YAsaui mwrası

YAsaui turalı añız äñgimeler

Qoja Ahmet YAsauidiñ ata-babası, anası jäne wrpaqtarı turalı.

Isqaq baptıñ wlı Harun şayıq. Onıñ wlı Momın şayıq. Onıñ wlı Mwsa şayıq. Onıñ wlı Ismayıl şayıq. Onıñ wlı Hasan şayıq. Onıñ wlı Osman şayıq. Onıñ wlı Omar şayıq. Onıñ wlı Muhammad şayıq. Onıñ wlı Iftihar şayıq. Onıñ wlı Mahmud şayıq. Anıñ oğlı İliyas şayıq. Onıñ wlı  Ibrahim şayıq.

Ibrahim şayıqtıñ eki wlı bar edi. Biriniñ atı – Ahmet Qoja jäne tağı biriniñ atı – Sadır şayıq edi. Sadır şayıqtıñ da eki wlı bar edi. Biriniñ atı – Äbdilmälik edi jäne tağı biriniñ atı – Danışmand qoja edi. Onıñ wlı – Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı edi. Äbdilmäliktiñ wlınıñ atı – Abdal Ali edi (Oğan Allanıñ rahmeti bolsın).

HHHH

Qazireti Äli Şah-i Mardannıñ qazireti üş wlı bolğan: imam Hasan, imam Hwsayın, üşinşi wlı imam Mwhassan bala kezinde qaytıs bolıp ketken. Imam Hasannıñ känizaktarınan 14 wlı bolğan. Imam Hwsayınnıñ altı wlı, bes qızı bolğan: Ali Akbar, Ali Asğar, Jağıfar, Abdallah, Abu Bakr, Ibrahim, Hazrat imam Mwhammed Hanafiya YAmama patşası Jağıfar ibn Qayıs qızınan tuğan.

Qazireti imam Mwhammed-Hanafiyanıñ üşinşi halifa qazreti Osmannıñ qızı Bibi Şamsiyadan altı wlı boldı: Abu Haşim, Abdallah, Jağıfar, Şah Mansur, Abd al -Fattah jäne Abd al-Mannan.

Biliñiz: imam Jağıfar – Pahulan Ahmad Zamşınıñ arğı babası, Abd al-Fattah Hazrat Swltan Qoja Ahmet YAsaui jäne Ismail Atanıñ arğı babası, imam Mwsa – Hazrat Ali Qwsşi Atanıñ arğı babası bolğan.

Isqaq bab, Abd al-Mannan, Şah Abd al-Qahhar jäne Şah Abd as -Sattardıñ qasietti äulet wrpaqtarı Türkistan ölkesinde köp bolıp, türkilerdiñ şayıqtarı jäne qıluet ielerinen esepteledi.

Qazreti Äli jäne qojalardıñ tört atasınıñ kelip şığuı

Qazreti Äli key jerlerde halıqtı dinge kirgizgende Qwrannıñ süreleri men ayattarın retine qaray paydalanadı eken. Halıqtıñ aytuına qarağanda, Qazreti Äli Qwrandı oqığanda, onıñ dausı jetken jerdegi kisiler Qwrannıñ kieli sözderin esitkennen-aq jerge bas iip, dinge kire beredi eken.

Qojalardıñ negizgi tört atalarınıñ şığuı turalı:

Birinşi – seyit äuletteri Qazreti Äli men Bibi Fatimadan tarağandar. Qalğan üş atasınıñ kelip şığuı turalı:

Birde ülken qan tögis soğıs bolıp jatır eken. Qazreti Äli bir batırmen qılıştasıp jatqan uaqıtında älgi batırdıñ basındağı duılğısı wşıp ketedi. Sol kezde batır arqasınan şaştıñ tögilgenin bayqap qalğan Qazreti Äli ol batırdıñ qız ekendigin bilip, jekpe-jekti toqtatadı. Keyin tilge kelip, onan äri wrıspaytındığın aytıp, Mwhammed payğambarğa alıp baradı. Mwhammed payğambar äñgimeniñ män-jayın tüsingen soñ, ol qızdıñ kim ekendigin swraydı. Ol öziniñ yunan (grek) qızı ekendigin jäne dininiñ basqa, yağni hristiandıq ekendigin aytadı. «Sen öziñ äyel ekendigiñdi jasırğandığıñ üşin kinälisiñ, biraq kinäñdi öteuge boladı. Eger sen mwsılman dinin qabıldap, Qazret Älige şığıp jar bolsañ, bärin keşiruge bolar edi». Qız birşama oylanıp barıp: «Meniñ üş ötinişim bar, eger solar orındalsa, men öz kelisimimdi berdim» – dep jauap beripti. «Birinşisi, meni öziñizge ökil qız etip alasız; ekinşisi, Qazreti Älimen ekeumizden tuğan balanıñ atın ekeumizdiñ atımızdı qosarlandırıp qoyamız, yağni Mwhammed-Hanifa (sebebi: qızdıñ atı Hanifa bolğan), al, üşinşi, biz ekeumizden tarağan wrpaqtı Bibi Fatima men ekeuinen tarağan wrpaqtay seyit äuleti dep qabıldaysız»,- degen eken. Sonımen Mwhammed payğambar kelisimin berdi de, sol jerde Qazreti Äli men Hanifanıñ nekesin qiıp, üylendiripti. Mine sodan birinşi perzentteri wl bala bolıp, Qazreti Äli men Hanifağa wqsağan batır jau jürek bolğan eken. Onıñ atın kelisim boyınşa Mwhammed-Hanifa dep qoyıptı. Osı baladan üş ata taraydı.

Sonımen osı üş atadan tarağan qoja wrpaqtarı qazir de Qazaqstan jerinde köbirek wşırasadı.

Ol üşeui: Abd al-Djalil Bab. Kesenesi osı künge deyin saqtalğan, Qızılorda oblısı, Jañaqorğan audanında Sırdariyanıñ arğı betinde qwmnıñ işine twr. Jan-jaqtan adamdar ziyaratqa kelip jatadı, qasında balası Seyit Husayın jatır. Qazirgi uaqıtta bwl kisini laqap atı boyınşa Qorasan Ata dep ataydı. Isqaq Babtıñ (laqab atı – Baba Ata) beyiti Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Sozaq audanı, Jartıtöbe dep atalatın jerde twr. Abd ar-Rahim Babtıñ mürdesi Jambıl oblısında, Jambıl qalasınıñ mañına jaylasqan. Mine, qarap otırsañ bwlardıñ bäri de tarihi twlğalar. Osı aytılğan kisilerdi Mwhammed-Hanifadan tarağan desek, osı kisilerden tarağan wrpaqtardı qojalar dep ataydı. Mine, söytip qoja wrpaqtarın negizinen osı tört atağa böluge boladı. Onıñ işinde tağı jalğasıp bölinip kete beredi.

HHHH

Qazreti Isqaq bap Sayram jäne Şımkentke keldi. Şah Tabbatdar esimdi kisini islamğa şaqırdı. Ol qabıl etpedi. Üş kün, üş tün soğıstı. Tarsa käpirleriniñ 20 mıñ äskeri qırılıp, tozaqqa ketti. Islam äskerlerinen 1000 kisi şeyit boldı. Qazreti Şah Abd al-Aziz Bap osı Sayram şayqasında şeyit boldı. Sosın Tabbatdar Solhanäk jaqqa qaştı. Osı kezde türik taypalarınıñ attı äskerleri adamdardıñ aytuı boyınşa onı öltirdi. Osıdan soñ Isqaq bap Şınarlıq şayıqtı dini ilimderdi üyretu üşin Sayram jäne Şımkentte qaldırdı. Osı uaqıttan keyin aytılğan patşa qaytıp Sozaq qalasın qwrdı. Imam Mwhammed Hanafiya wrpağınan bolğan Bilge handı ol jerge qaldırdı. Osıdan soñ Isqaq bap Solhan şaharın qorşadı, bir tün, bir kün soğıstı. Qırıq mıñ tarsa käpirlerin öltirdi. 7 mıñ mwsılman şeyit boldı. Ol Tabbatdar patşanı eki tarsa qauımınan bolğan patşamen birge öltirdi. Odan soñ qazreti Isqaq Bap Türkistanğa kiretin YAsı, Süyiri, Qarnaq, Iqan, Temirqufqan, Bağıstan, Jetikent, Altmış, Otrar, Sığanaq jäne basqa biri ekinşisinen bostan bolğan qala men auıldardı jäne türik taypaları «Teñiz» dep ataytın ülken su aynalasındağı halıqtardı mwsılman etti. Osıdan soñ birin-biri orağan üş qorğan, jeti jwma meşitin saldı. 80 jıl mwğ käpirlerimen soğıstı.

Biliñiz: Sırdariya boyınan Özgent şaharına qaray twrğan barlıq käpirler müğ käpirleri bolıp esepteledi. Sır jağasınan YAsı şaharı jağına qaray bolğan käpirler tarsa käpirleri boladı. Bwhara, Samarqand jäne bwl eki qala atırabındağı käpirlerge kelsek, olardıñ barlığı yahud käpirleri boladı. «Ey Payğambar wrpaqtarına senuşiler! Biliñiz: Islam negizderisiz bolğan äñgimeniñ aqiqattığı saual tudıradı. Qazreti Äbdi Jalil Bab Barşınlıq uälayatına bardı, soğıstı. Tarsa käpirleriniñ 150 mıñ äskerleri qırıldı. Mwsılmandardan 9 mıñ kisi şeyit ketti. Barşınlıqtıñ 2 patşası Qılış han, YAşmut han bolğan. Qılış han soğıstı. YAşmut han Hojand qalası jağına ketti. Isqaq bab öziniñ nemere ağası Abd ar-Rahim bapqa elşi jiberip, onı habardar etti. Qazreti Abd ar-Rahim bap 60 mıñ mwsılman äskerimen şeyit bolıp öldi. Ol (Isqaq Bap) birden atqa qondı. Temirqufqan, Talas qalaları arqılı tau artımen ötip, Qasan qalasın qorşadı. Marğinan qalasındağı qazreti Şah Mansur, qazreti Şah Abd ar-Rahmanğa ötken jağdaydı bayan etti. Osıdan keyin eki patşa atqa otırdı. Olar da Qasan qalasına barıp soğıstı. Ötemiş Sarığ Tolmış Sarığ Hojand şaharına keldi. Öytkeni hazrat Abd ar-Rahim bap halqı islam dininen şığıp jalğan jolğa qayttı. Qasan qalasındağı qalğan kisilerdiñ barlığı mwsılman dininde qaldı. Öytkeni men  joğarıda jalpı türde aytıp ötken edim. Qazreti Äbdi Jalil Hojand qalasına keldi, soğıstı. Hojand qalasındı şahid boldı. Qazir onda qasietti ziyarat orını bar. Qazreti Isqaq bap Äbdi Jalildiñ bwl habarın esitti. Äsker jinap soğıstı. Barlıq mwğ patşalarımen – YAşmut han, Ötemiş Sarığpen soğıstı. Onı (Äbdi Jalildi) öltirgen kisige köp qarsı boldı. Isqaq bap YAşmut hannıñ mwsılman bolmağan balasın Qarğalıq qalasına alıp keldi. Soñında YAşmut hannıñ balası mwsılman boldı. Qazretpenen Qağbağa barıp haj jasadı. Qağba suretimen Qarğalıq meşitin saldı.

Ey, Payğambar wrpaqtarına senuşiler! Biliñiz: Ürgeniş Qarahan qazreti Isqaq baptıñ äsker basşılarınan edi. Qazreti Hasan Uasıl jäne YAuaş bap tubbağa tabiğindardan boldı. Ol 125 jıl ömir sürdi. Qızırmen 9 jıl swhbatta boldı, şayıqtıq jasadı. Halayıqqa aqiqat jolın körsetti. 80 jıl mwğ-tarsa käpirlerimen ğazat soğısın jasadı. YAğni, 9 jıl şayıqtıq jasaudan bwrın 80 jıl ğazi boldı. Bwl jalğan dünieden mäñgilik üyine şayıqtıq därejesinde ötip ketti.

Payğambar wrpaqtarı muhlisteri! Biliñder: Isqaq bap tegi turalı aytılıp jatır. Bil, Isqaq baptıñ balası – Harun şayıq, Onıñ balası – Umar şayıq, Onıñ balası – Iftihar şayıq, Onıñ balası – Mahmud şayıq, Onıñ balası-İliyas qoja şayıq, Onıñ balası – Ibrahim şayıq, Onıñ balası – Swltan Qoja Ahmet YAsaui.

HHHH

Qızır äleykum sälem, Q.A. YAsauidiñ äkesi şayqı Ibırayımmen onıñ 10000 şäkirtimen swhbattas bolğan. Şayqı 'İbırayım aldıñğı qatarlı halifalardıñ biri Mwsa şayqınıñ qızı Ayşa Hatunğa üylenedi. Bwl nekege, äsirese, Qızır äleykum-sälem sebepşi bolğan.

HHHH

Q.A.YAssauidiñ äkesi Ibrahim ata Sayramda jasağan ğwlama kisi bolıptı. Ol öziniñ wstazı Mwsa şayhtıñ qızı Ayşağa (Karaşaş) üylenip, Gauharşahnaz attı qız ben odan on jas kişi Ahmet degen bir wl bala köredi. Ahmettiñ şeşesi jastay dünie saladı, äkesi de jeti jasında qaytıs boladı. Bala Ahmettiñ negizgi wstazı, tärbieşisi özine atalas tuıs bolıp keletin Arıstan bab eken. QA.YAssauidiñ eki wlı, eki qızı bolıptı. Bir wlı Taşkent mañında jerlengen, ekinşisi el äñgimesi boyınşa Türkistanda suğa talasıp sarttar qastıqpen öltirgen delinedi. Bir qızınıñ atı Jamal, ekinşisiniñ atı Gauhar. Soñğısınıñ küyeui — Äli Qoja. Osılardan tarağan YAssaui äuleti eki jüzge jetse kerek. Özderin “qojamız” degen äuletpen ğana qız alısatın bolğan eken…

HHHH

Erterekte  Sayram öñirinde Ibırayım ata degen kedey adam adal ömir keşipti. Qart erteli-keş tınımsız eñbek etse de eşteñege  jarığan emes. Onıñ bar baylığı özen jağasındağı şağın baqşa ğana bolatın. Älgi adamnıñ balaları köbeygen sayın şığındarı da köbeye tüsti. Onıñ qızdarı wzatılıp, wldarı erjete bastadı. Alla Ibırayımğa meyirim darıttı, oğan balaları quanış berip,  qart köz aldında oynağan wldarın körgende kökiregi  nwrğa  toladı. Alayda Ibırayım öziniñ ülken wlı Ahmetke közi tüsken iştey mwñdanatın. Ol özgelerden erekşelenip jüretin. Ärdayım oy üstinde ol bir jaqqa jalğız ketip qalatın, äri köp söylemeytin, twyıq  jan edi.

Balanıñ auır jwmısqa ebi bolmadı, odan boyın aulaq salıp jüretin. Ahmet meyirbandı edi, qayırşılarğa järdemdedi wmtılatın, olarmen jalğız tilim nanın da bölisip jeytin. Qart Ibırayım osı wlın qarap otırıp wzaq oyğa qaldı. “Bwl — Allanıñ qasietti erki ğoy” degen senimge keletin. Jıl artınan jıldar öte berdi. Ahmet 15 jasqa toldı. Jazdıñ qapırıq ıstığı tüsken, Ahmet bazarğa barmaqşı «ol ädettegisinşe qariyalarday qolına wzın tayaqtı wstap şığıptı. Jolda baqtağı äkesine jolıqpaqşı boldı. Ol şıjığan kün astında äjimdi betinen ter sorğalap, jwmıs jasap jatqan qarttı kördi. Äli jwlınatın şöp köp edi. Ahmet äkesine qarap twrdı oğan degen ayanış sezimi oyandı.

—  Äke, siz şöpti nege qolıñızben tazartasız? Bılay dedi- “Aram şöpter tez şığındar, meniñ baqşamda tek qana jemis ğana ösetin bolsın!”. Osı sözdi Ahmet ayttı da, öziniñ asa tayağın sermep qalıp edi, sol kezde aram şöpter baqtan özderi wşıp şığıp   bir şömele bolıp jinalıp qaldı.

Ibırayım atanı bwl ğajayıp qattı tandañdırdı. Ol alğan sätte ne aytarıp  bilmese de Allanıñ öz wlına osınday  darıtqanın tüsingen soñ, aspanğa qarap qolın jayıp:

— Wlım meniñ, Alla seni basqa adamdardan bölek etip jaratıp sağan keremetter jasaytınday wlı küş darıtıptı. Sen endi meniñ  üyimdi kerek te qılmaysıñ, soñdıqtan payğambar qayda siltese sonıñ bar — dedi.

Ahmet keri bwrıldı da jüre berdi, ol mümkin endi üyime qalay oralmaspın degendey jay qozğaldı. Ol auıldı tegis aralap şıqqan soñ, kün batısqa qaray bet aldı.

Ahmet sol betimen birneşe kün jürip, Qaratau dep atalğan tauğa kelip tireldi. Osı jerde öziniñ asasın qadadı, sol jeri bwlaq közi aşıldı, bwl taza salqın su edi. Ahmet odan äri qaray Türkistan qalası twrğan twsqa toqtadı, jan-jağına qarap osınıñ  twraqtanuğa bekindi.

Özine üy twrğızdı, şağın baq egip, osında jwmıs istep tamaşa asıraudı maqsat etti.

Ahmet bos uaqıtında Allanı auızğa alıp qwlşılıq etumen  boldı. Öz üyi janınan ötken adamdarğa şama-şarqın jetkenşe järdemdesuge tırıstı.

Oğan qarip bolıp qalğañdar men ärtürli keselge duşar bolğan kelip jattı. Ahmet olardı emdep jiberetin, keyin onıñ dañqı ğajayıp isteri köpşilikke mälim boldı.

Birte-birte äulieniñ janına Allağa, wlı payğambarğa qwlşılıq  etu üşin onımen birge boluğa niet etkeñder de qonıstana bastadı. Jıldar öte berdi, bir laşıq üy bay kentke aynaldı.

Qoja Ahmet wzaq jasadı, ol öziniñ ğwmırında köptegen ğajayıptar jasadı.

HHHH

Ahmet YAsauidiñ balalıq şağınan bastap, Qwdayğa janın tapsırğan sätine deyin boyındağı danalıq körinip twradı. Dinge beriluinen basqa tapqırlıq, şeşendik sözderi, naqıl-tämsilderi de onı twlğalandıra tüsedi, Äkesi Ibrahimmen jas kezinde öz dünietanımı  boyınşa qayşılıqtı pikirlerge keletin kezderi de bar. Türkistanğa barıp qayta bir oralğanda, äkesi odan ol jaktıñ eli qalay eken dep swraydı. Sonda bozbala Ahmet: «Ol  jerdiñ halqı arqañnan qağıp twradı, ayağıñnan şalıp twradı – deydi. «Osını bile twra onda nege kettiñ», – deydi. «Jaqsını jolğa salu oñay, endi jamandı da jolğa salıp köreyin dep edim», – deydi.

HHHH

Äziz ruhın Alla kieli qılğay şayıq Ahmet YAsauidiñ artıqşılıqtarı. Qoja Ahmet YAsauidiñ atası Ibrahim şayıqtıñ bir – Mwsa qoja attı ashabı bar edi. Bwl Mwsa qoja 15 jıl Ibrahim şayıqtıñ qıluetinde qızımet qıldı. Ibrahim şayıq Mwsa qojağa: «Qızır (alayh is-salamnıñ) işaratımenen YAsı elinde sufra twtqın»,- dep ijazat berdi. 43 jıl YAsı elinde sufra twttı. 40 jıl Qızır (alayh is-salammen) birge swhbatta boldı. Ol uaqıtta YAsaui Ahmet qoja 20 jasta edi. Qızır (alayh is-salam) ayttı: «Ey, Qoja Ahmet YAsaui ieligiñdi bizge bergin», – dedi. Qazireti Qoja YAsaui ielikterin olarğa berdi. Qızır ata ielikterin alıp, bılay dedi: «120 jıl ömiriñiz bolsın jäne tağı qalıñ muriti bar wlı maşayıq bolğaysız». Şayıq Ahmet YAsaui (rahmat Allah alayhi) Sayram uälayatınan kelip, YAsı elinde 100 jıl şayıqtıq qıldı. Qoja Ahmet YAsaui (rahmat Allah alayhi]  bamdat namazınıñ sündetin YAsıda qılıp, parızın Kağbada qılar edi. Jäne tağı adina namazın YAsıda qılıp jäne Qızırmen birge Kağbada qılar edi jäne de Sayramda qılar edi, jäne ğid namazın ham osınday. Jäne Sufi Muhammad Danışmand Zarnuqi keldi. Qoja Ahmet YAsauidiñ qızımetinde bolıp,  40 jıl qıluet qıldı. Sodan soñ Şayıq Ahmet YAsaui Sufi Muhammad Danışmandqa ijazat berdi: «Barğın, Otırarda sufra tutqın»,- dep ayttı. Sufi Muhammad Danışmand Otırarda 40 jıl sufra tutdi. 70 jıl Qızır (alayh is-salammen) birge swhbatta boldı. Jäne tağı Sufi Muhammad Danışmandtıñ bir müriti – Swkswk qoja (alayh is-salam). YAsaui Ahmet qoja ata qasında 12 jıl qızımet qıldı. 112 jıl ömiri boldı. 3 mıñ müriti boldı. Nağız müriti – Äulie Malik edi. Äulie Malik ornın Malik atağa berdi. Malik atanıñ 90 jıl ömiri boldı. Qızır, İliyas jäne abdaldarmen birge 70 jıl swhbatta boldı. YAsaui Ahmet qoja atanıñ 120 jıl ömiri boldı. 12 mıñ seyitteri men müritteri boldı. 40 qıluethanası bar edi. Qıluetke kirer edi. 41-şi küni şığar edi. YAsaui Ahmet qoja ata Kağbağa barar edi. Jäne tağı aytar edi: «Şayıq kim boladı, 40 jıl qıluetpen birge müritti ielense, olay bolmasa şayıqtıqqa jaramas dep, tağı şayıqtıqqa kim layıq, kim öz kinäsin körse, jäne basqa bireudikin körmese – onıñ qoldauşısı Qızır men İliyas alayh is-salamdar bolar»,- dep aytar edi. «Şayıq deuge kim layıq, sündetti mwnda qılıp, parızdı Qağbada qılıp, oğan şayıqtıq halal bolar. Olay bolmasa, haram bolar»,- dep edi. Süleymen qoja hakimge Urgeniş uälayatın berdi. 95 jıl ömiri boldı. 70 yıl Qızırmen  (alayh is-salam) birge swhbatı boldı. 5 mıñ müriti boldı. YAsaui Ahmet qoja ata har künde öz jağasın wstap, Haqqa siınar edi. Niyazben aytar edi: «Ilahi älem halqı oñaldı, men oñalmadım». YAsaui Ahmet qoja aqıretke wlasar boldı. Sonda öz ornınına tuısım, balam dep Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqığa berdi. Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqınıñ 93 jıl ömiri boldı. 50 jıl Qızır men İliyas alayh is-salamdarmen swhbatı boldı. Biraq Sufi Muhammad Danışmandtıñ bir keremeti bwl edi: bwlıtqa minip barar edi, taudan tauğa asar edi. Mazarı Otırarda sopıhanada twr. Sopıhananıñ jer suın 300 qızıl altınğa elinen satıp aldı. Sufi Muhammad Danışmand hanaqağa uaqıf qıldı. Biraq  Qayu tegin Sufi Muhammad Danışmandtı «şayıq atam bolarsız», – dep, şettiñ jer-suın berdi. 9 atamnan kele jatqan bar  adal mülkim bolar. Bası – Ögiz taudan, ayağı – Qaraşıqqa deyin 200 qostıq jer. Täñri (azza ua djalla)  rizalığı üşin, Muhammad Rasul Allah şafağatı üşin uaqıf qıldım. Biraq  Qarğalıq – Isqaq baptıñ  bar.  Jäne 11 atalarımız dünieden ötti.

 

HHHH

Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı turalı añız-äñgimeler

(…) Ibrahim şayıq atadan eki bala boladı. Sol balanıñ biriniñ atı – Sadır şayıq. Sadır şayıqtan eki bala tarağan: biriniñ atı Abd al-Malik, ekinşisiniñ atı Danışmand qoja (laqap atı Orwñ Qoylaqı). Danışmand qojadan Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı düniege keledi. Bwl kisi Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi äri izbasarı sanaladı. Şejireni aqırğı wstağan kisi, osı Qoylaqı. Osı añız-äñgimeler jelisi sol atalmış şejireni paydalana otırıp jazıldı. Äri onda aytılğan, körsetilgen jerlerge arnayı barıp, közben körip, oy jelisin jalğastarıp otırmız.

Bwl kisi toqsan üş jıl ömir sürgen, ğwmır boyı täuipşilikpen aynalısqan. Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı babamızdıñ süyegi Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan audanındağı Özgent degen jerde jatır. Ol joğarıda aytıp ötkendey, Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi, äri izbasarı. (…) YAsaui wrpaqtarınıñ şejiresin jazğan da osı kisi.

Basqa äulie kisilerden bwl kisiniñ de özindik erekşelikteri turalı añız-äñgimeleri barşılıq. Sonıñ biri mınaday: birde oğan Sırdariyanıñ joğarğı ağısında twratın äulie kisi tüsinde ayan beredi. Älgi kisi: «Ey, Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı, men sağan möri bar tas jiberdim, ol pälen iirimde twr, sen barıp sonı al»,- depti. Ornınan twrıp, jigitterine älgi tas twrğan jerdi siltep jiberip aldırtadı. Şınında da, älgi tas iirimde şırköbelek aynalıp twrğan eken. Endi bwğan jauap bereyin dep oylanadı. Sodan işine su ötpeytin mıqtı bir sandıqtı jasatıp, tabanına aq mata tösep, ortasınan may şırağdan jağıp qoyadı. Sırdıñ suın keri ağızıp, älgi sandığın suğa jiberedi de, özi älgi kisige ayan beredi. Ol kisimen ertemen twrıp dariyağa barsa, aytqan jerinen sandıqtı köredi. Aşıp qarasa, şırağdan, äli janıp bitpegen, maqtası da qwp-qwrğaq, sol küyinde. Sodan äulie kisi qayta ayan berip: «Men seni moyındadım, äulieligiñe kümänim joq»,- degen eken. Qoylaqınıñ basına qam kesekten soğılğan mazaratı bar, älgi tas sol jerde äli de twr. Qasında äkesi Danışmand şayıq jatır. Säl äride babası jatır.

Sadır şayıq beyiti ornalasqan jerde ol kisi jayında el auzında osınday äñgimeler köp saqtalğan. Biz äñgime qızıqtı, tartımdı, äri däleldi bolu üşin osılay qısqa mısaldarğa ğana jügindik.

XXXX

Biliñder: qazireti Rasul Alla qazrireti Arslan bapqa bir hırqa, bir qwrma berip aytqan: Miğraj kezinde mälim boldı. Mekkeden Madinağa hijrat jasalğannan soñ, Fatima perzenti imam Hasan näsilinen soñ jäne ekinşi halifa Omar wrpağınan soñ jäne meniñ üşinşi halifam qazrireti Osman zürriyatınan jäne meniñ özim nekelegen perzentim işinen meniñ törtinşi halifam qazreti Äli perzenti imam Mwhammed Hanafiya wrpaqtarınan Sayram qalasınan bolğan Qoja Ahmet attı (balağa) – atası Şayıq Ibrahim, anası Tağay bibişe bibi, laqabı Qaraşaş ana qazireti Arslan bap atalğan amanattı saqtauı kerek. Payğambar qaytıs bolğan kezde habar keldi: «Ey, Arslan bap, sen mwnday ataqtı ğalımdı qalay köresiñ, qaytip tabasıñ?» Odan keyin Arslan bap Uahar Tarke degen uälayatında taqualıqpen 40 jıl ömir keşti. Qırıq jıldıq qıluetten keyin Sayramğa keldi. Qazireti Ibrahim şayıqtı taptı. Onıñ äyelin de swradı. Odan keyin olardan: «Senderdiñ wl perzentteriñ bar ma?», – dep swradı. Odan keyin şayıq Ibrahim YAsauidi kiindirip, Arslan bap aldına äkeldi. Sadır şayıqqa Arslan bap dua qıldı. «Seniñ bwl balañ din düniesine ataqtı boladı. Senderdiñ nazarlarıña bwl bala layıqtı emes». Äkesi ayttı: «Bwnıñ jüris-twrısı basqa balalarğa wqsamaydı. Keyde özin topıraqqa tastaydı, keyde taza jüredi, keyde mektepke barmaydı, keyde öziniñ esin bilmey jatadı. Mwnda är türli adam qasieti bar. Mwnıñ balalığınıñ ıqpalı ğajayıp». Mwnı esitip Arslan bap quanıp ketti. Balalardıñ oynap jatqanın kördi. Bir balanıñ oynap jatqan balalardıñ kiiminiñ üstinde oynamay otırğanın kördi. Barıp oğan sälem berdi. Ol bala baqırdı: «Ey Baba! Qaşanğa deyin meniñ köylegimdi qaraysız, saqtaysız jäne qaşanğa deyin balalardıñ köylekterin saqtaymın». Arslan bap ayttı: «Ay, jan botam, bwl kiim Qaziretiñizge mübärak. Qaziret Swltan al-arifin ayttı: «Meniñ amanatımdı bermediñiz. Men sondıqtan keyde – topıraqta, keyde – suda, keyde – öleñ aytudamın, keyde – ğılım izdenudemin. Qazireti Arslan bap mıñ ıqılaspen (mıñ jürek sezimimen) qwrmanı Qaziret Swltan al-arifinge berdi. Qaziret Arslan bap mağan da berer me eken dep qarap twrdı. Qaziret Swltan al-arifin ayttı: «Qwrmanıñ tättisin siz jediñiz. Mağan qabığın berdiñiz». Qaziret Arslan bap jüz mıñ şükirlikpen şükir namazın oqıdı. Arslan bap bwl dünieden ol düniege sapar qıldı.

XXXX

Sadır ata – Qoja Ahmet YAsauidıñ ağası, ol äulie adam bolğan eken. Qoja Ahmet YAsauidiñ balası jas bolsa da, añğa qwmar bolıptı. Qarasüyir tauın jaylağan bir rulı elmen Qasen şayıq äuleti tau özeniniñ suın üşke teñ bölip, egin egip kün körip jüripti. Birde Äziret Swltannıñ balası sadaqpen añ aulap jürgende, onıñ sadağınıñ eki jebesi Qarasüyir ruınıñ qwlaq arığına qadalıp, suğa böget bolıptı. Qarasüyir ruınıñ suşısı nege su bolmay qaldı dep kelse, sağadan eki sadaq oğın köredi. Tömengi jağında sadaqpen añ aulap jürgen Äziret Swltannıñ balasına kelip, «mınau ne?» – depti. Bala: «men bilmeymin», – degende, älgi suşı qolındağı ketpenmen balanıñ basın şauıp, denesin sonda tastaydı. Basın legenge salıp, betine aq şüberek jauıp, Äziret Swltanğa: «mınau bizdiñ Qarasüyir adamdarınan sauğa», – dep aldına qoyadı.

– Ey, beyädep, pispey üzipsinder, – deydi Äziret Swltan. Sonda Sadır şayıq qılışın suırıp, twra wmtılğanda, Äziret Swltan onı toqtatıp, «men dua etemin, barsañ riza emespin, qılış jwmsama», – deydi. Bwğan Sadır şayıq ökpelep, Qoylaqı ata jaqqa ketedi.

– Eginiñ jwlma bolsın, qauınıñ alma bolsın, köteniñe qwyrıq şıqsın, twqımıñ söytip qwrısın, – dep Äziret Swltan Qarasüyir äuletine qarğıs aytqan eken. Sodan olar azıp-tozıp ketken.

 

Arıstan bap jäne Qoja Ahmet YAsaui.

 

An Qaziretimiz salla-l-lahu alayhi ua-sallam, künderdiñ küninde Iraq şaharında ashabtar qwrma jep otırğanda, sol tabaqtağı bir qwrma jarandardıñ qaysısı alsa da, qoldarınan tüsip kete beredi. «Beri äkelşi onı jep qoyayın», dep An Qazreti alıp edi. «Bismillähi» dep auzına sala bergende bwl şariftıñ qolınan domalap tüsip ketipti. An Qaziret tañdanıp, bwl ne ğajayıp oqiğa dep biraz oylanuda boladı. Biraz uaqıt ötpey Djabrail alayhi-s-salam jetip keledi. «YA, Mwhammed, Qwday sizge sälem ayttı. Perişteler de qostap, işarat üşin bildiruge keldim. Hidjratıñızdan tört jüz jıldan keyin Seniñ äuletiñnen bir Qwl Qoja Ahmet attı wl düniege keledi, ümmetteriñe jol basşı boladı. Bwl qwrmanıñ sizderge bwyırmay, auızdarıña kirmey twrğan sebebi, sol erge bwyırğan näsip edi», – deydi. Bwğan An Qaziret, salla-l-lahu alayhi ua-sallam, qayran qalıp aytıptı: «YA,  dostım,  Jabrail, ol zamanğa deyin bwl qwrma qay jerde twrıp şirimey, sasımay, eskirmey qalay oğan näsip boladı», – deydi. Sonda Jebireyil alayhi-s-salam, ayttı: «Siz ıqılas qılıp sahabalarıñızdıñ birine bwyırıñız, bwl amanat qwrmanı auzına saqtap, Ahmet attı balağa tapsır dep jükteñiz. Kimde-kim bwl qwrmanı auzında saqtasa, onıñ ömiri wzaq boladı», – deydi. Qaziretimiz salla-l-ahu alayhi ua-sallam, olay-bwlay qarap, nazarı Salman al-Farisi radi Allah anhuğa tüsipti. Jan-jağın şarlap alıp aytıptı: «YA, Salman Farisi, auzıñdı aş, tiliñniñ astına, tisiñniñ tübine bwl qwrmanı amanat saqta. Meniñ hijratımnan tört jüz jıl ötkennen keyin tañnan twrıp jolğa tüs, kün şığısta Madina al-Bayza attı şahar bolar, onda barıp aytpay tanıp, swramay biletin jeti jasar Ahmet attı er balağa amanattı auzıñnan alıp tapsır. Inşa Alla bwl qwrma şarapatımen seniñ ömiriñ wzaq bolar», – deydi. «Qwldıq, taqsır», – dep Salman al-Farisi radi Allahu anhu qwp twrıp, qwrmanı auzına alıp, til astına saladı.

Tağat ğibadatqa berilip tört jüz jıldı sanap ötkizgennen keyin, kün şığıs jaqqa bet alıp jürip, aytılğan qalağa kelip, eşkimge jönin aytpay, qıdırıp jüredi. Ol zamanda Madina al-Bayza ülken qala edi. Bir jağı Alatauğa şektelgen, ekinşi jağı Qaratauğa aralas edi, At bwlağı degen jerler at bazarı edi. Ol şetten kirip, ol şetten şığıp, Sayram suınıñ jağasına kelip tamaşa qılıp twrsa, üstinde aq jeydesi bar jeti jasar bir bala mektepten şığıp, Kalam Allanı töbesine qoyıp, betin wstazınıñ ornına qaratıp, arqasımen jürip kele jatıp,  Salman al-Farisi radi Allahu anhunıñ jolın tosıp, bir köpir üstinde twrıp älde neni bağıp, közden jası ağıp, ğaşıq şaqpağın şağıp twratın edi. Jeti jasar bala, bas közi wstazı jaqta bolsa da, köñili közi Irannan habardar bolğan köpir üstinde twrğan Zat-i şarifke betin bwrıp qaramastan «As-salamualaykum, Arslan bap, joğıñ bolsa – keşikpey tap»- deydi. Balanıñ qılğan äreketine qayran qalıp, inşa Allah, Said-älem aytqanı osı bolğay dep, sınamaq üşin: «Balam atıñ kim?» – deydi. «Atımdı ne qılasıñ, amanatım qayda?» – deydi. «Balam atıñ Ahmet eken, işiñ tola hikmet eken, aş auzıñdı!» – degende, jeti jasar bala jalt qarap auzın aşqanda, Arslan baptıñ auzındağı qwrma wşıp barıp balanıñ auzına kiredi. Bala wrşıqtay şiratılıp, hikmet ayta bastaydı. Auzınan aq köbik bwrqırap, köpir astındağı suğa ağadı. Sol sudan işken jannıñ bäri jazılıp, közi joqtıñ közi aşıladı. Äulielik mahabbatı bitip, auzınan aqqan aq köbik su tausılıp, ornına nasıra attı zat payda boldı. Sodan ol «Nwr Ata» atandı. «Sayramda bar sansız bab» atanğannıñ mağınası osı. Otırar degen jer – Arslan Babtıñ kümbezi twrğan jer. Sır suınıñ kün şığıs jaq jağasında – mwnda otız äulieniñ şaharı bolğan. Mınaday Haraba erdi, Ämir Temir köregenniñ bay ataqtı sonday erdi ayırdı. Bwl künde şöl bolıp qalğan. Ämir Temir arığınıñ ornı bar, eski arıqtardıñ susız bolıp qalğan arnaları bar. Malik-i Balqiya deytin türkistandıq Abd al-Halimniñ ziyaratı Arslan Babtıñ kümbeziniñ oñtüstiginde. Abd al-Haliq hannıñ ziyaratı da sonda, «Otırarda otız bab» atanğan.

HHHH

Payğambarımız miğarajğa (kökke) şığıp bara jatıp, üş adamnıñ wrqın (janın) körip tañdanıp:

— Bwl säuletti wrıqtar kim boladı? — dep janındağı Jebireyilden swraptı-mıs. Jebireyil bwl sizdiñ ümbetteriñiz: 1) Imam ağızam, 2) Ğausıl ağızam (Qojay pauadın) 3) Qoja Ahmet YAsauiler depti-mis. Qoja Ahmetke tapsırğaysıñ dep, payğambarımız ölerinde Arıstan degen saqabasına bir qwrma berip ketipti (…). Arıstan bes jüz pälen jıl jasap, sol qwrmanı Äziretke  tapsırıptı (…).

HHHH

Qoja Ahmet ölerinde mağan keletin adam eñ aldımen Arıstan babtıñ basına ziyarat etsin dep ösiet qılıptı. “Arıstan babqa tüne, Türkistandağı Äziret Swltannan tile” degen söz sodan qalıptı.

YAsauidiñ keremetteri men şäkirtteri.

XXXX

Jeti   jasına   deyin    joğarı   ruhani    şenderge aqırın-aqırın    köterilgennen    keyin    Arıstanbabtıñ tärbiesiniñ arqasında şıñdalıp, damuınıñ şarıqtau şegine   jetken   kişkentay   Ahmettiñ   birte-birte   atağı, dañqı  jer  jüzine  jayıla   bastaydı.   Onsız  da  äkesi şayqı Ibırayım şeksiz keremetteri, añızdarımen atı äygili bolğan bir adam bolatın. Sondıqtan jerlesiniñ, otandasınıñ  sözderin  tolıq  qwrmettegen   bwl  twyıq, tomağa minezdi kişkentay balanıñ ata-tegi twrğısınan da, mäni jağınan da ülken orın alatının biletin. Sol kezde bolğan    ädetten   tıs    oqiğa   Ahmettiñ   dañqın   bükil  Türkistanğa jayğan  edi.   Sol däuirde  Meurennahr  men Türkistanda YAsaui degen bir bileuşi bilik qwrıp twrğan. Qısta Samarqanda twrıp,  jazda Türkistan taularında ömir süretin. Barlıq türki bileuşileri siyaqtı añ dese işken asın jerge qoyatın bwl padişah jazdı Türkistan taularında añ aulaumen ötkizetin. Birde jaz uaqıtında Qaraşıq  tauında   añ   aulamaqşı   bolğanımen,  taudıñ oyı-qırı oğan kedergi jasap,  bwl oyınan  aynıtadı. Qaraşıqta  söytip  eşqanday  añ  aulay  almaydı.   Sol  sebepten bwl taudı tegistep tastamaqşı boladı. Özi bilik jürgizgen jerlerde qanşa äulie bolsa, sonıñ bärin jinap aladı da, olardıñ dwğalarınıñ bereketimen bwl taudı alıp tastauların swraydı. Türkistan äulieleri bileuşiniñ bwl ötinişin qabıl aladı. Ihram kiip (qajılıq zamanında kiiletin kiim) üş kün boyı osı taudı joyıp jiberu üşin jalbarınıp, siınadı. Biraq bwl siınular, jalbarınular ümit etkendey bolmastan, nätijesiz qaladı. Sebebin izdestiredi. «Bwl öñirdegi bilgiş, äulielerden kelmegen bar ma?» – dep swrastıradı. Sol kezde şayqı Ibırayımnıñ wlı Qoja Ahmettiñ äli kişkentay bolğandığı üşin [keremet körsetuge] qatıspağanı jetkiziledi. Dereu Sayramğa adam jiberip, şaqırtıp aladı. Bala äpkesimen keñesedi. Äpkesi: «Äkemizdiñ ösieti bar. Seniñ ortağa şığatın uaqıtıñnıñ kelip-kelmegenin bildiretin närse-äkemniñ mazarındağı baylaulı twrğan dastarhan. Eger onı aşuğa qwdiretiñ jetse bar, bağıñdı sınap kör. Sol kezde belgili bolar»,- deydi. Bala sodan keyin mazarğa barıp, dastarhandı aşadı. Söytip ortağa şığatın uaqıtınıñ jetkenine közi jetedi. Dereu dastarhandı alıp YAsı qalasına keledi. Barlıq äulieler  sol jerde dayın bop twradı. Dastarhanındağı bir tilim nandı dualaydı. Mwnı qabıl etip Fatiha oqidı. Söytip nandı jinalğandarğa bölip beredi. Barlığına jetedi. Äulielerden jäne padişahtıñ ämirleri men äskerlerinen 99000 adam saqaday say twradı. Olar bwl keremetti körgende, Qoja Ahmet YAsauidiñ wlılıtına bas iedi. Qoja Ahmet äkesiniñ beşpentin kiip, äkesiniñ batasınıñ (dwğasınıñ) soñın kütip otıradı. Sol kezde kenetten kök jüzinen sel ağıp, jer ataulı sudıñ astında qaladı. Şayqılardıñ jaynamazdarı tolqın üstinde qalqidı. Sol sebepten bäri ayqaylap-şulap jalbarına bastaydı. Qoja Ahmet beşpentten basın şığaradı. Kenetten dauıl toqtay qaladı da, kün jarqırap şığadı. Tau jaqqa qarağan kezde Qaraşıq tauınıñ jım-jılas joq bop ketkenin köredi. Qazir ol tau ornında Qaraşıq degen qalaşıq bar. Ol jer – Qojanıñ wrpaqtarınıñ mekeni jäne Otanı. Bwl keremetti körgen bileuşi YAsaui atınıñ, esiminiñ qiyametke deyin jihanda mäñgi baqi qaluı üşin Qojadan järdem swraydı. Qoja bwl tilekti qabıl alıp: «Älemde kim bizdi jaqsı körse seniñ atıñmen birge eske alsın» deydi. Mine osığan baylanıstı sol künnen beri «Qoja Ahmet YAsaui» dep eske alınatın boldı.

HHHH

Qazireti Swltan Qoja Ahmet YAsaui bir küni toqsan toğız mıñ maşayıq atalğan müritterin jamiğ qılıp, barşasına bwyırdı:

— An qaziretimiz Mwhammed ğalayhissalam miğraj aşıp barğanda, Qwday tağalanıñ qwdiretimen toqsan toğız mıñ söz söylesken eken. Otız üş mıñ şariğat, otız üş mıñ tariqat, otız üş mıñ haqiqat – sonıñ bäri bir kitapta bolmaydı, bäri bir jerden tabılmaydı. Sizder barşañız bir jerde otırıp, bas-basıñızğa bir auız sözden söz aytıñızdar, keyingi zamanğa jädiger  bolıp  qalarlıq bolsın. Sol Qwday tağalanıñ   qwdiretimen  Mwhammed Payğambarmen söylesken sözin pendede biluşi joq. Biraq sizderdiñ sözderiñiz sol sözdiñ köleñkesi sıqıldanıp, jwrt auzında qalsın degende, qay retti qılıp söyleymiz dep, Swltan qazirettiñ özinen swrağanda, özi ayttı deydi: «Maqal» dep aytılatwğın söz bolsın. Şarua köşse bayidı, däruiş keşse bayidı. Uaqıtsız erden, baqıtsız wrğaşı artıq». Osı maqaldar Swltan qazirettiñ öz auzınan şıqqan. Toqsan toğız mıñ maşayh bir töbeniñ basına ornap, sol jayğa «Mäslihat töbe» dep at qoyadı. Sondağı ornağan jayları dariya jağası eken. Bwl Qazirettiñ bwlay aytısında bir sır bar ğoy deskennen, sonan beri dariya «Sır suı» atandı. Qaziret barşamızğa bas-basımızğa bir-bir söz ayt dep aqırdı. Jalğızıñ däneme aytpaysıñ, öziñ bilme, bilgenniñ tilin alma, degen osı eken-au, – deydi. Sonda olardıñ ayaq jağında qalğanın aytqan eken. «Senderdin qastarıña qwyısqanğa qıstırılğan boq siyaqtı bolıp jürip men ne aytamın», – degen eken. Orta buında bireu däneme aytpağan soñ: «Kel, mwnı qol-ayağın baylap, tipti eşteme aytpasa, suğa tastap jiberelik», – dep bas salğanda: «Qwdaya, täuba, köp qorqıtadı, tereñ batıradı degen osı eken-au», – depti deydi. Sol retpen ärqaysısı bir söz söylep, qazaq işinde «maqal» dep aytılıp jürgen söz toqsan toğız mıñ maşayıqtan qalğan desip keledi.

HHHH

Bir küni YAsaui şäkirtterine däris berip otır edi, kenetten köşede ötip bara jatqan bir duananı körip «Wstaz» dep aldınan şığıp, qolın berip amandastı. Sonda şäkirtteri: «Biz mwnı äulie dep jürsek, özi qaydağı bir duananı wstaz dep qolın alıp jür ğoy», – degen oyğa qaladı. Mwnı sezgen YAsaui şäkirtterine: «Bwl kisi mağan ittiñ baliğatqa tolğanın ayırudı üyretip, bilimime bilim qosıp edi. Sondıqtan men onı qwrmettep, özime wstaz sanaymın»,  – dep, şäkirtterine wstazdı qalay qwrmetteu kerektiginiñ ülgisin körsetedi.

HHHH

Ahmettiñ esimin estigende sırqatı barlar Türkistanğa qaray  ağılıptı, äulie olardıñ keselderin jazıp jibere beripti. Onıñ  dañqı şartarapqa taraladı.

Qoja Ahmet azandağı namazınıñ eki bas sündetin Türkistanda,  eki bas parızın Mekkede oqidı eken. Ol ärdayım aq atanına minip,  bwlttıñ üstimen wşıp  baratın  körinedi. Birde äulieniñ ğajayıp  qasietterine kümändanğan bir jigit oğan kelip: «Sen äulie emessiñ,  aldauşısıñ», – dep äjualaydı. Qoja Ahmet onıñ sözin sabırlı  qalpımen tıñdap şığadı da:

— Erteñ azanda mağan kel, ekeumiz Mekkege barıp namazdı sonda  oqimız, — dep jauap qatadı. Uäde boyınşa älgi jigit erteñine  Qoja Ahmetke keledi. Kenetten appaq qarday aq atan payda bolıp, äulieniñ aldına kelip şögedi. Qoja Ahmet jigitke:

— Artıma minges, jol üstinde qaşan qonğanşa köziñdi apşa, – deydi. Jol üstinde älgi jigit şıdamsızdıq tanıtıp, aynalasına  qaramaqşı bolğanda, sol küyinde jolğa qwlap tüsedi. Ol Jolbarıs  patşa ordasınıñ üstine tüsken eken. Patşa onı ağaşqa baylap örtep  jiberuge ämir qıladı. Endi öltirmekşi bolğanda, Mekkeden oralıp kele jatqan Qoha Ahmet onı ağaşımen birge köterip ketedi. Bwl keremetke tañdanğan Jolbarıs patşa Qoja Ahmetti izdep  kelip, ölgenşe qızmet etip ötipti.

HHHH

Qazan han Ahmet YAsauidiñ jwma namazın oquğa meşitke kelmegenin bayqap, Qojanıñ eñ jaqın sırlası Sopı Mwhammed Danışpan Zarnuqidan habar berip jiberedi. Ol kezde jwma namazı üşin salauat oqılıp jatqan edi. Sopı Mwhammed jan wşıra jetip barıp, qorqa-qorqa şayqınıñ aldına kirgen kezde, ol: «Ey, Sopı Mwhammed, kel mağan jabısıp al, birge jwma namazına jeteyik», – deydi. Sopı Mwhammed Qojanıñ ämirin eki etkizbeydi. Sol-aq eken, meşittiñ işinde sapqa twrğandardıñ arasında twrğanın köredi. Jwma namazı biter-bitpes bwl tañğajayıp oqiğadan äli esin jiya almağan Sopı Mwhammed şayqısın qanşa izdese de taba almaydı. Jeti ret meşittiñ esigine barıp-keledi, biraq mwnısınan tük te şıqpaydı. Söytse, meşittiñ qızmetşisi sırğa qanıq eken. Sopığa: «Ey, däruiş, bwl jer Mısır, al bwl jämi (ülken meşit) «Jämi Äzhar», – deydi,  –  «İzdep jürgen dosıñ qanşama zamannan beri jwma namazın osı jerde oqıp jür». Sopı bir apta sol jerde qalğannan keyin, şayqısın tauıp alıp, qaytadan közin aşıp-jwmğanşa qıluethanağa keledi.

Qoja körgenderiñdi barıp habarla dep sopını jwmsap jiberedi. Sopı keledi, basınan ötken-ketkenderin jeke-jeke aytıp beredi. Bwl uaqıtta muazzinder (azan oquşılar) äli salauattarın da bitirmegen bolatın. Bwdan keyin Qazan han men mañındağılar Qojanıñ wlılığına közderi jetedi.

XXXX

Özbek han zamanınıñ tört äuliesine Alladan Özbek hanğa barıp, onı islam dinine kirgiziñder degen ayan keledi. Allanıñ bwyrığımen olar Özbek han ordasınıñ sırtına kelip otırıp, özderiniñ ğibadattarın jasay beredi. Ol kezde Özbek han sarayında siqırşılar men dinsiz köripkelder mınaday siqır körsetetin edi: Olar Özbek han mäjilisine özderimen bal qwyılğan ıdıs äkeletin. Oğan tütik salsa, bal tütik arqılı tostağandarğa özi qwyılıp, tostağandar kisilerdiñ aldına özi jıljıp baratın. Han bwlardı öziniñ şayıqtarı sanap, özimen qatar otırğızıp, olarğa ülken qızımet körsetetin. Birde mwsılmandar kelgen küni de Özbek han ädettegidey mäjilis ötkizdi. Kündegidey onıñ şayıqtarı özderimen birge bal alıp keldi. Biraq bwl küni bal tostağandarğa qwyılmadı, tostağandar özderi jıljıp, kisilerdiñ aldına barmadı. Özbek han sebebin swradı. Sonda onıñ qasındağı dindarları: «Osı mañğa mwsılmandar kelgen bolu kerek», – dep jauap berdi. Han qızımetşilerge mwsılmandardı tauıp keluge bwyırdı. Qızımetşiler sırtqa şıqqanda, ordanıñ sırtında basın tömen salıp, ğibadatın jasap otırğan kiim kiisi bölek tört kisini kördi. Qızımetşiler: «Sender kimsiñder?» – dep swradı. Olar: «Bizdi hanğa alıp bar», – dedi. Olardı hanğa apardı. Han olardı körgende, Alla hannıñ jüregine bir jılılıq saldı. Han olardan: «Sender kimsiñder?» – dep swradı. Olar: «Biz – mwsılmanbız. Biz Wlı Jaratuşınıñ ämirimen sizdi islam dinine kirgizuge keldik», – dedi. Osı kezde han aynalasındağı dindarlar: «Olar – naşar adamdar! Söylesuge rwhsat bermeñiz. Biz olardı öltireyik», – dep şulap qoya berdi. Sol kezde Özbek han: «Men olardı ne üşin öltiruim kerek? Men – patşamın. Senderdiñ eşqaysısıñda meniñ jwmısım joq. Kimniñ deni dwrıs, men sonımen birge bolamın. Eger de olardıñ dini dwrıs bolmasa, nege senderdiñ baldarıñ qwyılmay qaldı? Bäsekelesiñder! Kim jeñedi, men soğan bas iemin», – dedi. Eki top han aldında söz jarıstırıp, köp daulastı. Biriniñ sözine biri toqtamadı. Soñında eki tandır qazıp, olarğa on arbadan sekseuil salıp, bir tandırğa sikırşılardıñ birin, ekinşi tandırğa äulielerdiñ birin salıp otqa jağuğa şeşim qabıldadı. Kimniñ dini dwrıs bolsa, sol janbaydı. Ertesine eki tandır qazıp, oğan sekseuil salıp, örtep, tandırdı barınşa qızdırdı. Osı kezde äulieler bir-birine: «Siz tüsiñiz, siz tüsiñiz», – dep jol berip, soñında Baba Tuklas degen kisi tüsetin boldı. Ol kisi: «Mağan sauıt äkelip beriñder», – dep, sauıt aldırdı. Sauıttıñ közderinen tükteri şığıp twrdı. Sol küyi ol qızğan tandır işine kirdi. Tandırdıñ üstine qoydıñ bwzılmağan etin qoydı. Siqırşılardıñ biri tandırğa kirgen boyda janıp ketti. Onı körgen Özbek han olardıñ dininen bas tarttı. Al äulie kirgen tandırdan zikir aytqan Baba Tuklastıñ üni şığıp twrdı. Tandır üstine qoyğan qoydıñ eti pisken kezde, olar tandırdıñ betin aştı. Baba Tuklas betindegi terin sürtip, «Nege erte aştıñdar, zikir äli bitken joq edi», – dep keyip, tandırdan şıqtı. Üstindegi sauıt qıp-qızıl bolıp balqıp twrdı jäne ol kisiniñ üstindegi bir tal tügi küymegen edi. Mwnı körgen Özbek han men özge halıq islam dinine moyınswndı.

XXXX

Begim ananıñ atası Qarabura äziniñ şın atı – Tama. Kişi jüzdiñ jetiru taypasınan şıqqan äulie adam. Beyiti Sozaq audanınıñ ortalığı Şolaqqorğanda.

Qarabura dep atau sebebi: Qoja Ahmet öler aldında otbasına, tuıstarına: «Men pälen uaqıtta dünie salamın. Meni oñ jaqqa qoyğannan keyin denem suımay twrğanda, bir qara bura mingen kisi kelip, meni mäñgi jatatın ornıma aq juıp, arulap qoyadı. Meni alıp bara jatqanda «Qayda alıp barasız?» – dep onıñ qolın qaqpañdar», – dep eskertipti.

Aytqanday-aq Qoja Ahmet közin jwmısımen, qara bura minip kelgen bir kisi onıñ mürdesin alıp ketedi. Sodan bastap ol kisini Qarabura äzi dep atağan.

HHHH

Jankenttiñ bileuşisi Sanjar swltannıñ jarı Begim ana Qaraburanıñ qızı eken. Künderdiñ küninde Sanjar «közime şöp saldıñ» degen jeleumen Begim swludı ülken jazağa tartadı. Bwğan qattı aşulanğan Qarabura kelip: «Meniñ qızım jazıqsız. Oğan dälel: onıñ kesilgen bwrımı men qolı  ornına bitui tiis», – deydi. Aqırı hanğa äbden narazı bolğan Qarabura dwğa oqıp, «eliñdi jılan jaylasın», – dep qarğaydı. Artınşa-aq dwğası qabıl bolıp, qalanı ulı jılan basıp ketedi. Qalağa kirmekşi bolğandardıñ bäri tügeldey qırılğan. Qala twrğındarın da, bileuşisi Sanjardı da jılan şağıp öltiredi. Bwhara qalasınıñ ämirşisi Jankent şaharınıñ baylığına ie bolğısı kelip, äskerin jibergenimen, odan da eşteñe şıqpaydı, bäri tegis ulı jılandarğa jem boladı.

Basqa añız-äñimelerde Qaraburanıñ şın esimi – Bwrhannazar. Jauğa qarsı şapqanda ol tek öziniñ qaraburasına mingen körinedi. Sodan Qarabura atansa kerek. Qarabura atanıñ kesenesi – Qarataudıñ teriskey jağındağı ejelgi Sozaq şaharınıñ ornında.

HHHH

Qoja Ahmet YAsaui jolınıñ kün sanap küşeyip bara jatqanın islam äleminiñ basqa aymaqtarındağı dindarlar habardar boladı. Olar YAsaui jolınıñ dwrıstığına kümän keltirip, qalay da onıñ jolına tosqauıl qoyudı oylastıra bastayda. Solardıñ biri – Qorasan elinen şıqqan ataqtı ğwlama Baba Maşın edi. Ol öziniñ mıqtı degen 400 şäkirtimen YAsı qalasına Qoja Ahmetti izdep keledi. YAsığa kelgen soñ, Qoja Ahmetke jolığıp: «Eldi büldirip, joldan şığarıp jürgen jasıl şapandı senbisiñ?» – dep dürse qoya beredi. YAsaui ata şäkirtterine: «Bwl söylegen kezinde esinen adasadı, ne aytıp jatqanın özi wqpaydı. Sondıktan bwnı wstap, wstınğa baylañdar!» – dep bwyıradı. Şäkirtteri wstap, baylağan soñ, onıñ denesin jalañaştap düre soğuğa bwyıradı. Alğaşqı qırıq düre soqqanda Baba Maşın bılq etpey, Alla atın auzına bir ret te almaydı. Onı biraz uaqıt demaldırıp, tağı da qırıq düre soğadı. Osı kezde ğana baba Maşınnıñ qwlınday şıñğırıp, «Alla»,- degen jan dausı şığadı. YAsaui ata düre soğudı toqtatuğa bwyıradı. Mwnı körip twrğan Hasan han YAsaui atadan:

— Birinşi ret düre soqqanda, ol bir ret te Allanıñ atın esine almadı. 40 düreni ekişi ret soqqanda «Alla» dep şıñğırğan jan dauısı şıqtı.
Bwnıñ sebebi nede? – dep swradı.

YAsaui:

— Onıñ arqasına jın-periler jabısıp alıp, alğaşqı 40 düreni
ötkizbedi. Sol sebepti alğaşında oğan düre batpay, Alla atın jad etpedi.
Soñğı 40 düre Baba Maşınnıñ arqasına tiip edi. Sondıqtan onıñ jan
dauısı şıqtı, – dedi.

Odan keyin YAsaui ata esin jiğan Baba Maşınğa qarap:

— Öziñniñ qaydan ekeniñdi bildiñ be? – dep swradı. Ol köz jası köl
bolıp, ädepsizdigi üşin YAsauiden keşirim swrap, täubesine keldi. Atanıñ
şäkirti boldı. Üş ret qıluetke tüsip, YAsauidiñ süyikti şäkirtteriniñ birine aynaladı.

XXXX

Hakim Atanıñ anıq esimi – Süleymen. Balalıq şağında mektepke bara jatqanda basqa balalar siyaqtı Qwrandı moynına aspay, qolımen astınan wstap, qwrmetpen alıp jüretin. Mektepten şıqqanda da betin mektepke qaray, artın üyge qaray berip qaytatın. Bir küni Qoja Ahmet YAsaui meşit tabaldırığında otırğan kezde onı köredi, älgi äreketi bwğan wnap qaladı. Qoja söytip balanıñ äkesi men anasınıñ rizaşılığın alıp, Süleymendi Qwran oqıtu üşin janına aladı. On bes jasına kelgennen keyin Qojağa şäkirt boladı. Bir küni Qızır äleykumsäläm Qojağa qonaqqa keledi. Qoja tamaq pisiru üşin şamalı otın äkeluge balalardı jwmsap jiberedi. Otın äkele jatqanda qattı jañbır jauadı. Äkelingen otınnıñ bäri su-su bolıp qaladı. Tek Süleymen kiimin şeşip, otındı orağandıqtan, ol äkelgen otın ğan qwrğaq boladı. Sonıñ arqasında basqa otındar da janadı. Qızır äleykumsäläm otınnıñ nege qwrğaq bolğanın Süleymennen swraydı. Ol sebebin aytıp beredi. Qızırğa bwl jauap wnaydı, balağa: «Bwdan bılay atıñ Hakim bolsın», – deydi. Sodan keyin auzına tükiredi. Süleymenniñ işi nwrğa toladı. Qızır: «Qane, twrma, ruhani när şığar», – deydi. Hakim Ata sol mezetten bastap birneşe hikmetter, öleñder ayta bastaydı.HHH

Qwrban ayında bir küni Qoja Ahmet YAsauidiñ tekkesinde (medresesinde) 99000 şayqı jinaladı. Qoja imam bolıp, namaz qıla bastaydı. Oñ jağında Hakim ata, sol jağında Mwhammed Danışpan twradı. Namaz kezinde Qojanıñ dausı şığıp ketedi. Jamiğat «Imamnıñ äbdesti (däreti) bwzıldı» dep oylaydı. Biraq Qoja tırp etpeydi. Namazın jalğastıra beredi. Aqırında sälem bergennnen keyin Qoja: «Men mwnı sizdiñ tariqattağı märtebeñizdi añğaru üşin ädeyi jasadım. Äytpese ol dauıs menen emes, belime taqqan ağaş bölşeginen şıqtı. Tüsinikti boldı, meniñ bir ğana şäkirtim, bir jartı şäkirtim ğana bar eken, qalğandarı nadan eken», – deydi de, Hakim atağa: «Erteñ tañsäride sağan bir tüye keledi, oğan minesiñ, qay jerde twrsa, sol jerde tüsesiñ», – dep bwyrıq beredi. Tüye Türkistannan şığısqa qaray jüredi. Qorasan qalasınıñ batıs jağında, Beyneu arqası degen jerge kelip twradı. Qanşa qinasa da, şökkeninen twrmay qoyadı, baqırıp-şaqıradı. Osığan baylanıstı ol jerdi «Baqırğan» dep ketedi. Tüye twrmağan soñ Hakim ata jerge tüsedi. Ol jerde Boğra hannıñ jılqılarınıñ jayılğan örisi eken. Jılqışılar onı bwl jerden quıp jibermekşi boladı. «Men – däruişpin, eşqayda ketpeymin», – deydi. Jılqışılar qoldarındağı qwrıqtarımen oğan şabuıl jasauğa kirisedi. Sol kezde Hakim ata sol jerdegi ağaştarğa: «Mınalardı wstañdar!» – dep ämir beredi. Ağaştar üşeuin qattılap wstap aladı, al qalğan ekeui qaşıp qwtılıp ketedi de, bolğan jaydı Boğra hanğa aytıp beredi. Han bwl oqiğağa riza boladı. «Üş künnen beri mwrnıma äulieniñ iisi kelip edi. Demek elimizge bir äulie kelgen eken ğoy», – dep, istiñ män-jayın anıqtau üşin Abdulla Sadır degen bireudi jwmsap jiberedi. Abdulla Sadır kelgen däruişten kim ekenin, ne qalaytının swraydı. [Ol öziniñ] YAsaui şäkirtteriniñ biri – Hakim Süleymen ekenin aytadı. Jılqışılardıñ ağaşqa baylaulı qalğandarına közi jetip, ağaştardan: «Osılay istegenniñ jazası osı», – degen dauıs estidi. Bwl däruiştiñ wlılığına sengen Abdulla Sadır qaytıp barıp, hanğa habar beredi. Boğra han bwl däruiştiñ rizaşılığın alıp, özine jaqın tartu üşin, oğan Änuar degen qızın wzatadı. Odan basqa köp tüye, qoy, at beredi. Hakim ata bwlardı qabıl aladı. Baqırğan degen ol jerdi özine meken etedi. Boğra han men barlıq uäzirleri oğan şäkirt bolıp, moyınswnadı. Hakim atanıñ atağı dünieniñ tört bwrışına taraydı.

HHHH

Bir derekterde ol Amudariyağa tüsip, su astı patşası bolıp ketti deydi. Ekinşi bir derekterde Süleymen Baqırğani Horezm oyında özi qalıp, wlın Horezm siyaqtı ejelgi kieli orındarğa asa bay, onıñ üstine, batısqa bettegen oğız-qıpşaqtardıñ soqpay öte almaytın jäne kök teñizge barıp bir-aq tireletin wlanğayır irkilis keñistigi Mañğıstauğa jwmsaptı desedi. Öytkeni ekinşi bir añızda, Türkistandandağı Qwqay tauınıñ bir şoqısına şığıp otırğan Dänispanğa bir däruiş kep, swltan Hwbbidiñ keremetterine täu etu üşin Mañğıstauğa barğısı keletinin aytadı. Dänispan däruişke ereyin dep ornınan twrıp bara jatqanda, taudıñ şoqısı: «Men de köreyin be dep edim», – dep ıñırsidı. «Olay bolsa, men sağan minip barayın», –  dep Dänispan şoqığa kep otıradı. Tau batısqa qaray jürip beredi. Mañğıstauğa jetkesin: «Kieli jerge kölikten tüsip, jayau barğan dwrıs», – dep ornınan twrıp ketedi. Tau jetken jerine twrıp qaladı. Dänispan – Mañğıstau tübegindegi Tauşıq kentiniñ şığıs jaq irgesindegi oqşau tau. Bwğan qarağanda Hubbi qoja su tübine emes, Mañğıstau asıp ketkenge wqsaydı.

(…) Tağı bir añızda Qoja Ahmet meşit terezesinen asasın laqtırıp jiberip: «Kim tauıp äkelse, soğan batamdı berem», – degende Şopan ata esikke jete berip, qaytıp oralıp: «Qaziret, asa Atıraudıñ jağasındağı Mañğıstauğa barıp tüsti. Alıs jolğa attanatın boldım, batañızdı beriñiz», – degen eken deydi.

(…) Onıñ [Äziret Swltannıñ] müritteri alıs Türkistannan da, irgedegi Horezmnen de at qwrğatpay Mañqıstauğa ağılğan. Horezmdegi qaşıp bara jatqan kiikterdi «şörelep» şaqırıp alıp, tizip qoyıp süt sauğan Ambar [Änuar] ana äulieniñ müritteri bolıp tabılatın kiik sauğan qojalar men qoñır üyli qojalar da, küni keşegi Pir Beket ata da – osı Qoja Ahmet YAsaui dästürin jalğastıruşı qojalar bolıp tabıladı.

XXXX

Ata-anasınıñ Zeñgi babağa azan şaqırıp qoyğan atı – Ayqoja eken. Tumısınan qap-qara kisi bolğan soñ halıq onı Zeñgi ata dep atap ketipti. Onıñ tört atasın bilmegen jan täkbirge kümändar boladı. YAğni ol adam täkbir aytudı dwrıs bilmeydi dep esepteledi. Zeñginiñ äkesi – Tasqoja, atası – Mälekqoja, babası – Manswrqoja (Manswr ata), arğı babası – Arıstan bap.

Zeñgi ata baqtaşı bolıp eldiñ padasın jiıp baqqan körinedi. Onıñ öz menşiginde de qara malı köp bolıptı. Baba siırdıñ twqımın molaytıp, top-tobımen jayıp, köbeytken eken. Sol kezde bir qıñırlau kisi:

— Siırdı ılği Zeñgi jaya bere me? Biz de bağayıq Elden biz de näpaqa alıp paydalanayıq. Nege özgege bermeysiñder? – dep, el basşısına şağım jasaptı. Ämiraldar alqasınıñ keñesinde Zeñgi baba älgi qıñırğa:

— Maqwl, sen baq, – dep padanı beripti. Ol adam siırdı jayğannan keyin bir apta ötpey-aq oqalaq payda bolıptı. Sodan qara malğa oqalaq tiip, bıt-şıt bop qaşıp, padağa qıñır kisi ie bola almay qalıptı.

— Qoy, bolmas, mwnıñ kiesi bar eken. Bağa almaymın, – dep, Zeñginiñ özine qaytarıp bergen körinedi.

Arıstan baptıñ törtinşi wrpağı Zeñgi ejelgi Şaş, qazirgi Taşkent qalasına tayau zerde orın teuip, sol aranı jay etipti. Ol tañerteñgi uaqıtta şığıp, padanı aydap, aldın qayırmay, erkinşe jiberip; “Oş, Oş!” – dep sonau qırğızdıñ jerinen bir-aq qayırıp äkeledi eken. Oş qalasınıñ atauı sodan payda bolsa kerek.

Maldıñ är tüliginiñ öz täñirisi, saqtauşısı bar dep tüsingen halıq wğımında Zeñgi baba siırdıñ piri retinde saqtalıp qalğan.

XXXX

Zeñgi baba siır işindegi bwzaudıñ tür-tüsin naqtap aytatın, jañılmay tabatın köripkel, äulie bolıptı. Onıñ ömirlik qosağı Änuar ananıñ da iştegi bwzaudıñ qañday ekenin ajırata alatın sınşılıq qasieti bar eken. Birde zayıbı erinen:

— Men sizdiñ äulielik isiñizge ortaqpın ba? Sauapqa serikpin be? — dep swraptı. Zeñgi oğan qarap;

— Sen sauapqa serik bola almaysıñ. Özim taquamın, sonday taza isimmen äulelikke iemin. Bwl qasiet özimnen, oğan sen ortaq emessiñ, – depti.

Änuar ana eri Zeñgini erekşe ıqılasımen kütip, as-auqatın taza dayındap, qızmet etedi eken. Ol as dayındağanda, ıdıstardı toğız märte juıp, şayqap, şayatın körinedi.

Birde Änuar tüs mezgilinde as dayındap jatıp, auqattıñ işinde äldene qarañ ete qalğanın közi şalıp, bayqap qaladı. «Bir noqatta qara daq bar eken ğoy-au»-dep, qanşa auıstırıp, izdese de taba almaptı. «Osı arada jür me eken» dep şamalap, astıñ bir-eki şömişin alıp, tögip tastaydı. Pada bağıp, aşığıp, ıstıq künniñ astıñda qap-qara bop özin kütken eriniñ jay-küyin oylap, auqattı asığa Zeñgige alıp baradı. Baba onı lezde işip qoyadı.

Arada biraz uaqıt ötedi. «Älgi qarañ etken närse as işinen alındı ma, joq pa?» –  degen kümän Änuar ananıñ köñilinen ketpeydi. Ol sonı bayqau nietimen iirile jatqan siırdıñ şetki bireuin qolımen nwsqay körsetip,

— Anau siır qanday bwzau tuadı? – dep swraydı. Sol kezde baba:

— Tüsi qızıl, mandayı qasqa bwzau, – dep jauap beredi. Sonda jwbayı söl ezu tartıp, jımiıp:

— Qwyrığınıñ wşı aq, qızıl bwzau, – depti.

Uaqıtı jetip, siır boşalap, qwyrığınıñ wşı aq, tüsi qızıl bwzau tuadı.

Änuardıñ aytqanı tura şıqqan soñ Zeñgi odan:

— Men qalay jañıldım? – dep swraptı.

— Sizdiñ jañılğanıñız, sol küni auqattıñ işinde bir noqatta kişkentay qara daq ketip, qanşa izdesem de, taba almağan edim. Sol köziñizge perde bop twtılıp, iştegi bwzaudıñ qwyrığı qayrılıp, ayağınıñ arasınan ötip, mandayına tiip, jatqanın bayqay almadıñız; – deydi jwbayı. Sol uaqıtta Zeñgi;

— Meniñ äulielik qasietim seniñ jasağan qılausız taza qızmetiñmen baylanıstı boldı. Eger sen tazalığıñnan säl ğana mült ketseñ, men ol qasietimnen ayrılıp, jarım-jartılap, tolıq küyde bola almaydı ekenmin, – dep moyındağan eken.

XXXX

Zeñgi Ata Taşkent taularında siır bağatın qalıñ erindi qap-qara (…) baqtaşı bolatın. Özi men otbasın aylıq retinde taşkenttikterden alatın bes-on teñge aqşamen asıraytın. Ömiri ünemi dalada ötkendikten, namazın da dalada, jazıqtıqta oqıp, namazdan keyin dauıstap zikir salatın. Sol kezde, añızğa qarağanda, barlıq siırlar jayıluın tastap, onıñ aynalasına şeñber jasap tıñdaytın bolğan eken. Zeñgi Ata bir küni tauda bwtalardıñ arasınan tikendi bwtaqtardan köp qılıp jinap, üyine aparu üşin jippen baylap jatadı. Sol kezde aldınan tört bozbala payda boladı, sälem beredi. Olardıñ sälemin alıp, qaydan kelip, qayda bara jatqanın swraydı. Söytse olar Bwqarda medresede oqıp, bilim alıp jatqan jerinen bir tariqatta attarın qaldırğısı kelip , qazir özderine jol körsetuşi, wstaz, şayqı izdep jürgenderin aytadı. Zeñgi Ata: «Biraz kidire twrıñdar, dünieniñ tört bwrışın iiskeyin. Qay jerden kämil jol körsetuşi, şayqı iisin alsam, senderge aytayın», – deydi. Jastar quana-quana kütedi. Ata jüzin tört jaqqa qaratıp iiskegennen keyin: «Senderdi kämil şäkirt qıp jetildiruge küşi jetetin menen basqa eşkim joq eken»,- deydi.

Bwqardan şayqı izdeuge şıqqan bwl tört jas, keyin onıñ tört ülken halifası bolğan Wzın Hasan ata, Seyit ata, Sadr ata, Bädir ata bolatın. Zeñgi Atanıñ bwl sözderinen keyin äueli Wzın Hasan men Sadr baçi oğan şın peyilderin bergen edi, sondıqtan kämil märtebesine aldımen solar jetedi. Seyit Ahmet azdı-köpti bilim alıp, asıl tekti bola twra, bwl siır bağatın qap-qara baqtaşınıñ oğan wstaz boluın aqılğa sıymaytınday köredi. Onıñ bwl kökirektigi jolın baylap, din üşin küreste onşa payda körmegen edi. Soñında Änuar anağa jalbarınıp, wstazdıñ özine rahım jasauın ötinedi. Ana oğan: «Zeñgi atanıñ jolın küzet, bük tüsip jatıp al. Ol tañsäride däret aluğa şıqqanda seni sol küyde körip, janı aşitın bolsın», – deydi. Şındığında bwl keñpeyildi äyel Seyit Ahmetti nege qamqorlığına almağanın jwbayınan swrap, onıñ bwğan layıq ekendigin aytadı. Zeñgi ata külimsirep, alğaş körgen kezde Seyit Ahmettiñ jüreginde, köñilinde qalay örkökirektik, täkäpparlıq oyanğanın aytıp beredi. Biraq Änuar ana körsetken meyirim şapağatqa süyene otırıp, onıñ bwl alğaşqı qatesin keşirgenin de qosıp qoyadı. Ertesi küni tañerteñ Zeñgi ata sırtqa şıqqan kezde, jolında qarayğan bir närseniñ jatqanın köredi. Ne ekenin tüsinu üşin ayağımen türken kezde Seyit Ahmet şayqınıñ ayağın qwşaqtap, keşirim swraydı.  Zeñgi Ata sol kezde Ahmetke iltipat körsetkeni sonşalıq, bükil maqsatı sol kezde-aq tüsinikti boladı.

XXXX

Türkistan Şaharında ğwlama Qoja Ahmetten däris alğan köp şäkirtiniñ biri – Şopan ata edi. Birde wstazı şäkirtterin sınau nietimen medrese janına jinaptı. Qolındağı asasın basınan birneşe qaytara aynaldıradı da, laqtırıp jiberedi. Ol sonan soñ: «Al, şäkirtterim, asanı qaysısıñ birinşi tauıp äkelesiñder», – degende, şäkirtter asa tayaqtıñ wşqan jağın betke wstap jarısa jügirip ketedi. Şopan ğana ornınan qozğalmay twrıp qaladı. Qoja Ahmettiñ: «Sen nege asanı izdemeysiñ?» – degen saualına: «Marhabbattı wstaz, sizdiñ asanı tabu üşin meniñ wzaq saparğa attanuım kerek», – dep jauap qaytaradı. Şäkirtiniñ bilimdarlığına riza bolğan Qoja Ahmet saparına aq jol tilep, batasın berip qoş aytısadı.

Şopan ata Qoja Ahmettiñ Türkistanda laqtırğan asasın Mañqıstau tübeginen tabadı. Ol asa qadalğan jerdi üñgip, jer astı meşitin saladı. Qwdıq qazadı, ötken-ketken jesin dep twt ağaşın egedi. El balaların oqıtıp, özi de ğwlama wstaz atanadı. Onıñ jer astı meşiti jartılay qwlağan küyinde äli künge deyin saqtalğan, el-jwrtı onıñ basına täu etip, tüneytin qasietti orın.

HHHH

Äziret Swltan haqındağı añızğa aynalğan äñgimeler Merv şaharına da jetedi. Maruazi degen mwğalim şahardıñ müfti, moldaların jinap, Ahmet YAsauige barıp, türli saualdar qoyıp, onı «jeñip» qaytudı wyğaradı. Ol üşin mınaday swraq dayındap jattap aladı. Maruazi bastağan 400 muşauar jäne 40 müfti Türkistanğa bet aladı.

Äziret Swltan eki şäkirtine olardıñ saparları jayın habarlaydı.

—  Şırağım, – deydi senimdi şäkirti Mwhammedke, – Mıñ swraqtı olardıñ esinen şığarıp, jadınan öşirip jibergeysiz. Olar Täñiriniñ qoldauın bir körip tañdansın.

– Maqwl, taqsırım! – dep şäkirt şeginip şığıp ketedi. Ekinşi senimdi şäkirti Süleymenge de sonday tapsırma beredi.

Erteñine besin uaqıtında kütken meymandar keledi.

– Alla tağalanıñ tura jolınan azğıratın senbisiñ? – dedi  mwğalim dausın köterip. Mervten kelgen meymandar bwl jerdegi wstaz-şäkirtterdiñ üsti-bastarına mısqılday qarap:

— Müritteriñ sonday jalañ ayaq pa? — deydi.

Qoja Ahmet olarğa qarsı söz aytpaydı. – Qoş kelipsizder Meymanımız bolıñızdar. Asıqpay söylesemiz. Täñir näsip etse tanısıp ta alamız, – deydi.

Haziret janındağılarğa qarap bılay deydi.

— Meymandar eki-üş kün demalsın.

Üşinşi kün ülken alañğa twğır qoyıldı. Köpşilik jinaldı. Meymandar oyğa alğandarın orıñdau üşin saual beretin boldı. Qaziret pen müritteri erekşe qwrmetpen jauap beruge kelisip aldı. Äuelgi söz kezegi mwğalim Maruazige tidi. Ol minbege köterildi. Jwrttıñ nazarı Maruazide. Ol mañğazdana ne aytqısı kelse de esinen şığıp kete berdi, onıñ üni şıqpay, tili kürmeldi. Äbden jattağan saualdarınıñ  qaysısın aytqısı kelse de, tili şıqpadı.  Köpşilik te ünsiz. Tap qazir minbede bir ğajayıp körgendey, Maruazi bir-eki jötelgen boldı, bäribir basına eşteñe kelmedi.

Ol janındağı teriden bir däpter şığardı. Saualdar  men jwmbaqtardıñ bäri osında jazılğan edi. Sodan oqıp bermekşi boldı. Däpterdiñ betin aşqanda, «Astafıralla» dedi. Közben körgen betterinde birde-bir ärip qalmağan. Ol minbeden jığıla jazdadı «O, bwl ne degen keremet, ne degen qwdiret!»

Mwğalim Äziret Swltan[nıñ] ayağına jığıldı. Jüzin topıraqqa sürtti.

— Taqsırım, pirim, meniñ künämdı keşir! – dedi közinen  jas tamşılay. Biz oqığanmen, jetilip oqımağan ekenbiz. Allağa şükir, keş bolsa da adasqanımızdı bildik.

Qoja Ahmet özinen keşirim swrağan mwğalimdi eki qoldap ornınan twrğızdı.

Mervten kelgenderdiñ barlığı jäne bes jıl Qaziret sarayında  mürit bolıp, tälim aldı.

HHHH

El işindegi äñgime boyınşa, kezinde Qoja Ahmet YAsauidiñ özi oraza, qwrban ayt namazdarın osında kelip ötkizip jüripti. Äziret Swltan YAsıdan şığıp, Sauran arqılı Aqqwm beketiniñ twsındağı Sırdariyadan tas ötkel arqılı ötip, Kökjidedegi Şämşi Qılauız auılına bir qonıp, Qorasan atağa ziyaratqa barğanda Babağa jalbarınıp:

Babam Qorasan, keldim arasan,

Ziyarat eteyin dep, isimdi swrasañ.

Müşkil isimdi qılğaysıñ asan,

Rahmet ete gör, babam Qorasan.

Atıñ-dür mäşhür Arşı samada,

Tauap eteyin dep keldim piyada,

Ümit etip men hauf-rijada,

Rahmet ete gör, babam Qorasan.

Arşınıñ üstinde Swhbat qwrarsıñ,

Äzireti Qızır ila wlpat qılarsıñ.

Rahmet ete gör, babam Qorasan.

Seksen şayhını janıñda kördim,

Toqsan şayhını artıñda kördim.

Qağba[nı] mahallañnıñ aldında kördim,

Rahmet ete gör, babam Qorasan.

Swltan Hwsayınnıñ wlı bolarmın,

Astanasınıñ qwlı bolarmın.

Şaşım-saqalımnıñ şıpta qılarmın,

Rahmet ete gör, babam Qorasan.

Äliniñ äuleti Şeri Qwdasıñ,

Kelegen bälege däpi qılarsıñ,

Taña Qoja Ahmetke jarı berarsıñ,

Rahmet ete gör, babam Horasan, —

dep  jalbarınıp däremet swraydı eken. Sodan beri Qorasan babanıñ basınan san ğasırlar boyı qanşama wrpaqtar kelip tünep, siınıp, biri auruınan ayıqsa, biri bala swrap aladı eken.

HHHH

Qoja Ahmet YAsaui Sır boyın aralauğa kelgende Jaqıp atamızğa:

-Ua, Jaqıp, mına dariyadan qalay ötemiz? – degende

-Sizge dariyadan ötu qiın bolıp pa? Jüre beriñiz dep dua etken eken. Äziret Swltan dariyanı keşip öte bergen. Mine osı saparda Sır boyındağı barlıq Qorasan ata, Qasım ata t.b. äulielerdi aralap, qaytadan bayağı sudan ötetin jerge keledi. Sol jerde besin namazın oqidı. Namaz oqıp jatqan jaynamazdıñ bas jağınan kişkene qaraqwrt şığadı. Bwlar namaz oqıp bitkenşe kürt ülkeyip, adam jwtatın därejege jetedi. Sonda Äziret Swltan namaz oqıp bolıp, Jaqıp atağa bwrıla qarap:

-Ua, Jaqıp, sen dem sal! – deydi. Jaqıp ata dem salğanda älgi qwrt äbden kişireyip, bwrınğı qalpına kelipti.

Jaqıp ata:

-Ne eteyin, qwrtıp jibereyin be? – degende

-Qoy, sol qalpında qalsın, – dep, Äziret Swltan şäkirtine riza bolıp, Tassuattan ötip, arğı betke şıkqan soñ:

-Ua, Jaqıp, qolındı jay, seniñ endi bwdan bılay laqap atıñ «Qwrt iesi – Qılauız»  bolsın, – dep batasın bergen eken. Sodan bastap, qaraqwrt, jılan şaqqan adamdardı emdeytin bolğan eken» – deydi.

Qoja Ahmet YAsaui jäne Ämir Temir.

HHHH

Tarağay bi tüsinde közge türtkisiz belgisiz qap-qarañğı tünde bir jartastıñ töbesine şığıp twradı. Sol kezde oğan qaz moyın, qamıs qwlaq aqboz atqa mingen aq säldeli, aq şapandı, aq saqaldı bir qariya kelip; «Tarağay balam, men Qoja Ahmet YAsaui degen atañ bolamın. Ädeyi öziñmen jolıkqalı keldim, mına qılıştı qasıña alşı», – dep, Tarağay bidiñ qolına almastan soğılğan qılıştı  wstatadı.

– Al endi qılıştı ondı-soldı silte, – deydi qariya. Tarağay qılıştı oñ qolına alıp, ondı-soldı siltey bastağanı sol-aq eken qılıştıñ jüzinen şıqqan ot jalınğa aynalıp, bükil töñirekti jap-jarıq etip jiberidi. Tarağay bi oyanıp ketip, tüsin bir ğwlamağa jorıtadı.

HHHH

[Ämir Temir jayında äñgime köp]. Sonıñ birinde «Ğayıp Eren qırıq şiltender jinalıp  mäslihat qwrğanı, oğan Qoja Ahmet YAsaui, Bahauaddin, Janabığauıs qatınasqanı aytıladı. YAsaui: «Men (…) Temirdi wsınamın, endigi han Temir bolsın», – deydi. Söytip aydalada siır bağıp jürgen Temir wşıp twrsa, janağınıñ bäri tüsi eken. Biraq tüs bolsa da quanğanı sonşalıq, siırın tastap bet aldına jüre beredi. Äyteuir bir kezderde Samarqand şähärine kire bergeninde, halıq aldınan qarsı alıp, han köteredi. Sonda ol: «Meniñ osınday boluıma sebepker – Qoja Ahmet YAsaui degen äulie. Sondıqtan onıñ qabiri qay jerde bolsa da tauıp, üstine älemde teñdesi joq ğimarat saldıramın», – dep ant işipti (…).

HHHH

(…) Birde Ämir Temir Türkistan öñirinen ötip bara jatıp, bir kün qonadı. Sonda ol wyqıda jatqanda tüsine Qoja Ahmet kirip: «Twr balam, Bwqara tarapına attan, ol jerde seni jeñis kütip twr», – dep ayan beredi. Tüsinen quanışı qoynına sıymay oyanğan Aqsaq Temir keyinnen jeñiske jetedi. Özin Qoja Ahmet YAsaui siyaqtı ülken äulie qoldap jürgenin sezgen ämir Türkistanda äulie babağa arnap kesene twrğızadı. Keseneni saldıru üşin älemniñ eñ şeber degen wstaların aldıradı. Bügingi keseneniñ äli künge tarihi qalpın saqtauı wstalardıñ asqan şeberliginen bolsa kerek. Iä, osılayşa Qoja Ahmet YAsaui kesenesi salınıptı.

HHHH

Ämir Temir öziniñ şatırı aldına ağaş qadap, oğan qoñırau baylap qoyadı eken. Kimde-kim söylesuge kelse özi onımen auızba-auız söylesetin bolğan. Söytip olar eş kedergisiz ämirdiñ özimen söylesuge mümkinşilik jasalatın bolğan.

Bir küni tañerteñ erte esik aldındağı qoñırau şıldırlaydı. Uäziri Ämirge kelip, kelip twrğan adam emes aq jılan eken deydi. Temir sauıtın kiip tısqa şıqsa, şın mäninde qoñıraudıñ arqanına oralıp twrğan aq jılandı köredi. Jılan Temirdi körip arqannan sıtılıp tüsedi de täjim qıladı, söytip soñımnan er degendey işara bildiredi. Jılan jıljıp otırıp tauğa kelip ülken üñgirge kiredi. Onda tola aq jılandar bar eken, olar Ämirge ekige ayırılıp jol aşadı. Tükpirde ülken sandıq twr,sonı aş degendey belgi beredi Temir sandıqtı nayzasınıñ wşımen aşıp qalsa, işinen däu qara jılan şığadı. Temir onı qılışımen şauıp öltiredi. Bwl jağdaydan Temir jılandardıñ da käpir, mwsılmanı bolatındığın tüsinipti. Aq jılandar mwsılman eken da, qara jılandar käpir eken, sol qara jılan aq jılannıñ wrğaşısın tartıp alıp, sandıq tübinen şığarmay jatır eken. Temirdi ertip kelgen aq jılan oğan sandıq tübinde jatqan aynanı al degen işara jasaptı. Bwl ayna Süleymen payğambardıñ   siqırlı aynası  körinedi. Sol aynanı alğalı Ämir Temir köregen bolğandığı osıdan qalğan deydi.

Ämir Temir jaña jorıqqa dayındalıp jatqanda, bwl jolı Qıtay jerin jaulap almaqşı bolıp, qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısı, Temir stanciyası jerinde toqtağanda, kün suıq bolıp, oğan suıq tiip auırğan körinedi. Öziniñ qaytıp oñalmasın, ajal jetkenin sezip, Ämir Temir janına azdağan senimdi sarbazdarın jinap, ösietin aytqan eken. Eki ülken terek ağaşın kesip alıp, onı köldeneñinen qiıp tor jasañdar da, ortasına meni qoyıp aldıñğı jağınan eki, soñınan eki at jegip Samarqantqa jetkiziñder degen eken. Söytip, qalanıñ oñtüstik qaqpasındağı ülken meşitke barıp, pesin namazın oqıp otırğanda, aqpan ayında kenetten qaytıs boladı. Sol zamannıñ özinde omartaşılar bolğan körinedi, mäyitti balğa orap, Samarqandtqa jetkizip, qazirgi Gür-Ämir kesenesi twrğan jerge jerlengen eken.

 

(Materialdar “Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar” kitabınan alındı.  Qwrastırğan f.ğ.k., B.Qorğanbek. Almatı: “Effekt”, 2011j. )

Konec formı

 

 

 

Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı turalı añız-äñgimeler

(…) Ibrahim şayıq atadan eki bala boladı. Sol balanıñ biriniñ atı – Sadır şayıq. Sadır şayıqtan eki bala tarağan: biriniñ atı Abd al-Malik, ekinşisiniñ atı Danışmand qoja (laqap atı Orwñ Qoylaqı). Danışmand qojadan Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı düniege keledi. Bwl kisi Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi äri izbasarı sanaladı. Şejireni aqırğı wstağan kisi, osı Qoylaqı. Osı añız-äñgimeler jelisi sol atalmış şejireni paydalana otırıp jazıldı. Äri onda aytılğan, körsetilgen jerlerge arnayı barıp, közben körip, oy jelisin jalğastarıp otırmız.

Bwl kisi toqsan üş jıl ömir sürgen, ğwmır boyı täuipşilikpen aynalısqan. Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı babamızdıñ süyegi Qızılorda oblısınıñ Jañaqorğan audanındağı Özgent degen jerde jatır. Ol joğarıda aytıp ötkendey, Qoja Ahmet YAsauidiñ nemere inisi, äri izbasarı. (…) YAsaui wrpaqtarınıñ şejiresin jazğan da osı kisi.

Basqa äulie kisilerden bwl kisiniñ de özindik erekşelikteri turalı añız-äñgimeleri barşılıq. Sonıñ biri mınaday: birde oğan Sırdariyanıñ joğarğı ağısında twratın äulie kisi tüsinde ayan beredi. Älgi kisi: «Ey, Maulana Safi ad-din Orwñ Qoylaqı, men sağan möri bar tas jiberdim, ol pälen iirimde twr, sen barıp sonı al»,- depti. Ornınan twrıp, jigitterine älgi tas twrğan jerdi siltep jiberip aldırtadı. Şınında da, älgi tas iirimde şırköbelek aynalıp twrğan eken. Endi bwğan jauap bereyin dep oylanadı. Sodan işine su ötpeytin mıqtı bir sandıqtı jasatıp, tabanına aq mata tösep, ortasınan may şırağdan jağıp qoyadı. Sırdıñ suın keri ağızıp, älgi sandığın suğa jiberedi de, özi älgi kisige ayan beredi. Ol kisimen ertemen twrıp dariyağa barsa, aytqan jerinen sandıqtı köredi. Aşıp qarasa, şırağdan, äli janıp bitpegen, maqtası da qwp-qwrğaq, sol küyinde. Sodan äulie kisi qayta ayan berip: «Men seni moyındadım, äulieligiñe kümänim joq»,- degen eken. Qoylaqınıñ basına qam kesekten soğılğan mazaratı bar, älgi tas sol jerde äli de twr. Qasında äkesi Danışmand şayıq jatır. Säl äride babası jatır.

Sadır şayıq beyiti ornalasqan jerde ol kisi jayında el auzında osınday äñgimeler köp saqtalğan. Biz äñgime qızıqtı, tartımdı, äri däleldi bolu üşin osılay qısqa mısaldarğa ğana jügindik.

(Materialdar “Qoja Ahmet YAsaui esimimen baylanıstı añız, äpsana, hikayalar” kitabınan alındı.  Qwrastırğan f.ğ.k., B.Qorğanbek. Almatı: “Effekt”, 2011j. )

Wqsas maqalalar

Pikir qaldıru

E-poşta mekenjayıñız jariyalanbaydı. Mindetti örister * tañbalanğan