عاقليات

اراب ءالىپبيىن ۇيرەنۋشىلەرگە كومەكشى قۇرال

اللاھقا شۇكىرشىلىك، تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدە بىرنەشە ءدىني وقۋ ورىندارى اشىلىپ، ولاردان ءدىن ءىلىمىن مەڭگەرگەن ءبىلىمدى ءدىندارلار دايىندالىپ، حالىقتىڭ ۇستازدارعا دەگەن  سۇرانىسى ءبىرشاما قاناعاتتاندىرىلدى. ارنايى وقۋ ورىندارىمەن قوسا اللاعا قۇلشىلىعىن ساۋاتتى سانالى تۇردە ىسكە اسىرۋعا تالپىنعان پەندەلەرگە  مەشىتتەردىڭ جانىنان اشىلعان ساۋات اشۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلىپ، ءدارىس بەرەدى. بۇل كۋرستاردا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار بولعاندىقتان بۇلاردىڭ ساباققا قاتىسۋى جۇيەلى تۇردە ەمەس، ساۋات اشۋشىلاردىڭ بوس ۋاقىتىنا بايلانىستى. جۇمىسىنىڭ رەتىنە قاراي ولار ساباققا اراسىنا كۇندەر سالىپ قاتىسادى. بۇگىنگى العان ءدارىسى مەن بىرنەشە كۇن وتكەننەن سوڭ ۇيرەنەتىن جاڭا تاقىرىپتى بايلانىستىرىپ، مەڭگەرىپ كەتۋ ۇيرەنۋشىلەرگە وڭايعا سوقپايدى. وسى ساناتتاعى ءبىلىم الاتىندار ءۇشىن، قالىپتاسقان وقۋ جۇيەسىنە ازداعان وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايتىن سياقتى.  اراب ارىپتەرىن وقىتا باستاعان كەزدەن باستاپ، سول ءارىپتىڭ دىبىستالۋ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن قوسا وقىتۋ قاجەت، ياعني وقۋشى ءارىپتى تولىق تانىپ، ءسوز قۇراستىرعان كەزدە ءارىپتىڭ سانالى دىبىستالۋىن مەڭگەرۋى ءتيىس. قالىپتاسقان وقۋ جۇيەسى بويىنشا ۇستاز ارىپتەردىڭ وزىنەن الدىڭعى جانە كەيىنگى ارىپتەردىڭ اسەرىنەن  تاڭبالانۋىنان  باسقاشا  دىبىستالۋىن ءسوز قۇراعان ساتتە بىلاي ايتىلادى دەپ  اۋىزشا  ايتۋمەن ۇيرەتەدى. نەگە ولاي دىبىستالۋىنىڭ سەبەبى تۇسىندىرىلمەيدى، تۇسىندىرىلگەننىڭ وزىندە اۋىزشا ايتۋمەن عانا. وقۋ وقىتىلعان جەردە وقۋلىقسىز بولمايدى. قازىرگى ءدىني مەكتەپتەردە پايدالانىلىپ جۇرگەن، اسىرەسە تومەنگى ساتىدا، ياعني ءدارىستى العاشقى باستاعاندار پايدالانىلاتىن  وقۋلىق تاجۋيدتە قاراستىرىلعان ەرەجەلەرمەن تولىقتىرۋدى قاجەت ەتەتىن سەكىلدى.  سەبەپ – اراپ ءالىپبيىن ۇيرەنۋشىگە،  وقۋلىقتا ءارىپتىڭ جالاڭ دىبىستالۋى عانا ۇيرەتىلىپ، ءسوز قۇراپ وقۋعا جاتتىقتىرىپ، بىرنەشە قىسقا سۇرەلەر جاتتاتىرۋ قاراستىرىلعان. ال ءارىپتىڭ دىبىستالۋىنىڭ وزىنەن كەيىنگى ءارىپتىڭ اسەرىنەن،  ەلەۋلى  وزگەرىسكە ۇشارايتىندىعى، ءاربىر ءارىپتىڭ دۇرىس ءوز دارەجەسىندە دىبىستالۋى ءۇشىن، ارىپتەرگە دىبىس شىعاراتىن اعزالاردا ارنايى ورىن بەلگىلەنگەندىگى  تۋرالى تولىق ءماندى تۇسىندىرىلمەيدى.جيىرما سەگىز ءارىپتى تانىپ، ءسوز قۇراپ وقيتىنداي دارەجەگە جەتكەننەن سوڭ، بىرنەشە قىسقا سۇرەلەردى ءارىپتىڭ دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرىن تولىق بىلمەي، سانالى تۇردە ەمەس جاتتاعاننان  كەيىن عانا ءتاجۋيد عىلىمى وقىتىلادى. اراب ءسوزىن دۇرىس دىبىستاۋ ءۇشىن ادامنىڭ اۋىز قۋىسىندا ءار ءارىپتى مىندەتتى تۇردە شىعاراتىن ءوز ورنى بار. ەگەر ءسىز ءارىپتىتىڭ دىبىستالۋىن سول بەلگىلەنگەن جەردەن شىعارماساڭىز، ءسوزدىڭ ايتىلىۋى، ءتىپتى ماعىناسىنىڭ دا وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. ياعني، وسىنداي قاتەلىككە جول بەرىلسە  اللاھتىڭ كالامى قاتە وقىلادى. اۋەل باستان ءاربىر ءارىپتى ءوز ورنىنان دۇرىس شىعارۋعا ماشىقتانباعان، اراب ۇلتىنان باسقا حالىقتىڭ وكىلىنە، ءارىپتىڭ دۇرىس دىبىستالۋى ءۇشىن ارىپپەن قوسا ونىڭ ماحراجدارى (دىبىس شىعاتىن ورنى) ۇيرەتىلمەگەندىكتەن، ءاربىر ءارىپتىڭ جازىلۋىنا قاراماي، وزىنەن كەيىنگى ءارىپتىڭ اسەرىنەن  دىبىستالۋى باسقاشا دىبىستالاتىنى قوسا وقىتىلماعان سوڭ كەيىننەن ءتاجۋيد عىلىمىن مەڭگەرۋگە كىرىسكەندە ء(ارىپتىڭ دۇرىس دىبىستالۋى، ارىپتەردىڭ بىرىنە ءبىرىنىڭ اسەرىنەن وزگەشە دىبىستالۋىن  وقىتۋ) ءارىپتى ءوز ورنىنان شىعارۋدا، ءسوزدى دۇرىس ايتۋدا ساۋات اشۋ كۋرستارىندا وقىپ ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن  قيىندىق تۋعىزادى. اراب ءالىپبيىن جاڭا باستاپ ۇيرەنۋشىلەرگە وسىنداي قوسىمشا قيىندىق تۋعىزباس ءۇشىن،  ءارىپتىڭ تاڭبالانۋى مەن دىبىستالۋىن ۇيرەتكەن ساتتە تاجۋيدتتەگى ءارىپتىڭ دىبىستالۋ ورىندارىن، كەيىنگى ءارىپتىڭ الدىڭگى ءارىپتىڭ دىبىستالۋىنا تيگىزەتىن اسەرىن بىرگە وقىتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايتىن سياقتى. ولاي دەۋگە بىردەن ءبىر سەبەپ – ساۋات اشۋ كۋرسىندا ءدارىس الاتىنداردىڭ ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جۇيەلى تۇردە ساباققا قاتىسا الماۋىنان، بۇگىن ۇيرەنگەنى جادىندا ەسكىرىپ، ءتاجۋيد قاعيدالارىن مەڭگەرگەن ءسات ارالىعى ۇزاپ كەتۋىنىڭ اسەرى، ال جۇيەلى ءدارىس الۋشىلار ءۇشىن بۇل پروبلەما بولماۋى مۇمكىن، ويتكەنى ولار ءارىپتى تانۋ مەن ءتاجۋيتتى قىسقا مەرزىمدە مەڭگەرەدى.

تاعى ءبىر ەسكە الاتىن جاعداي، اراب ءسوزىن دىبىستاعاندا ءاربىر ءارىپتى زور ىجداحاتپەن اتاۋ ارقىلى اللاھتىڭ كالامىن وقىعان نەمەسە ايتقان كەزدە وزىڭە  ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيسىڭ. بۇل ادامدى جيناقىلىققا جانە  اللاھتىڭ كالامىنە زور ءمان بەرىپ وقۋعا مىندەتتەيدى.

اراب ءالىپبيى جيىرما سەگىز داۋىسسىز ءارىپ جانە ءلامالىپ پەن ھامزەدەن تۇرادى. بۇعان قوسا ارىپتەر دىبىستالۋىنا قاراي نەگىزىنەن جۋان، جىڭىشكە، قالقالالى تاعى باسقاشا بولىپ ءبولىنىپ،  ءتورت ءتۇرلى دىبىستالادى. اراب ءتىلدى وقۋشىلاردان باسقالاردىڭ قۇران ءتىلىن دۇرىس دىبىستاۋى ءۇشىن ارىپتەرگە قوسىمشا بەلگى-حاراكات (بەلگى)  قوسىلعان. حاراكاتتىڭ قاجەتتىلىگى – كوپشىلىك قاۋىم اراب ءسوزىنىڭ ايتىلۋىن بىلمەگەندىكتەن، ءارىپتىڭ، مىسال ءۇشىن ب ءارپىنىڭ وقىپ وتىرعان سوزىمىزدە با، بي نەمەسە بۋ دەپ وقىلۋىن انىقتايتىن بەلگى. اراب ءتىلدى، اراب ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن جەتىك مەڭگەرگەندەر حاراكاتتى   پايدالانبايدى. حاراكات-ءتىلدى جانە وقۋ ەملەسىن بىلمەيتىندەر ءۇشىن جازىلعان ارىپكە قوسالقى. حاراكات-ءارىپتىڭ ۇستىنە قويىلعان سىزىقشا َ– –فاتح  ا-نى، ۋ – ُ- – دامما-ۋ دى،ْ- – سۋكۋن  ءارىپتىڭ جەكە وقىلۋىن، ءارىپتىڭ استىنا قويىلعان سىزىقشا ِكاسرا -ي ءدى بىلدىرسە،  ءارىپتىڭ ۇستىنە قويىلعان قوسارلانعان ەكى سىزىقشا ً-اندى، قوسارلانعان-ۋ- ٌ ۋندى، استىنا قويىلعان  ٍ-ەكى سىزىقشا-ين-ءدى بىلدىرەدى. بۇلاردى ءبىر سوزبەن ءتانۋين دەيدى. ال بارلىق ءارىپتىڭ حارەكەسىنە ءارىپتىڭ سوڭىنا حاراكاتسىز (بەلگىسىز) ا، ۋ، ي ارىپتەرىن قوسىپ  جازۋ ارقىلى بارلىق ءارىپ داۋىستى دىبىسقا اينالدىرادى. ياعني، ءارىپتىڭ حاراكاسىن سوزىپ دىبىستاۋدى بىلدىرەدى. بۇلار ءماد  ارىپتەرى دەپ اتالادى.  حاراكات ءوزى ۇستىنە قويىلعان ارىپكە تاۋەلدى، جۋان ارىپتەردىڭ حارەكەسى جۋان، جىڭىشكەلەرىنىكى جىڭىشكە دىبىستالادى.  كەيبىر ارىپتەر سۋكۋندى بولىپ جەكە دىبىستالعاندا تەربەلتىپ دىبىستايدى، بۇلاردى قالقالا ارىپتەر دەيدى. ەندى بىرنەشە ارىپتەر تاڭبالانۋىنا قاراماي وزىنەن كەيىنگى كەيبىر ارىپتەرگە جولىقسا مۇلدەم باسقاشا دىبىستالادى. بۇنداي ارىپتەر توبى: يزھار-انىق، يدعام-كىرىستىرىپ، يقلاب-اۋىستىرىپ، يحفا-تاناۋمەن جاسىرۋ، ياعني ءتىلدى كەزىككەن ءارىپتىڭ شىعاتىن جەرىنە ورنالاستىرىپ دىبىستاۋدى بىلدىرەدى. اراب ءالىپبيى باسقا الىپبيلەردە كەزدەسپەيتىن، ءار ءارىپتىڭ اۋىز قۋىسى مەن باسقا دىبىس شىعارۋ اعزالارىندا ءوز ورنىنىڭ بەلگىلەنۋىمەن  ەرەكشەلەنەدى. سول ءۇشىن دە ءاربىر وقۋشىعا اراب ءالىپبيىن وقىتقاندا ءارىپتىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلىپ، قانداي جاعدايدا قالاي وقىلاتىندىعى قوسىپ وقىتىلسا، وقۋشىعا بۇكىل ءارىپتى تانىپ، ءسوز قۇراپ وقىعاننان كەيىن ۇيرەتكەننەن گورى تۇسىنىكتى دە قونىمدى بولاتىنداي. قولدانىستاعى وقۋلىقتار  اراب ءتىلدى وقۋشىلار مەن ول ءتىلدى مەڭگەرگەندەر  ءۇشىن دۇرىس ادىستەمە شىعار، ال باسقا تىلدە سويلەپ، باسقا ارىپپەن وقىپ جاتتىققان، جۇيەلى تۇردە ءدارىس المايتىن وقۋشىلار ءۇشىن ءارىپتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن قوسا وقىتپاۋ جەتكىلىكسىزدەۋ سياقتى، ياعني ا-نى ايتىپ ب-نى قالدىرىپ كەتتىڭ دەگەندەي. اراپ گرامماتيكاسىندا سويلەم بىتكەنىن بىلدىرەتىن نوقات، وي بىتكەننەن كەيىن قويىلاتىن ءۇتىر سياقتى بەلگىلەر اتىمەن جوق. وسىعان وراي وقۋشىنىڭ ءسوز اراسىندا توقتاۋىندا دا ەرەكشەلىكتەر بار.   اراب ءتىلى ايات بىتكەندە، نە سويلەم اياقتالعاندا،بولماسا ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي اۋەندەتىپ وقىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. توقتاپ تىنىس الۋدى ۋاقف دەيدى. ۋاقف نەگىزىنەن ءۇش ءتۇرلى. سۋكۋندى ءھا، ءاليف، سۋكۋن. بۇلاردان باسقا ايات اياقتالماعان جاعدايدا مىنا بەلگىلەردىڭ م-توقتاۋ ءلازىم، ج- توقتاۋعادا توقتاماۋعا دا بولاسادا، وسىلاردىڭ بىرىنە جولىققاندا توقتاۋعا بولادى. ەگەر دەمىڭىز جەتپەيتىندەي بولسا، وندا توقتايتىن ءسوزدىڭ حاراكاتىن وقىماي ءسوزدىڭ اقىرعى ءارىبىن سۋكۋنداپ وقىپ توقتاپ، دەمالىپ، سول ءسوزدى قايتادان ّ حاراكاتىن قوسىپ وقىپ، ءارى قاراي جالعاستىراسىز. اراب تىلىندە ءبىر ءارىپتىڭ  قوسارلانىپ ەكى رەت دىبىستالۋى ءجيى كەزدەسەدى. بۇنى ّءشاددا دەيدى.  ەگەر شاددادەلىنگەن ءارىپ قالقالالى ءارىپ بولسا، وندا الدىڭعى ءارىپ  قالقالانباي دىبىستالىپ، كەيىنگىسى تولىق وقىلادى.

 

اراب ارىپتەرى:

جىڭىشكە دىبىستالاتىن ارىپتەر – ءيستيفالا -20: ا – ا،  ب – ءبا،  ت – ءتا، ث – ءسا، ج – جيم، ح-ءحا، – ءدال، ذ – ءزال، ز – ءزاين، س – سين، ش -شين، ع-اين، ف- ءفا، ك – كاف، ل – ءلام ء(بىر جەردە اللاھۋ دەگەندە جۋان ايتىلادى), م – ميم، ن – نۋن، ه – ءھا، و – ۋاۋ ، ي – ءيا.

جۋان دىبىستالاتىن ارىپتەر – يستيعلا – 7  خ – حو، ص – ساد، ض – داد، ط – تا، ظ – زا، غ – عاين، ق – قاف.

 ر – را – حاراكاسى (بەلگىسى) نەگىزىندە ر – را فاتحالى نە داممالى بولسا جۋان، ەگەر كاسىرالى بولسا جىڭىشكە دىبىستالادى. باسقا جاعدايلاردا دا جۋان نە جىڭىشكە دىبىستالاتىن كەزدەرى بور. ول ءتاجۋيد كەتابىندا كەڭىرەك جازىلعان.

وسى 28 ءارىپتىڭ ىشىندە 5-ءۋى قالقالالى، ياعني بۇل ارىپتەر جەكە دىبىستالعاندا تەربەلتىپ، جۋان ارىپتەر دامماعا، جىڭىشكە ارىپتەر كاسىراعا جاقىن ەتىپ دىبىستالادى. ول ارىپتەر:  .ق.- قاف، ط – تا، ب – ءبا،  ج – جيم، د – ءدال.  مىنا ارىپتەرى وزىنەن كەيىنگى ارىپتەرمەن جالعاسپايدى. ولار: ا – ءاليف، د – ءدال، ذ – ءزال، ر – را،  ز – ءزا، و – ۋاۋ،  ط – تا،  ظ – زا.

ارىپتەردىڭ ماحراجدارى: (شىعاتىن جەرلەرى).

ارىپتەردىڭ ماحراجدارى بەس توپقا بولىنەدى:

  1.تاماق جانە اۋىز قۋىسى. بۇل جەردە ءبىر ماحراج،

  2.تاماقتا (جۇتقىنشاق) –  ءۇش ماحراج بار.

  1. تىلدە – ون ماحراج بار.
  2. ەكى ەرىندە – ەكى ماحراج بار.

5.تاناۋدا (كەڭسىرىك) – ءبىر ماحراج بار.

وسى بەس توپتا ون جەتى ماحراج بار.

         1.تاماق جانە اۋىز قۋىسى: ارقىلى ءماد ارىپتەرى مەن ءاليف دىبىستالادى. بۇل ماحراجدان دىبىستالاتىن دىبىستار، اۋىزدىڭ ەشبىر بولىگىنە سوقتىقپاي، اۋىز قۋىسى ارقىلى ەركىن شىعادى.

ا دىبىستالۋى ءا، اتالۋى  ءاليف. ماحراجى – جۇتقىنشاق پەن اۋىز قۋىسىنان شىعىپ، جىڭىشكە دىبىستالادى. ءاليفتىڭ  حاراكەسى  دىبىستالدى.  فاتقا – ءا، دامما – ۋ، كاسىرا – ي بولىپ، ءاليفتىڭ حاراكاسىزى وقىلمايدى.  ەگەر ءاليف حاراكاتسىز جەكە جازىلىپ ۇستىندە  ٱ ۋاسل بەلگىسى قويىلسا، – ءارپى وقىلمايدى. ءاليف وزىنەن كەيىنگى ارىپپەن جالعانبايتىن ارىپكە كەز كەلگەندە جەكە تاڭبالانادى. وزىنەن بۇرىنعى ءارىپ، وزىنەن كەيىنگى ارىپپەن جالعاساتىن جاعدايدا سول ارىپكە جالعانىپ جازىلىپ ءماد بولادى. ھامزا بەلگىسىن كەيدە ءاليف دەپ تە اتايدى، سەبەبى اليفكە ھامزا قويىلىپ، ونىڭ حارەكەسى وقىلادى، ءتىپتى ھامزاعا حاراكە قويىلماعاننىڭ وزىندە، ھامزانىڭ الدىڭعى ءارىپتىڭ ھامزاعا جولىققاندىعىن ءبىلدىرىپ، از دا بولسا ەكپىندەتىپ، دىبىستى ءسال ءۇزىپ ءارى قاراي جالعاستىرادى.

2.تاماق(جۇتقىنشاق). بۇل جۇتقىنشاق پەن كىشكەنتاي ءتىلدىڭ ارالىعى).

بۇل ورىننان 6 ءارىپ دىبىستالاتىن 3 ماحراج بار:

 1.تاماقتىڭسوڭى: جۇتقىنشاقتىڭ(كەڭىردەكتىڭ) اۋىزدان ەڭ ۇزاق ورنالاسقان جەرى: ودان 2 جىڭىشكە ءارىپ  شىعادى: ه – ءھا، أ عامزا.  ه -ءھا-ءنى  دىبىستاعاندا كىندىك قوزعالعانداي سەزىنىپ، دەم شىعارىلادى جانە دە  ه – ءھا مەن أ -عامزا دىبىستارىن تاماقپەن اۋىز قۋىستارىنا سوقتىرماي دىبىستايدى.

2 تاماقتىڭ ورتاسى: جۇتقىنشاقتىڭ ءدال ءوزى ورنالاسقان جەرىنەن 2 ءارىپ  شىعادى ولار جىڭىشكە دىبىستالاتىن ح – ءحا مەن  ع – اين.

3 تاماقتىڭ باسى: جۇتقىنشاقتىڭ اۋىزعا ەڭ جاقىن، كىشكەنە تىلگە ءسال جەتپەيتىن جەرىنەن 2 ءارىپ شىعادى. ولار جۋان دىبىستالاتىن  خ-حا، غ – ااين  .

  1. ءتىل.

تىلدە 4 ورىندا 10 ماحراج بار. ودان 18 ءارىپ دىبىستالادى.

  1. ءتىلدىڭ سوڭىندا 2 ماحراج بار:

ا. ك – كاف جىڭىشكە دىبىستالادى. ماحراجى ءتىلدىڭ  ورتاسىنان ءسال  ارىلەۋ جەردەن شىعادى. 2. ق-قاف-قالقالالى بولىپ جۋان دىبىستالادى.

ءا. ءتىلدىڭ ورتاسى. بۇل ورىندا 3 ارىپكە ارنالعان ءبىر ماحراج بار. ولار جىڭىشكە: ج – دجيم، ش -شين ي – ءيا. بۇلار ءتىلدىڭ ورتاسىن ونىڭ تۇسىنداعى تاڭدايعا جاقىنداتۋ ارقىلى دىبىستايدى.

  1. ج – دجيم جەكە دىبىستاعاندا قالقالالى بولىپ تەربەلىپ، كاسراعا ۇقساس ءدجى بولىپ دىبىسى   شىعارلادى.
  2. ش – شين، جىڭىشكە ءارىپ.
  3. ي – ءيا. بۇل ءارىپتىڭ دىبىستالۋى ءماد ي – ي. دەن وزگەشە. حاراكاسىزى وقىلمايدى.

ب. ءتىلدىڭ جيەگى (شەتى). بۇل ورىندا ەكى ارىپكە ارنالعان ەكى ماحراج بار.

1 ض-داد- جۋان. ءتىلدىڭ سوڭىنان ۇشىنا دەيىنگى جيەكتەرىن ۇستىنگى تىستەردىڭ قىزىل يەكپەن جالعاسقان جەرىنە تيگىزىپ، تاڭدايعا وتە جاقىنداتىلىپ، اۋىز تولتىرىلىپ شىعارادى.

  1. ل-ءلام. اللاھ سوزىنەن باسقا سوزدەردە جىڭىشكە دىبىستالادى. ءتىل ۇشى مەن ەكى جاعى جوعارعى كۇرەك تىستەردىڭ ەتىنە ءتيىۋى ارقالى دىبىستالادى.

ۆ. ءتىلدىڭ ۇشى. بۇل جەردە ون ارىپكە ارنالعان بەس ماحراج بار.

  1. ن – نۋن- جىڭىشكە، ءتىلدىڭ ۇشىنىڭ ۇستىنگى كۇرەك ءتىستىڭ قىزىل ەتىنە ءتيۋى ارقىلى دىبىستالادى. (سۋكۋندى نۋننىڭ ءسوز قۇراپ باسقا ارىپتەرمەن كەزدەسكەندە سول ارىپتەردىڭ اسەرىنەن وزگەرىپ وقىلۋى كەيىن جازامىز).
  2. ر – را – جۋاندا، جىڭىشكە دە دىبىستالاتىن جاعدايى بولادى، ول جوعارىدا جازىلعان. ماحراجى ءتىلدىڭ ۇشى ونىڭ تۇسىنداعى كۇرەك ءتىستىڭ قىزىل ەتىنە نۋننىڭ ماحراجىنان ءسال تاڭدايعا قاراي، ءتىلدى ءسال تەربەلتۋمەن دىبىستالادى.
  3. د-ءدال مەن ت-ءتا جىڭىشكە، ط-تا- جۇان ءارىپ. ماحراجدارى، ءتىلدىڭ جالپاق ۇشى مەن ءۇستى جوعارعى كۇرەك ءتىستىڭ قىزىل ەتىنە تيگىزۋمەن دىبىستالادى.
  4. ص-ساد، ز-ءزا، س-سين ارىپتەرىنىڭ ماحراجدارى بىردەي. ءتىلدىڭ ۇشى، استىنعى كۇرەك ءتىستىڭ قىزىل ەتىنە ءتيىپ، كۇرەك تىستەردىڭ ءبىر بىرىنە جاقىن تۇرۋى مەن دىبىستالادى. ص – ساد-جۋان، ز -زەين مەن س – سين- جىڭىشكە دىبىستالادى.

5 ظ-زا،  ذ-ءزال، ث-ءسا (ساقاۋ ءسا). ءتىلدىڭ ۇشى ۇستىڭگى كۇرەك ءتىستىڭ ۇشىنان ءسال شىعىپ، تىسكە ءتيىپ ظ  –زا جۋان، ال ذ – ءزال مەن ث – ءسا جىڭىشكە دىبىستالادى.

4 ەكى ەرىننىڭ اراسى جانە ۇستىڭنگى ەرىننىڭ ىشكى جاعى مەن استىڭعى كۇرەك ءتىستىڭ ءۇشىنىڭ اراسىندا ءتورت ارىپكە ارنالعان ەكى ماحراج بار.

ا. ەكى ەرىننىڭ اراسى. بۇل ماحراجدان ءۇش ءارىپ شىعادى:

م-ميم جىڭىشكە،  ەرىندەردىڭ ىشككى جاعى ءبىر بىرىنە جەڭىل ءتيىۋى ارقالى جۇمساق شىعادى.

ب-ءبا-قالقالالى، جىڭىشكە. ماحراجى ەكى ەرىننىڭ بىرىنە ءبىرى ميمنان ءسال قاتاڭداۋ ءتيىپ دىبىستالسا، جەكە وقىعاندا تەربەتىلىپ ءبى گە ۇقساپ ايتىلادى.

و-ۋاۋ.ماحراجى،ەرىن العا سوزىلىپ،دوڭگەلەنىپ دىبىستى قىسىپ شىعارىپ، ۋ مەن ۆ ارىپتەرىنىڭ اراسىندعى دىبىس شىعارۋ ارقالى دىبىستالادى.

ءا ف-ءفا. ماحراجى استىڭعى ەرىننىڭ ىشكى جاعىنىڭ  ۇستىنگى كۇرەك ءتىستىڭ ۇشىنا ءتيۋى ارقالى  دىبىستالادى.

5.تاناۋ. بۇل ورىندا ءبىر عۋننانىڭ ماحراجى. اۋەندەپ تاناۋدان شىعادى. نەگىزى عۋننالى نۋن مەن ميمنەن اجىرامايتىن دىبىس.

 سۋكۋندى ْن – نۋن مەن ءتانۋيننىڭ دىبىستالۋ ەرەشەلكتەر

سۋكۋندى نۋنن مەن ءتانيۋننىڭ (ان، ۋن، ين اقىرعى ءارىبى سۋكۋندى نۋن) وزىنەن كەيىنگى ارىپتەردىڭ اسەرىنەن وزگەشە دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرى:

يزحار-انىق وقۋ .

ەگەر سۋكۋندى نْ -نۋن مەن تانۋيننەن كەيىن يزحار ارىپتەرىنىڭ بىرەۋى كەلسە وندا سۋكۋندى نۋن مەن ءتانۋين انىق وقىلادى. يزحار ارىپتەرى التاۋ. ولار  ه – ھە، ء  -عامزا، ح -ءحا،  ع -اين،  خ -حو، غ -عاين .

مىسالى:  جازىلۋى: جانناتين  وقىلۋى جاننان

يدعام- ەنگىزىپ وقۋ.

ءتاجيۋد ىلىمىندە سۋكۋندى ءبىر ءارىپتىڭ حاراكاتتى ەكىنشى ءبىر ارىپكە قوسىلىپ شاددەلى ءبىر ءاراپ بولىپ وقىلۋىن «يدعام» دەيدى. سۋكۋندى ن-نۋننان نەمەسە تانيۋننەن (ان،  ۋن، ين) كەيىن يدعام ارىپتەرىنىڭ بىرەۋى كەلسە سۋكۋندى نۋن مەن ءتانيۋن سول ارىپكە ەنگىزىلىپ شاددەلى وقىلادى. يدعام ارىپتەرى التاۋ. ولار ءوز ىشىندە  عۋننالى جانە عۋنناسىز يدعام دەپ بولىنەدى عۋننالى يدعام ارىپتەرى تورتەۋ. ولار و -ۋاۋ، م – ميم، ن – نۋن، ى – ءيا. عۋننا، ىڭىلداپ ەكى ءالىپ دەڭگەيىندە سوزىلىپ شىعاتىن دىبىستى ايتامىز. يدعام ەكى ءسوز اراسىندا بولادى، ياعني الدىنعى ءسوزدىڭ سوڭعى ءارپى سۋكۋندى نۋن نەمەسە ءتانۋين بولىپ، كەيىنگى ءسوزدىڭ ءبىرىنشى ءارپى يدعام ءارپى بولۋى كەرەك. عۋنناسىز يدعام ارىپتەرى ەكەۋ. ولار ر-را، مەن ل-ءلام. ەگەر سۋكۋندى نۋننان جانە تانۋينەن كەيىن وسى ەكى ءارىپتىڭ ( را مەن ءلامنىڭ) ءبىرى كەلسە سۋكۋندى نۋن يدعام ارپىنە ەنگىزىلىپ شاددەلى بولىپ سوزىلماي وقىلادى.

قۇران كارىمدە ءتورت ءسوز بار. بۇل سوزدەردە سۋكۋندى نۋن  ۋاۋ مەن ءيا ارپىنە جولىققان. بۇل سوزدەر عۋننالى يدعام ەرەجەسىنە سايكەس كەلىپ تۇرعانىمەن ولاردى يزحار (انىق) ەتىپ وقۋ ءۋاجىپ بولادى. بۇل سوزدەر: ءبۋنيان – ي ا ي ن ب، ءالدۋنيا  – ا ي ن د ل ا،  سىنۋان – ن ا و ن ص،  قىنۋان-ن ا و ن ق

جىڭىشكە دىبىستالاتىن ارىپتەر-ءيستيفالا-20:  ا-ا،  ب – ءبا،  ت -ءتا،  ث-ءسا،  ج – جيم،  ح-ءحا،  د-ءدال،  ذ-ءزال،  ز-ءزاين، س-سين،  ش-شين،  ع-اين،  ف-ءفا،  ك – كاف،  ل-ءلام (اللا دەگەندە جۋان),   م-ميم، ن-نۋن،  ه-ءھا،  و-ۋاۋ ،  ي-ءيا.

جۋان دىبىستالاتىن ارىپتەر-يستيعلا-7:  خ-حو،  ص-ساد، ض-داد،  ط-تا،  ظ-زا،  غ-عاين،  ق-قاف. ررا-جۋاندا، جىڭىشكە دە دىبىستالادى.

 

يقلاب- اۋىستىرۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى. يقلاب ءارپى بىرەۋ ول ب –ءبا ءارپى. ەگەر سۋكۋندى نۋن مەن تانۋيننەن كەيىن ب – بءا ءارپى كەلسە، سۋكۋندى نۋن مەن ءتانۋين م – ميمگە اۋىسىپ عۋننامەن وقىلادى.

يحفا- عۋننامەن جاسىرۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى. يحفا ارىپتەرى  جوعارىدا كورسەتىلگەندەردەن قالعان ونبەس ءارىپ. ولار: ت، ث، ج، د، ذ، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ف، ق، ك. سۋكۋندى نۋن مەن تانۋينەن كەيىن وسى ارىپتەردىڭ بىرەۋى كەلسە، سۋكۋندى نۋن مەن ءتانۋين عۋننامەن جاسىرىلىپ  تاناۋ ارقالى ڭ ۇقساپ دىبىستالادى.

        مۋتاجانيساين ساعير (ۇقساس ارىپتەر)

ەگەر تومەندەگى ارىپتەردىڭ الدىڭعىسى سۋكۋندى، كەيىنگىسى حاراكالى بولسا، كەيىنگى حاراكالى ءارىپ شاددىلەنىپ وقىلىپ، الدىڭعى سۋكۋندى ءارىپ وقىلمايدى.

سۋكۋندى         حاراكالى ءارىپ                      وقىلماي            حاراكالى

ءارىپ

  1. ٺ-ءتا،          د-دالگە كەزدەسكەندە،         ٺ-ءتا       د-ءدال شاددەلەنىپ وقىلادى;
  2. د-ءدال، ٺ -تاعا كەزدەسكەندە،         د-ءدال          ٺ-ءتا شاددەلەنىپ وقىلادى;
  3. ٺ -ءتا         ط-تاعا كەزدەسكەندە،         ٺ-ءتا            ط-تا شاددەلەنىپ وقىلادى;

4.ط -تا   ٺ-تاعا كەزدەسكەندە،   ٺ-ءتا وقىلىپ    ط-تا    جۋاندىعى سەزىلىپ قالقالاسىز وقىلادى;

  1. ز – ءزال        ظ-زاعا كەزدەسكەندە،        ز – ءزال           ظ-زا  شاددەلەنىپ وقالادى;
  2. ﺙ – ءسا زء–زال كەزدەسكەندە،         ﺙ – ءسا         ز-ءزال  شاددەلەنىپ وقىلادى; 7.  ب – ءبا       م-ميم كەزدەسكەندە،          ب – ءبا          م-ميم شاددەلەنىپ وقىلادى;

ءۇشىنشى، توعىزىنشى مىسالدارداعى ط – تا مەن ق –قاف،  ءارپىنىڭ قۋاتتىلىعىنا بايلانىستى  وقىعانعان كەزدە ط -تا مەنق – قاف -ارىپتەرىنىڭ جۋانتىعى سەزىلىپ،كەم يدعام بولادى.  

 ماد ءارپىنىڭ جاسىرىن ءتۇرى.

1.ءماد ءاليف جاسىرىن كەلسە ءارىپتىڭ ۇستىنە تىك سىزىقشا قويىلادى.

2.ەگەر دامما نە كاسىرا حاراكاتتى ه-ءھا ەسىمدىگى ەكى حاراكالى ءارىپتىڭ ار اسىندا بولسا، ه-ءھا-ءنىڭ حاراكاسى ەكى حاراكا مۇعدارىندا سوزىلىپ وقىلادى. مىسالى: جازىلۋى ءينناھۋ ھۋا، وقىلۋى ءينناھۋ ھۋھۋا

ەگەر دامما نە كاسىرا حاراكاتتى ه-ءھا ەسىمدىگىنەن كەيىن ء  -عامزا كەلسە 2,4,نە 6 حارەكەگە دەىن سوزىلىپ وقىلادى. مىسالى: جازىلۋى ءلاھۋ ءاحۇن، وقىلۋى   ءلاھۋۋ ءاحۇن

ءھامزانىڭ وقىلۋى.

ھامزەنىڭ حاراكاسى:  فاتحا نەمەسە الدىنعى ءارپىنىڭ حارەكاسى فاتحا،  دامما،  كاسرا بولسا، حاراكاسىنا سايكەس تىرەك رەتىندە ا-ءاليف، و-ۋاۋ، نە ۍ – ي    جازىلادى، ھامزانىڭ تىرەكتەرى وقىلماي تەك حاراكاسى عانا وقىلادى.

ھامزا حاراكاتسىز بولسا تىرەك الدىنعى ءارىپتىڭ حارەكەسىنە سايكەس بولادى.

ھامزا حاراكاسىز ارىپتەن كەيىن بولسا، تىرەكسىز جازىلادى.

ھامزا ءماد ارىپتەرىمەن ءماد تابيعي بولادى.

ھامزانىڭ حاراكاسى َ- فاتحا، ُ- دامما، َ- كاسرا، تانيۋندەر( ان، ٌ-ۋن، ٍ-ين) بولسا، تاڭبالانۋىنا قاراي جوعارعى حاراكالارعا سايكەس وقىلادى. ھامزانىڭ  ْ- سۋكۋندىسىدە وقىلادى. ەگەر ھامزا حاراكاتسىز بولسا ھامزاعا كەزدەسكەندە دەم شىعارۋدى ءسال كىدىرتكەننەن كەيىن كەلەسى ءارىپ دىبىستالىپ وقۋ ءارى قاراي جالعاسادى.

 

ءشامسيا ارىپتەرى: – 14.

ن – نۋن، ل – ءلام،  ظ – زا، ط – تا، ض – داد، ص – ساد، ش – شين، س – سين، ز – ءزاين، ر – را، ذ – ءزال، د – ءدال، ث – ءسا، ت – ءتا. وسى ارىپتەردىڭ الدىندا ءال – ١ل  ارتيكۋلىنەن كەيىن ءشامسيا ارىپتەرىنىڭ ءبىرى كەلسە، وندا  ل١ – ارتيكۋلىنىڭ ءلامى وقىلماي، ءلامنان كەيىنگى جوعارىداعى 14 ءارىپتىڭ كەلگەنى ّ – ششاددىلەنىپ وقىلادى. بۇنى  يدعام شامسيا دەيدى.

قاماريا ارىپتەرى: –  14.

ى – ءيا، ه – ءھا، و – ۋاۋ، م – ميم، ك – كاف، ق -قاف، ف – ءفا، غ – عاين، ع.- اين، ح – ءحا، خ – حا، ج – جيم، ب – ءبا، ا- ءاليف.  لا – ءال ارتيكۋلىنەن كەيىن جوعارىداعى قاماريا ارىپتەرىنىڭ ءبىرى كەلسە  ١ل-  ءال ارتيكۋلىنىڭ ل – ءلامى سۋكۋندى بولىپ وقىلادى. بۇنى «يزھار قاماريا» دەيدى.

ءماددى.

  اراب ارىپتەرىنىڭ ءبارى داۋىسسىز. حاراكەگى (بەلگىگە) ْ  سۋكۋندى ا –ا، ي -ي، و –ۋ  ارىپتەرىن قوسىپ جازۋمەن  بارلىعى داۋىستى دىبىسقا اينالىپ، ەكى حاراكات  مولشەرىندە سوزىلىپ داۋىستى وقىلادى. ەگەر ءماددى  ارىپىنەن كەيىن «ءماد سەبەپتەرى»: ء ھامزا نە ْسۋكۋن كەلسە سوزىپ دىبىستاۋ ءتورت، بەس، التى حاراكا  مولشەرىندە سوزىلىپ وقلادى. وعان تومەندە توقتالامىز.

ءماددتىڭ تۇرلەرى  – جەتەۋ:

  1 تابيعي ءماددى– ءماددى ارپىنەن كەيىن «ءماددى سەبەبتەرى» ْ-سۋكۋن نە ء- ھامزا كەلمەسە ەكى حاراكات (بەلگى) مولشەرىندە سوزىلىپ وقىلادى.

  2  ءبادال ءماددى – ەگەر «ءماددى سەبەبى» ء-  ھامزا ءماددى  ءارپىنىڭ الدىندا كەلسە، ەكى حاراكات مولشەرىندە سوزىلىپ وقىلالادى.

3 مۋنفاسيل ءماددى-ءماددى ءارپى ءسوز سوڭىندا كەلىپ، « ءماددى سەبەبى»ء – ھامزا كەلەسى ءسوزدىڭ باسىندا كەلسە وندا ءتورت حاراكات  مولشەرىندە سوزىپ وقىلادى.

  4 اريز – حارەكەلى ءارىپتى توقتاۋ ءۇشىن  ْ- سۋكۋنداۋ.

ەگەر ءماددى ارپىنەن كەيىنگى ءارىپ توقتاۋ ءۇشىن سۋكۋندالسا ءتورت نە التى حاراكات   مولشەرىندە سوزىلىپ وقىلادى.

5 «لين» ءماددىسى دە «اريز» ماددىسىنە جاتادى. ءليننىڭ ارىپتەرى و -ۋاۋ مەن ي- ءيا.بۇلاردىڭ الدىنعى ارىپتەرى فاتحالى بولىپ جانە وزىنەن كەيىنگى ءارىپ توقتاۋ ءۇشىن سۋكۋندەلسە ءتورت،التى حاراكات مولشەرىندە سوزىلادى.

  6 مۋتتاسيل ءماددى-ەگەر «ءماددى سەبەبى»  ء- ھامزا ءماددى ارپىنەن كەيىن ءبىر ءسوزدىڭ ىشىندە كەلسە ءتورت  حاراكات  مولشەرىندە سوزىپ وقۋ ءۋاجىپ.

7لازىم ءماددى. ەگەر ءماددى ارپىنەن كەيىنگى ءارىپ-شاددەلى (شاددەلى ءارىپتىڭ العاشقىسى تۇراقتى سۋكۋندى) نەمەسە ءارىپ تۇراقتى سۋكۋنىدى ْ-  ء(ماددى سەبەبى)  ارىپ بولسا وندا ءتورت، التى حاراكات مولشەرىندە سوزىلىپ وقىلادى. بۇل ەڭ قۋاتتى ءماددى بولىپ تابىلادى.

مۋقاتتاعا ارىپتەرى

قۇراندا 29 سۇرە ارىپتەرمەن باستالادى. وسى ارىپتەر مۇقاتتاعا ارىپتەر دەپ اتالادى. بۇلاردىڭ 8 ءارىپى التى حاراكاتقا سوزىلىپ وقىلادى. ولار: س-سين، ص-ساد، ع-اين، ق-قاف، ك-كاف، ل-ءلام م-ميم، ن-نۋن. بۇلاردىڭ   ورتاسىنداعى ارىپتەرى ءماد ارىپتەرى. ءماد ءارىپ سەبەبي ءماد سۋكۋنعا جولىققاندىقتان.5-ءارىپ، ح-ءحا، ر-را، ت-ءتا، ه-ھە، ي-ءيا. بۇل ارىپتەر سەبەبي مادكە جولىقپاعاندىقتان ءماد تابيعي-ەكى حاراكە سوزىلادى. ءبىر ءارىپ سوزىلمايدى. ول ا-ءاليف.

ءتاماربۋتاة.

كەي جاعدايدا ﺕ-ءتا ءسوز سوڭىند –ةءتا تۇرىندە جازىلادى.ەگەر ءسوز كەلەسى سوزبەن جالعانىپ وقىلسا، حاراكەسىمەن (قوس نۇكتە) قوسىلىپ ة – ءتا بولىپ وقىلادى. ەگەر ءسوز كەلەسى سوزبەن جالعاسپاي توقتايتىن بولس ة – ءتانىڭ حاراكاسى، (قوس نۇكتە)  وقىلماي، ءارىپ ه –ھ بولىپ وزگەرىپ وقىلادى.

ەگەر توقتاۋ قاجەت بولسا، ءسوزدىڭ سوڭعى ءارپى حاراكالى بولسا، حاراكات وقىلماي ءارىپ سۋكۋندى رەتىندە وقىلادى.

-ءسوزدىڭ اقىرعى ءارپى و-ۋاۋ جانە ي-ءيا ارىپتەرى بولىپ ولار حاراكالى بولسا، و – ۋاۋدىڭ الدىنعى ءارپى و-ۋ (داممالى) جانە ي-ءيانىڭ الدىنعى ءارپى ي-ي (كاسىرالى) بولسا، و-ۋاۋ مەن ي-ءيا ارىپتەرىنىڭ حاراكالارى وقىلماي و-ۋاۋ، ي-ءيا ارىپتەرى ءماد ء(ماد تابيعي) رەتىندە  ەكى حاراكات مولشەرىندە سوزىلىپ وقىلادى.

– ءسوزدىڭ سوڭعى ءارپى  ءتانۋيندى: دامما ٌ – ۋن، كاسىرا ٍ – ين بولسا ءتانۋين وقىلماي، ءارىپ سۋكۋندى رەتىندە وقىلادى.

– ءسوزدىڭ سوڭعى ءارپى فاتحالى ءتانۋين ً – ان بولسا، ءتانۋيننىڭ ن – نۋنى وقىلماي الىپكە – ءا-عا اۋىسىپ، ءا – ءماد تابيعي سىياقتى سوزىلىپ وقىلادى.

ءسوز سوڭى  ءماددى ارپىمەن اياقتالسا ءماددى ءارپىن وقىپ توقتايمىز. بۇنىڭ  ه – ءھاگە قاتىسى جوق.

 

كەيبىر ءسوزدى بىرىكتىرىپ وقۋ-ۋاسل ھامزا.

ۋاسل ھامزا – ءسوزدىڭ باسىندا ھامزاسىز، حاراكاتسىز كەلەتىن ا – ءاليف.  ءسوز سوڭىندا جازىلعان ءۋاسىل ھامزا مەن ءسوز باسىندا جازىلعان ۋاسل ھامزا جولىقسا وقىلمايدى. قۇراندا كەيبىر اياتتار ۋاسل ھامزامەن باستالادى. وسىنىڭ حاراكاسىن تابۋ ءۇشىن سول ءسوزدىڭ ۋاسل ھامزاسىنان باستاپ ءۇشىنشى ءارپىنىڭ حاراكەسىنە نازار اۋدارۋ كەرەك. ەگەر ءۇشىنشى ءارىپتىڭ حاراكاسى فاتحا نەمەسە كاسرا بولسا ۋاسل ھامزا كاسىرا ي – ي مەن، ال داممالى بولسا و – ۋاۋ بولىپ وقىلادى. ەگەر  ۋاسل ھامزا لا – ءال ارتيكۋلدە بولسا، وندا ۋاسل ھامزا َ  – فاتحا-ءا مەن وقىلادى. قۇراندا كەيدە يزحار ەرەجەسى ۋاسل ھامزاسىمەن كەزدەسەدى. تانۋيننەن كەيىن ءھامزا ەمەس ۋاسل ھامزاسى (ۇستىندە ھامزاسى جوق ءاليف) كەلەتىن جەرلەر بار. وسى جاعدايدا ءتانيۋندى ءارىپتىڭ ءتانۋينىنىڭ نۋنىن ءبولىپ ءارىپتى (فاتحا، كاسىرا، دامما مەن عانا وقىپ). تانۋينەن بولىنگەن سۋكۋندى نۋندى كاسىرالى قىلىپ ءۋاسل ھامزانىڭ حارەكەسىن ني بولىپ وقىلادى.

 

اۋدانباي قاجى احمەتجانۇلى

تاڭبالار

ۇقساس ماقالالار

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان

سونداي-اق، وقىڭىز

جابۋ