وسپانقوجا اۋليە

وتەيۇلى وسپانقوجا 1862 جىلى تورعاي ۋەزىنىڭ قىزبەل اۋىلىنىڭ شوبان بولىمشەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن باستاپ بابالارىنىڭ سالىپ كەتكەن ءدىن جولىنداعى ىستەرىن جالعاستىرىپ، وسى ۋەزدىڭ يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان. حالىقتى جيناپ، الداعى بولاتىن تابيعات دۇلەيلەرى مەن قۋاڭشىلىق، مولشىلىق كەزەڭدەرىن كىتاپ كوتەرۋ ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعان، كورىپكەل اۋليە ادام. ول ءدىني ساۋاتتىلىقتى حالقىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ءوز قاراجاتىنا سارىقوپا بولىسىنان مەشىت سالىپ، مەدرەسە اشقان. وندا بەلگىلى اقىن كۇدەرى جولدىبايۇلىمەن وسى توڭىرەكتىڭ مولدالارى مۇحاممەدۋالي بەكەتوۆ، قاپىش ءجۇسىپۇلدارى ءدارىس العان. حالىققا ءدىني قىزمەت ەتە ءجۇرىپ مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى قاسيەتتى مەككەگە بارىپ، قاجىلىق ساپارىن وتەدى. بۇل 1911 جىل بولاتىن. وزىنە دارىعان قاسيەتىنىڭ ءبىرى ەمشىلىك ەدى. اسىرەسە، ەسىرىكتەنىپ كەلگەن ادامداردىڭ دەرتىن ۇشكىرىپ قايتارۋمەن قاتار، جوعالعان مال– مۇلىكتەرىنىڭ تابىلاتىنىن نە بولماسا قولدى بولعانىن اشىق ايتقان. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن كەلەر جىلى ەلگە قانداي ناۋبەت بولاتىنىن بولجاپ ايتقان كىسى. وسىنداي تاماشا تۇلعا 1928 جىلى دۇنيەدەن وزدى، ءوزى سالدىرعان مەشىتىنىڭ قاسىندا جەرلەندى. ول قازىرگى تاڭدا وسپانقوجا قورىمى دەپ اتالادى. ءوزى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن تورعاي جۇرتى اۋليە باسىنا بارىپ شىراق جاعىپ، ءتاۋىپ ەتىپ، اللانىڭ ۇيىنە وسى اۋليەنىڭ اتىن بەرگەن.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وسپانقوجا اتامىز حوراسانقوجادان تارايدى. حوراسان قوجانىڭ شىن ەسىمى ابدىجالەل، VIII عاسىردىڭ باس كەزىندە ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىندە مۇسىلمان ءدىنىن ورنىقتىرۋ ءۇشىن اعالارى ىسقاقباپ، قاراحان باپپەن اراپ ساحاراسىنان كەلەدى. بۇعان دەيىن ابدىجالەل باپ يراننىڭ حوراسان دەگەن شاھارىنىڭ قامالىن بۇزىپ، يران ەلىن يسلامعا ەنگىزىپ، ءوزى سول قالاعا پاتشا بولعان. سول سەبەپتى حوراسان قوجا اتالادى. ابدىجالەلباپقا اللانىڭ بەرگەن قاسيەتى – ونىڭ دەنەسىنە وق دارىماعان، سۇيەگىنە قىلىش باتپاعان. ابدىجالەلباپ تەك اسكەرباسى، ارۋاقتى، كيەلى ادام عانا ەمەس، سونىمەن كاتار ۇلكەن ەمشىلىك قاسيەتى بار، جازدا جاۋىن جاۋدىرىپ، قىستا بوران سوقتىراتىن، اسپانداعى بۇلتتى ءوز قاجەتىنە جاراتىپ، تابيعات قۇبىلىستارىن تامىرشىداي ءدوپ باسىپ، كەلەر جىلدىڭ جايلىلىعىن ياكي قۋاڭشىلىعىن، مال مەن جاننىڭ اماندىعىن، ءوسىمىن ءدال تانىپ، بولجاپ وتىراتىن ابىزدىق جوعارى تىلسىم كۇش يەسى دە بولعان. ابدىجالەلباپتىڭ بۇل قاسيەت-قارىمى ۇرپاقتارىنا دا دارىپ، جالعاسىن تاپقان ۇردىسكە اينالعان. وسىناۋ ابدىجالەلباپتىڭ ۇرپاقتارىنا ميراس بولعان بابالى بولعان ابىزدىق جولى شۇبار اتتى مالىمقوجا، ءالىم، كوكەن، قوسىم، سەيىت، ەستاي اتتى ءۇرىم-بۇتاعىنا دا دارىپ، وسپانقوجا اتامىزدىڭ باباسى حاشي ابىزعا دا كوشكەن.
حاشي ابىز قارادان شىققان حان، بەلگىلى بەكزات دانىشپان شاقشاقۇلى جانىبەك اتامىزدىڭ رۋحاني ۇستازى – ءپىرى، اقىلداسى، باستاس، دوسجار ادامى بولعان. ەل قامىن جەگەن سايىپقىران جاكەڭ حاشي ابىزدان ارعىن– قىپشاققا ءپىر بولىپ، ءتىل – مۇسىلماندىقتان اسا الماي، ناداندىقتا عۇمىر كەشكەن جۇرتىن يماندىلىققا ۇيىتىپ، مۇسىلمان ءدىنىن ورنىقتىر دەپ وتىنگەندە، ءوزىنىڭ كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن وزاتىندىعىن ايتىپ، دوستىعىمىزدىڭ، جاراسىمدى سىيلاستىعىمىزدىڭ بەلگىسى، وتكەن جاقسى كۇندەرىمىزدىڭ كۋاسى بولسىن، التى بالام بار، سونىڭ قالاعانىن الارسىڭ، قايىناعام قوسىمقوجاعا اماناتتارمىن دەگەن ەكەن. قازاقتىڭ جورىق-شابۋىلسىز وتكەن كۇنى بار ما، جاۋلارمەن جاعالاسىپ، مايدانداسىپ جۇرگەندە ارادا زىمىراپ جىلدار ءوتىپ، ۇرىس تولاستاپ، ەل ەسىن جيىپ، جايلى قونىسقا ىرگە قوندىرىپ، كوڭىلدەرى جايلانعان ءبىر ساتتەردە ەل جاقسىلارى جانىبەك اتامىزعا قولقا سالىپ، حاشي ابىز ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۋادەنى ەسكە سالادى. ءسويتىپ «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي، ول كەزدەرى تورعايدان بۇحار، تاشكەنگە كەرۋەن جۇرەدى ەكەن، ولار ايلاپ، كۇندەپ بارىپ ورالادى ەكەن، ەلدىڭ قاجەتىن شىعارۋ ءۇشىن كەرۋەنگە ەل اعالارىنان، بىلىكتى، قاجىرلى ازاماتتاردى جاكەڭنىڭ تاعايىنداۋىمەن اتتاندىرادى ەكەن. بۇل جولعى كەرۋەنباسىلىق تورعاي دۋانىنداعى ارعىن اتامنىڭ جىلقىايدار رۋىنىڭ سولتاننىڭ اقبيكەشىنەن تۋعان حوجانازار اتامىزدىڭ ەنشىسىنە بۇيىرىپ، جول جۇرگەلى اتان تۇيەسىن قومداپ تۇرعان ءساتى ەكەن، جانىبەك ءباھادۇر قوسىمقوجاعا حات جازىپ، حاشي ابىز اماناتىن ورىنداۋعا نيەت بىلدىرەدى. ءسويتىپ، حوجانازار اتامىز بۇحار – شارىپكە امان-ەسەن جەتىپ، قوسىمقوجامەن كەزدەسىپ، ول كۇندەرى حاشي ابىز دۇنيە سالعان ەكەن، ورنىنا دۇعا وقىپ، حاتتى تابىستاپ، قوسىمقوجانىڭ كەڭەسىمەن التى بالانىڭ كەنجەسى 16–17-لەردەگى ازىنانى ەلگە الىپ كەلىپ، جانىبەك اتامىزعا تابىستىرادى.
كەمەڭگەر، دانا جانىبەك ازىنانى اسىقتىرمايدى، ەلدىڭ اۋانىمەن، تۇرمىس، تىرشىلىگىمەن تانىسسىن، ءبىلىسسىن، اۋ-جايىن بايقاسىن دەپ ءوز قولىندا ءبىر جىل، قارابالۋاندا ءبىر جىل، قىپشاقتاردا ءبىر جىل قوناقتاتىپ، ەلدى يماندىلىققا ۇيىتتىرىپ، يسلام قاعيدالارىنىڭ ورنىعىپ، قالىپقا تۇسىۋىنە جاعداي تۋعىزدىرادى.جاسقا كەلىپ، وڭ-سولىن اجىراتاتىن كەزگە كەلگەسىن ازىنانى الدىرىپ: ەندى ەلمەن تانىس-ءبىلىس بولدىڭ، ەنشىلەس، قونىستاس بولۋعا كىمدى قالايسىڭ؟ – دەپ ازانانىڭ وزىنە وي ارتادى. سوندا تۇرىپ:

– اۋەلدە كورگەن، تانىس بولعانىم حوجانازار اتام ەدى، ءسىز قارسى بولماساڭىز حوجانازار اتامنىڭ قولىنا بارار ەدىم، — دەگەسىن جىگىتتىڭ ءسوزى ءوز ويىمەن ۇشتاسقانىنا ريزالىق تانىقان جانىبەك اتامىز حوجانازاردى الدىرىپ، ازىنانى تاپسىرادى.

جولاي بوزبالا جىگىتتىڭ اتا-بابادان ميراس بولىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان اۋليەلىك كەرەمەتىن كورىپ، كۋاگەر بولعان، قاسيەتىنە ءتانتى بولىپ، سونىڭ بارشاسىن جانىبەك اتامىزعا ريزالىقپەن بايانداپ بەرگەن حوجانازار اتامىز بۇل مامىلەگە قۋانا كەلىسىمىن بەرىپ، ازىنانى ەلىنە اكەلىپ، ۇلان-اسىر توي جاساپ، ءوزىنىڭ ناۋرىزباي، ءداۋىتباي، قۇرمان ەسىمدى ءۇش ۇلى بار ەكەن، قولىنا اسىقتى جىلىك ۇستاتىپ، سەن دە مەنىڭ ءبىر ۇلىمسىن دەپ، كەنجەسى قۇرمانمەن ەنشىلەس قىلادى. ءوز بالالارىنان كەم قىلماي ۇيلەندىرىپ، كەيىن «ابىز شىعاناعى» دەپ اتالعان جەردەن قونىس بەرەدى. جىلقىايدار اتام بالالارى دا، قالدى تورعايدىڭ مىزعىماس قوس بوساعاسى ارعىن – قىپشاق اتاۋلى ازىنا ابىزدى توبەسىنە كوتەرىپ، الدىنان قيا كەسپەي، ايتقان شاريعات وسيەتىنە دەن قويادى. ازىنا ابىز دا اكە اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ، قۇداي بەرگەن كيەسى مەن قاسيەتىن ەلدىڭ اماندىعىنا، حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە جۇمساپ، ءار جىلى 22 ناۋرىز كۇنى ەلدىڭ يگى جاقسىلارىن جيناپ، كىتاپ اشىپ، تابيعات قۇبىلىستارىنان سىر اشىپ، جىل ماۋسىمىنىڭ قالاي وتەتىنىن بولجاپ، ەل ىشىندە بولاتىن ءتۇرلى ىندەت – اپات جايلى ساقتاندىرىپ، ودان قۇتىلۋدىڭ جولىن دا نۇسقاپ وتىرعان. بۇل ءداستۇردى ابىزدىڭ نەمەرەسى وسپانقوجا دا جالعاستىرعان. ازىنا بابامىزدىڭ حوجانازار اتامىزدىڭ وتىنىشىمەن كيىكتىڭ تەكەسىن قاسيەتىمەن ماتاپ، كەيىن اتانىڭ قيىلىپ سۇراۋىمەن قايتا بوساتۋىنان ارۋاق كوشپەلى بولدى دەيدى ابىزدىڭ قازىرگى ۇرپاعى عازيز قاجى مالتابار ابىزدىڭ ءتورت بالاسى يتەمگەن، وتەي، سۇتەي، توبىل تۇسىندا ءبىرشاما ءۇزىلىس بولادى. ەلدىڭ ەندىگى ءۇمىتى مالتابار ابىزدىڭ نەمەرەلەرى وسپانقوجا مەن ساتماعامبەتتە بولاتىن. بۇلاردىڭ اياق الىسى، ەلدى ءسۇيىندىرىپ تۇرعان ساتتە بابالار باعى، اتالار ارۋاعى وتەيدىڭ بەل بالاسى وسپانقوجاعا قونىپ، بىرەر جىلدا وسپانقوجانىڭ اتاق-داڭقى تورعايدان اسىپ، شارتاراپقا جايىلادى. وسپانقوجانىڭ ۇشكىرگەنى ەم بولىپ، اسىرەسە، ەسىرىك، جۇيكە اۋرۋلارىنا ۇشىراعاندار مەن جىن-پەرىنىڭ سالقىنى تيگەندەر قوجەكەڭنىڭ الدىن بەرمەي، تالايلار دەرتىنەن ساۋىعىپ، وسپانقوجانىڭ مارتەبەسى، دارەجەسى، ەمشىلىك قاسيەتى ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ايتىلا باستايدى. وسپانقوجانىڭ الاش بالاسىنا، كيىز تۋىرلىقتى ءيسى قازاق جۇرتىنا ءمالىم بولىپ، اتاعىن شىعارعان ۇلكەن وقيعا 1913 جىلعى رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ ورىس تاعىن يەلەنگەنىنىڭ 300 جىلدىعىنا تورعاي ۋەزىنەن ارنايى بارعان، بەلگىلى بەكزات شاقشاق جانىبەكتىڭ ۇرپاعى، قازاقتىڭ: «ويدا – شەگەن، قىردا – بەگەن تۇرعاندا قازاقتى جاۋ الا ما؟» – دەپ ەرەكشە اسپەتتەيتىن اتاقتى شەگەن ءبيدىڭ نەمەرەسى، ۇكىمى بارشا تورعاي دۋانىنا ءجۇرىپ تۇرعان، قاقىرىعى – قۇيما التىن، تۇكىرىگى – تۇيمە التىن، ەل اعاسى قورعانبەك بارىپ، پەتەربوردى ارالاپ، پاتشانىڭ ءسان-سالتاناتىن كورىپ، پاتشادان شەن-شەكپەن يەلەنىپ، مول تارتۋ-تارالعىمەن ورالىپ ەلگە قايتقاندا قاتتى ناۋقاستانىپ، ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ، سۇلەسوق، مەڭ-زەڭ بولىپ كەلگەن جاقسى-جايساندارعا ءتىل بەرمەي جاتا بەرىپتى. وسىناۋ كەسەلدەن ارىلىپ، تىلگە كەلەر مە ەكەن دەگەن ۇمىتپەن تۇز دەگەن جەردى مەكەندەگەن، بۇحارا – شارىپتەن وقىپ، 12 پاننەن حاتىم – كاردان بولىپ قايتقان تۇرلىعۇل حانافيا حازىرەتتى الدىرىپ قاراتقاندا، دارمەنسىزدىگىن ءبىلدىرىپ باس شايقاپ، حازىرەت جارىقتىق:

– بۇل مەنىڭ قولىمنان كەلەر ەمەس. مۇنى قايتارسا تەك مەنىڭ شاكىرتىم ابىزدىڭ نەمەرەسى وسپانقوجا قايتارار، – دەپ رۇقساتىن بەرىپ، ات شاپتىرىپ وسپانقوجانى الدىرعان ەكەن. وسى جولى شاكىرت وسپان قورعانبەكتەي ەل اعاسىن الدىنا الىپ دەم سالىپ، ارۋاقتاردىڭ جەتەلەۋىمەن وڭكەي ىعاي مەن سىعاي ەل جاقسىلارىن دالاعا شىعارىپ جىبەرىپ، اللاعا سىيىنىپ، دەرتى جانىنا باتىپ قينالعان قورعانبەكتى وڭ جاعىنان تارتىپ جىبەرگەندە:

– قوجەكە-اي، ەندى جانىم كىردى عوي، مىنا جاعىنان دا ءبىر تارتشى، – دەپ ءدۇر سىلكىنىپ، باسىن كوتەرىپ، ۇشاتىن قۇستاي قومدانىپ، تىلگە كەلگەن ەكەن. سوندا ەسىك الدىندا تۇرعان تۋىستارى:

– ويباي-اي، مىناۋ قارا بالا قوقىشجانعا قول كوتەردى-اۋ دەپ جىلاپ جىبەرگەندە، داۋرەنبەك:

– جىندانعان ادامدى ساباماق تۇگىلى بايلاپ قوياتىن، ۇرسا – ۇرسىن، اتا جولى، جازىلسا بولدى»، – دەپتى. مىنە، وسى وقيعادان ءدۇيىم جۇرتقا قاراقوجا اتانىپ، وسپانقوجانىڭ ارۋاعى اسپانداپ، ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ، كوپ العىسىن يەلەنگەن ەكەن. ءيا، اتامىزدىڭ قۇداي بەرگەن قاسيەتىن ايتىپ تاۋىسار كىم بار دەيسىڭ، كەرەمەت يەسى اۋليەلىگىنە كوزى تىرىسىندە ءتانتى بولعانداردىڭ ءبىرى اتاقتى قۇنانباي قاجىنىڭ ءوزى ارۋاعىنا باس يگەن، ترويتسكىدەگى عۇلاما، يشان – حازىرەت زەينوللا اتامىز ەكەنىن ايتپاساق بولماس. قوستانايداعى 115 جىلدىق تاريحى بار اقمەشىتتى سالدىرعان، باسقا دا يگى ىستەرىمەن ەسىمى تاريحتا قالعان ابدىعالي ياۋشەۆ ءبىر تۇندە ناۋقاستانىپ، ناۋقاسى قاتتى شوشىندىرعان اعايىندارى زەينوللا حازىرەتكە ات شاپتىرعاندا:

– قايران، اۋليەم-اي، بۇل دەرتتىڭ شيپاسى، اللا ءناسىپ قىلسا، تەك قانا تورعايدان شىعىپ، اتاعى جەر جارعان جاس اۋليە وسپانقوجانىڭ قولىنان كەلەدى، سونى الدىرىڭدار، — دەپ كەلگەندەردى تابالدىرىعىنان قايتارعانى نەتكەن كورەگەندىك دەسەڭىزشى! اقىرى وسپانقوجانى الدىرىپ، كوپەس ياۋشەۆ، وسىلايشا، دەرتىنەن داۋالانعان ەكەن. ەل اۋليە دەپ تانىعان وسپانقوجا اتامىزدىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتى، دۇنيەدەن وتەردەن ءبىر جىل بۇرىن ەل-جۇرتىن ارالاپ، بۇل ءوزىنىڭ ولاردى سوڭعى كورۋى ەكەنىن، ەندىگى جولىعىسۋدى، اللا جازسا، قيامەتتە كورەتىندىگىن، تىرشىلىكتەگى ارتىق-كەم ايتقانى بولسا، كەشىرىم وتىنەتىندىگىن ايتىپ قوشتاسادى. اقىرى ءبىر جىلدان سوڭ جۇما نامازىنا جينالعان جاماعاتقا: – ال، جاماعات، الدىمىزدا دىنگە زاۋال، حالىققا زوبالاڭ تۋعىزاتىن قاتەرلى ءبىر زۇلمات كەلە جاتىر. مەن ناۋقاسپىن. اللانىڭ الدىندا تىرناقتىڭ قارالدىسىنداي قادىرىم بولسا، مەن وسى دەرتىمنەن ايىقپاي دۇنيە سالسىن دەپ تىلەك-دۇعالارىڭدى بەرىڭدەر. سول زۇلماتتى مەن كورمەسىن دەسەڭدەر، وسىلايشا، دۇعا قالىڭىزدار، – دەپ كوپتەن باتا سۇرايدى. لاجسىزدان جاماعات ايتقانىن ورىندايدى. كوپ تىلەگى، ءوز نيەتى قابىل بولىپ، 1928 جىلى 12 شىلدەدە دۇنيە سالادى.

عازيز قاجى امىرحانۇلى

 

سونداي-اق، وقىڭىز

ەتجەمەس يشان دەرەكتەرى

بالادان بالاعا جەتكەن اڭگىمەلەردىڭ تالايىن ءبىز دە ەستىدىك.  ەتجەمەس يشان اتا تۋرالى سول زاماندا جازبا …

پىكىر قالدىرۋ

ە-پوشتا مەكەنجايىڭىز جاريالانبايدى. مىندەتتى ورىستەر * تاڭبالانعان