mına joldarı, köpten beri jıraulardıñ arasın aşıp, olardıñ jırlarınıñ astarına senimsizdikpen üñiluge, qay jerde Abay aytqan kemdigi bar dep türtinuge sebep bolğanday. Bwl:

Şortanbay, Dulat penen Bwqar jırau,

Öleñi – biri jamau, biri – qwrau.

Ätteñ dünie-ay, söz tanır kisi bolsa,

Kemşiligi är jerde körinip twr-au!- degen äygili şumağı edi. Osı joldardı payımdauğa özimniñ ilimim jetpey, bilimdi ğalımdardıñ jazbalarınan izdep oqıp, sonda da soñına deyin tüsinbey jüruşi edim.

Osıdan üş jıl bwrın, «Ädebiet portalında» jaryailanğan belgili ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ maqalasınan keyin, köñildegi küdiktiñ köbesi sögilgendey boldı. Onda: «Eki jüz jıldıñ işinde eki jahanger imperiyanıñ qısımın körip, özi ölse de öleñi qudalanudan köz aşpağan, biraq eki zamannıñ ekpini de eşteñe istey almay, kerisinşe barğan sayın twlğalana tüsken, «dulatuı men şulatuın» qoymağan twlğalardıñ biri – Dulat pen Şortanbay aqın jäne Abaydıñ osı ekeuin auızına alğan sözi» dep, aytarınıñ basın aşıp alğan Ğalım: «Meniñ oyımşa, mwnıñ jauabı müldem basqaşa jäne Abaydıñ bwl öleñiniñ Bwqardıñ, Şortanbaydıñ, Dulattıñ öleñderine eş qatısı joq. Äñgime, olardıñ 1880 jäne 1888 jılı basılıp şıqqan «Ösietnama” men “Bala zar” attı jinaqtarı turalı bolıp otır» dep oyın twjırımdaydı.

Onda jıraularğa qatısı joq şumaqtı «şoqparğa» aynaldıruğa ne sebep boldı degen swraqtıñ jauabın izdeuimiz zañdı närse.

Söytsek, Bwqar jırau, Dulat pen Şortanbaydıñ öleñderin birin – qwrau, birin –jamau jasauğa aynaldıru sayasatı ötken ğasırdıñ ortasınan asa şırqau şegine jetken eken. Ol turalı «zar zaman» jırauların zertteuşi-ğalım Bauırjan Omarwlı bılayşa tüsindiredi: «1959 jılı 15-19 mausım aralığında Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutı wyımdastırğan ğılımi-teoriyalıq konferenciyada atı eñ köp atalğan aqın Şortanbay Qanaywlı boldı. Dinşildik wğımı turalı jasalğan twjırımnıñ bäri sonıñ öleñderimen twzdıqtaldı. Kertartpa bağıttıñ ökilderin sanamalap körsetkende aldımen auızğa ilindi. Wlı Abaydıñ «Söziniñ biri – jamau, biri – qwrau» aqındardı nwsqağanda Şortanbaydan bastaytını tärizdi, basqosuda pikirtalasqa tüsken şeşender osı aqınğa erekşe şüyildi». Demek, «şoqpardıñ» közdegeni Şortanbay eken. Jäne basqa basqa emes, oğan qarsı qoyuda Abaydı tañdağanına tañ qalasız?! Osılayşa atalmış tört jol köbimizdiñ tüsinigimizdi keri aynaldırıp, Şortanbay atın da jırına da öşiruge köp ıqpal etkeni jalğan emes.

Al Şortanbay kim edi?! Osı rette tarihşı Jambıl Artıqbaevtıñ mına pikirimen kelispese bolmas. «Şortekeñniñ zamanı HİH ğasırdıñ ortasına keldi. HİH ğasır degenimiz bwl ötpeli kezeñ. Dästürli qwndılıqtar ömir süruin toqtattı. Otarşıl jüye jıldan jılğa küşeyip, qazaqi älsirep kele jatadı. Mine, zar zamannıñ aqındarı Mwrat Möñkewlı, Dulat alğa şıqqan kezi. Bwlar intellekktualı öte joğarı aqındar. Bwlardıñ jırların tek moralistik jırlar dep wğınuğa bolmaydı bwlarda tarihi derekter, zamannıñ damu ağımı, qazaqtıñ häl-ahualın tüsindiretin däyek bar.

Zar zaman aqındarı tığırıqtan şığatın jol izdedi. Jaman men jaqsınıñ arasın aşıp körsetti, tek adam balasınıñ qasietin emes, qoğamnıñ, halıqtıñ jaqsı-jamanın ajıratıp berdi. Bwl eki ğasır toğısqan jağdayda köp kömek körsetti. Öytkeni qwndılıqtar şkalasın qalıptastırdı. Al mwnday qwndılıqtar şkalası qalıptaspağan eldiñ aqırı tragediyağa aynaladı. Jaqsı men jamandı ayıra almağan halıq köpke şıdamaydı. Zar zamannıñ sol ğasırmen ayaqtalıp qalğan joq, HH ğasırdıñ auır zobalañın bastan keşirdik. Sonda Şortekeñder qalıptastırğan qwndılıqtar bizderge qızmet jasadı. Halıqtıñ azıp-tozıp ketpeuine tosqauıl boldı. Bolaşaqtıñ ümit säulesin jaqtı».

Endeşe, keñestik kezeñde de osınday twlğalar aldımen soqqığa jığılulı tiis edi. Bwl rette Abaydıñ «jazığı» joq.

Ädebiettanuşı Bauırjan Berikwlı bwl oyımızdı bekite tüsti. «M.Äuezovtıñ 1942 jılı şıqqan Abay romanın oqıdım. Bwl basılımnıñ erekşeligi eşqanday cenzurasız şıqqan. İşinde, Dulat Babataywlınıñ, Şortanbay Qanaywlınıñ esimderi, öleñderi kirgizilgen. Romannıñ 55 betinde «… Keyde äjesi şarşap, aytpay qoysa, öz şeşesine jabısatın. Wljan da köp äñgime biluşi edi. Jäne ol köbinese, öleñdi sözdi jii aytadı. Oqımağan şeşesiniñ äli künge wmıtpay, bildirmey, saqtap jürgen zeyinine tañ qaladı. Küderiqoja, Şortanbay, Şöje jırların, aytıs ösiet, äzilderin de köp aytıp beredi.

Eki betten keyin äri oqılıq: «Al, el ayığıp, oñaşa qalğanda, Dulat öz jırların, özi qwrbı – Şortanbay, Şöje Sıbanbay, Balta, Alpıs aqın aytqan jırlardı termelep ketedi» dep jazılğan. Bwl joldardan jas Abaydıñ kişkentay küninen osı jıraulardıñ jırın jattap öskenin bayqaymız. Ayta ketetin närse, täuelsizdik alğan jıldarı M.Äuezovtıñ 50 tomdıq jinağı şıqtı. Sonıñ işinde atalğan romanı joq. Roman osı qalpında oqırmandarğa jol tartsa, «şoqparday soqqan» şumaqtıñ negizsiz ekenin däleldey tüser edi».

Jas ädebiettanuşınıñ bwl izdenisine işimiz jılıp qalğanı ras. Abaydıñ aytqan sözi jıraulardıñ jırına emes, olardıñ baspa betin körgen jinaqtıñ minin aytqanına közimizdi tağı da jetkizdi.

Söz soñında Twrsın Jwrtbaydıñ atalmış maqalasındağı mına oyın qosqımız keledi. «Dulattıñ, sonımen qosa Şortanbay men Bwqardıñ aqındıq ruhı men mwrasın tulaqşa süyretkenimiz jetken siyaqtı. Oğan Dulattıñ da, Şortanbaydıñ da, Bwqardıñ da, Abaydıñ da tügi ketpeydi. Endi olardıñ äruağı bizdi tulaqşa süyretip jürmesin» degen ğalımnıñ pikiri bärimizdi de oylandırarı haq.

Abızdardıñ äruaqtarınan qorqatınday jayımız bar. Osıdan birneşe ğasır bwrın halqınıñ qamın oylağan jıraular öz jırlarında wlttıq qwndılığımızdı qalıptastırıp ketti dep Jambıl ağamız beker aytıp otırğan joq. Qazirgi küni de osınday ötpeli kezeñdi basınan ötkizip jatırmız. Künnen künge dünietanımımız özgerip, qazığımızdan ajırap bara jatqanımız da ras.

Bügingi «azusızğa tar zamanda» qwndılıqtarımız qwldırap ketkende jaqsı men jamandı, meniki men özgenikin ajıratatın payım qaydan zerdeleymiz. Bağıt berer temirqazığımızdan jañılıp qalğan joqpız ba? Eñ jamanı, Abaydıñ atın paydalanıp, Bwqar, Dulat, Şortanbay sındı jıraulardıñ jırın jıqqan şoqpar, azulınıñ soyılına aynalıp basımızğa üyirilmesine kim kepil?!

Aygül UAYSOVA

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan